)
Od wiosny w Instytucie Spoeczestwa Wiedzy przy Fundacji Rektorw Polskich pracowa zesp realizujcy projekt „Nowe podejcie do standardw ksztacenia oraz wynikajce z tego zaoenia dotyczce treci rozporzdzenia ministra waciwego do spraw szkolnictwa wyszego”. Pracom Zespou udzielia wsparcia firma Computerland S.A. (peny tekst raportu kocowego mona znale na stronie internetowej Fundacji Rektorw Polskich www.frp.org.pl). Zespoem kierowa prof. Andrzej K. Komiski, a grup robocz zespou stanowili: prof. Ewa Chmielecka – sekretarz naukowy ISW i Zespou, prof. Stanisaw Chwirot – przewodniczcy UKA, prof. Stefan Jackowski – dziekan Wydziau MiM UW, prof. Alicja Konczakowska – przewodniczca KAUT, prof. Andrzej Kraniewski – sekretarz generalny KRASP, prof. Jzef Lubacz – dziekan Wydziau EiTI PW w latach 2002−05, prof. Leszek Pacholski – rektor UWr., dr Krzysztof Pawowski – rektor WSB−NLU w Nowym Sczu, prof. Marek Ratajczak – prorektor AE w Poznaniu.
Rezultaty prac Zespou poddawane byy krytycznej ocenie grona osb zaproszonych do udziau w debacie nad tezami raportu. W debacie tej udzia brali: Marcin Chaupka – Parlament Studentw RP, prof. Stefan Jurga – przewodniczcy Komisji Akredytacyjnej KRASP 2002−05, prof. Franciszek Krok – prorektor ds. studiw PW, prof. Jan Madey – wiceprzewodniczcy RGSzW, prof. Tadeusz Pomianek – rektor WSIiZ w Rzeszowie, Krzysztof Rutte – wiceprezes Zarzdu Computerlandu S.A., prof. Wodzimierz Siwiski – wiceprzewodniczcy PKA 2001−04, prof. Mieczysaw Socha – sekretarz PKA, prof. Tadeusz Szulc – sekretarz stanu w MENiS, prof. Jerzy Wonicki – dyrektor ISW.
Od marca do padziernika 2005 zesp odby sze posiedze roboczych, opracowa kilkanacie dokumentw czstkowych dotyczcych roli ministerstwa w sprawowaniu nadzoru nad szkolnictwem wyszym, modelu akredytacji w szkolnictwie wyszym w Polsce i Europie, modelu wewntrznych systemw zapewniania jakoci w uczelniach, European Qualification Framework, porwnania rozwiza standaryzacyjnych uprzedniej i obecnej ustawy o szkolnictwie wyszym, rozumienia zapisu „reguy ksztacenia” i innych. 18 padziernika 2005 przyjto raport kocowy.
Zesp w toku swych prac rozwaa moliwe warianty pastwowej kontroli jakoci i standaryzacji ksztacenia na poziomie wyszym w Polsce. Brak w prawodawstwie europejskim rozwiza analogicznych do dotychczasowych polskich standardw nauczania utrudnia wykorzystanie dowiadcze innych krajw. Zesp popar opini ekspertw OECD, wyraon w raporcie z 1996 roku: „There should be no central minimum programme requirements for particular subjects that can offer degrees, not even if these decisions are made by the ministry in consultation with a democratically elected Central Council. Various schools may wish to try new programmes, which may lead to new degrees”.
Podobne stanowisko mona znale w Proposal for a Recommendation of the Council and the European Parliament on further European co−operation in quality assurance in higher education: „Agreed set of standards should, however, not become straightjackets. Standards should be used as reference points, providing a common language to refer to (...) They would help to highlight similarities and differences between study programmes, without harmonising them. Universities and other higher education institutions should have freedom to differ, to innovate and to go beyond what is described in the agreed set of standards”.
W okresie obejmujcym posiedzenia Zespou pojawiy si dwa dokumenty o kluczowym znaczeniu dla rozpatrywanego zagadnienia, a mianowicie: komunikat z Bergen z 27 maja 2005, zawierajcy m.in. model akredytacji europejskiej oraz europejsk ramow struktur kwalifikacji absolwenta studiw wyszych, a take ustawa „Prawo o szkolnictwie wyszym” z 27 lipca 2005, proponujca nowe zasady standaryzacji studiw.
Zesp wzi pod uwag te dokumenty w swoich pracach, stajc wobec zadania wykorzystania nowej ustawy do przedstawienia propozycji zmiany dotychczasowej praktyki legislacyjnej w celu jej harmonizacji z procesami zachodzcymi w szkolnictwie wyszym w Europie. Uznano, e realizacja pastwowej odpowiedzialnoci za jako ksztacenia poprzez centraln list kierunkw studiw oraz standardy nauczania w dotychczasowej formie ogranicza moliwoci rozwijania innowacyjnych, oryginalnych programw studiw oraz powoduje stosowanie tej samej miary oceny do uczelni o odmiennych charakterach, misjach, tradycjach i zasobach kadrowych. Jednoczenie jest moliwa formalna realizacja obecnych standardw przez uczelnie, w ktrych faktyczna jako nauczania pozostawia wiele do yczenia.
Zaproponowano interpretacj standardw ksztacenia idc w kierunku zwikszenia wymaga wobec mechanizmw zapewniania i kontroli jakoci procesu dydaktycznego i rezultatw ksztacenia przy jednoczesnym pozostawieniu uczelniom znacznej swobody w ksztatowaniu treci studiw, szczeglnie w odniesieniu do jednostek uczelni o wyrniajcej si pozycji w dziedzinie bada naukowych. Celem nowych standardw ksztacenia ma by stworzenie: wytycznych pozwalajcych uczelniom na tworzenie i prowadzenie studiw o wysokiej jakoci, warunkw sprzyjajcych rnorodnoci form i treci ksztacenia, w tym zwaszcza ramowych treci ksztacenia, warunkw umoliwiajcych mobilno studentw, podstaw do opracowania skutecznego narzdzia kontroli jakoci ksztacenia dla PKA i MEN sucych take eliminacji programw niespeniajcych standardw jakoci ksztacenia.
Ustawa „Prawo o szkolnictwie wyszym” (PSW) definiuje standardy ksztacenia jako „zbir regu ksztacenia na studiach wyszych, prowadzonych w rnych formach w ramach kierunkw studiw, makrokierunkw i studiw midzykierunkowych” oraz poleca waciwemu ministrowi wydanie rozporzdzenia okrelajcego oglne standardy ksztacenia wsplne dla kierunkw oraz poziomw ksztacenia, a take uwzgldniajce kwalifikacje absolwenta, ramowe treci ksztacenia, czas trwania studiw i wymiar praktyk oraz wymagania w stosunku do rnych form studiw na poszczeglnych kierunkach ksztacenia.
Komunikat z Bergen zaleca krajom wczonym w Proces Boloski podjcie prac nad krajowymi strukturami ramowymi kwalifikacji absolwentw i dostosowanie ich do europejskiej ramowej struktury kwalifikacji (European Qualification Framework – EQF). Kompetencje absolwenta wyraone w postaci efektw ksztacenia s podstaw budowania pozostaych elementw standardw ksztacenia i standardw akredytacji. W Polsce nie opracowano dotd takiej ramowej struktury, wobec czego zesp zaproponowa ramowe kwalifikacje absolwenta, biorc pod uwag oglne wytyczne EQF oraz innych dokumentw Procesu Boloskiego i na tej podstawie budowa schemat ramowych treci ksztacenia.
Warunkiem koniecznym do wprowadzenia standardw dobrze sucych jakoci ksztacenia jest okrelenie kryteriw pozwalajcych na waciwe wyodrbnienie kierunku studiw i cilejsze ich powizanie z dziedzinami nauki, co w konsekwencji powoduje zmniejszenie ich liczby i zagregowanie kierunkw obecnie figurujcych na licie MEN. Podane jest zblienie listy kierunkw do obszarw ksztacenia (patrz grupy komisji PKA, zapisane w art. 50, p. 4 PSW), tak aby zawieraa ona na przykad takie dziedziny, jak nauki ekonomiczne, nauki przyrodnicze, nauki medyczne, nauki prawne itd. Jedn z moliwych metod zrealizowania tego postulatu moe by odwoanie si do pojcia makrokierunku.
Wrd oglnych zasad prowadzenia kierunkw studiw raport wymienia midzy innymi:
Czas trwania studiw, ktry okrela minimalny wymiar pracy studenta z podziaem na etapy ksztacenia, z wyznaczeniem czasu udziau w zajciach dydaktycznych oraz czasu na prac wasn. Czas trwania studiw powinien by podany w liczbie lat akademickich oraz punktw ECTS w taki sposb, aby umoliwiao to indywidualizacj tempa ksztacenia przez studentw;
Studia stacjonarne i niestacjonarne musz zachowa rwnowano nakadw pracy studenta mierzon w ECTS (a nie w godzinach zaj!) oraz rwno wymaga – weryfikacji wiedzy studenta. Studia te mog si rni co do zakresu samodzielnoci ksztacenia oraz co do liczby godzin zaj prowadzonych w bezporednim kontakcie studentw i wykadowcw. Ich proporcje pozostawia si do decyzji uczelni. Uczelnia musi studentom studiw niestacjonarnych zapewnia metody nauczania i pomoce dydaktyczne potrzebne do samodzielnego studiowania waciwe tej formie studiw;
Zasady mobilnoci pomidzy stopniami i kierunkami studiw pozostawione zostaj do decyzji uczelni, ktra jednak musi zapewni rwnowano i rzetelno egzekwowania wiedzy okrelonej w programach studiw u wszystkich studentw;
Wczenie praktyk do programu studiw: ich wymiar, charakter, sposb zaliczania pozostawia si do decyzji uczelni, ktra powinna je dostosowa do rodzaju studiw i akceptowa rnorodno ich form.
Najwiksze emocje rodowiska akademickiego budziy zawsze standardy dotyczce treci programw studiw. Zesp proponuje, aby standardy w swej czci dotyczcej ramowych treci ksztacenia byy definiowane w sposb hierarchiczny, na trzech poziomach:
Standardy oglne, odnoszce si do wszystkich rodzajw i kierunkw studiw, okrelajce ramow struktur kwalifikacji absolwentw, definiujce rodzaje dyplomw. W standardach tych powinny by m.in. zachowane te elementy ksztacenia (jzyk obcy, technologia informacyjna, wychowanie fizyczne), ktrych wymiar i zalecenia programowe oraz obligatoryjne nauczanie wynikaj z innych ustale ni ustawa „Prawo o szkolnictwie wyszym”;
Standardy dziedzinowe, odnoszce si do dziedzin ksztacenia wymienionych w art. 50 ust. 4 PSW;
Standardy kierunkowe, odnoszce si do poszczeglnych kierunkw studiw oraz studiw midzykierunkowych i makrokierunkowych, w ramach powyszych dziedzin ksztacenia.
Na kadym poziomie hierarchii standardy powinny by definiowane poprzez efekty ksztacenia, odniesione do trzech podstawowych obszarw kompetencji: obszar „wiedza” (W), obszar „umiejtnoci” (U) i obszar „postawy” (P).
Obszar „wiedza” powinien zawiera podstawowe treci waciwe dyscyplinom nauki bdcym podstaw kierunku studiw (makrokierunku, ksztacenia midzykierunkowego), wyraone za pomoc klas treci programowych.
Obszar „umiejtnoci” powinien zawiera treci pozwalajce odpowiedzie na pytanie: „jakie dziaania absolwent potrafi zrealizowa?”, zarwno specjalistyczne, waciwe kierunkowi, jak i uniwersalne, takie jak samodzielne uczenie si, komunikacja, praca zespoowa, orientacja w zjednoczonej Europie i inne.
Obszar „postawy” powinien zawiera treci ksztatujce wraliwo aksjologiczn, odpowiedzialno zawodow i spoeczn oraz zaangaowanie obywatelskie absolwenta.
Obszary kompetencji W, U i P, zdefiniowane w standardach oglnych, powinny by adekwatnie uszczegowione w standardach dziedzinowych, te za uszczegowione w standardach kierunkowych, tworzc hierarchiczn struktur „drzewa kompetencji” w obszarach W, U i P.
Na najniszym poziomie hierarchii, w standardach kierunkowych, wymagania dotyczce kompetencji wyszczeglnionych w obszarach W, U i P powinny by wyraone w odniesieniu do klas treci programowych (KTP). Kada KTP powinna okrela moliwie szeroki, spjny merytorycznie zakres treci nauczania, realizowanych z reguy w ramach kilku powizanych merytorycznie przedmiotw nauczania. Uczelniom powinno si pozostawi swobod w komponowaniu przedmiotw nauczania w ramach poszczeglnych KTP – standardy kierunkowe powinny odnosi si tylko do KTP, a nie do przedmiotw nauczania, jak to ma miejsce w obecnie stosowanym podejciu do definiowania standardw.
Kada KTP powinna suy uzyskiwaniu efektw ksztacenia z obszarw W, U i P, w stopniu zalenym od rodzaju danej KTP. Z kad KTP powinna by zwizana liczba punktw ECTS. Punkty przypisane danej KTP powinny by rozdzielone na zaoone efekty ksztacenia w obszarach W, U i P, tworzc konceptualnie „struktur macierzow”.
Zesp zaproponowa, aby interpretacja „regu ksztacenia” zawieraa take zasady, na ktrych powinny by zbudowane wewntrzne i zewntrzne systemy zapewniania i doskonalenia jakoci ksztacenia, co jest warunkiem waciwej realizacji programw studiw stworzonych przez uczelnie zgodnie z przedstawionymi powyej ramowymi strukturami treci ksztacenia.
Wewntrzny (uczelniany) system zapewniania jakoci powinien by spisany i oficjalnie przyjty przez uczelni jako jeden z najwaniejszych jej dokumentw. Powinna by w nim podana organizacja zapewniania jakoci, wewntrzinstytucjonalne umocowanie osb (komrek) odpowiadajcych za jako nauczania, zasady i czstotliwo podejmowanych dziaa oraz sposb ich wykorzystania dla poprawy jakoci, a take konsekwencje pynce dla czonkw kadry i jednostek uczelnianych niespeniajcych wewntrznych standardw jakoci. Systemy wewntrznego zapewniania jakoci uczelnie projektuj samodzielnie, jednake powinny obejmowa co najmniej nastpujce elementy: przejrzyste reguy tworzenia, oceny i rozwoju programw studiw, w tym aktualizacji treci ksztacenia; pen dostpno do informacji o programach nauczania, zasadach zaliczania zaj (syllabusy, curricula itp); zasady zapewniania rwnowanoci wymaga wzgldem studentw na wszystkich poziomach i formach studiw: system ECTS oraz sprawdzanie efektw ksztacenia; zasady dyplomowania; ocen zaj dydaktycznych (w tym przez studentw), sposoby jej wykorzystania dla poprawy jakoci; zasady zwizane z efektywnoci procesu dydaktycznego (liczebno grup, pomoce naukowe etc.); archiwizacj przebiegu studiw i rezultatw ksztacenia poszczeglnych studentw; okresow ocen pracownikw, sposoby jej wykorzystania dla poprawy jakoci; zasady zabezpieczajce elastyczno i indywidualizacj ksztacenia; zasady zapewniajce mobilno pionow i poziom studentw, a zarazem rwnowano wymaga programowych; zasady zapewniania warunkw rozwoju osobowego studentw.
Komunikat z Bergen proponuje, aby wraz z powoaniem europejskiego rejestru agencji akredytacyjnych, uczelnia miaa prawo wyboru instytucji przeprowadzajcej ocen jakoci ksztacenia. Do czasu powstania rejestru europejskiego, uczelnie polskie powinny uzyskiwa akredytacj w Pastwowej Komisji Akredytacyjnej bd w innej instytucji akredytacyjnej zaaprobowanej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Otwiera to pole do wspdziaania PKA i rodowiskowych komisji akredytacyjnych stworzonych przez uczelnie reprezentowane w KRASP. Komisje rodowiskowe powinny przyznawa akredytacje potwierdzajce wyrniajc jako ksztacenia, podczas gdy PKA powinna koncentrowa si na licencjonowaniu kierunkw studiw. Naley w zwizku z tym okreli podstawowe standardy dziaania wiarygodnej instytucji akredytacyjnej (wzorowane na wymaganiach przyjtych w dokumentach z Bergen) oraz okreli bazowe standardy akredytacji wynikajce z regu ksztacenia w rozumieniu PSW.
Zgodnie z wytycznymi Procesu Boloskiego, ocena jakoci ksztacenia przeprowadzona w trakcie postpowania akredytacyjnego powinna si opiera na: samoocenie uczelni biorcej pod uwag efektywno wewntrznego systemu zapewniania jakoci, ocenie zewntrznej, sporzdzeniu raportu i przedstawieniu zalece.
Zdaniem Zespou, akredytacja, ktrej poddawane s kierunki studiw, powinna ponadto koncentrowa si na spjnoci trzech elementw: misji uczelni, spodziewanych efektach ksztacenia (kompetencjach i kwalifikacjach absolwenta) oraz sposobach realizacji tych celw przez odpowiednie treci, metody, kadr i zaplecze badawcze oraz materialne nauczania – ocenia procesy tworzenia, realizacji i doskonalenia ksztacenia. Pozwoli to na gbsz ocen jakoci oraz na uszanowanie rnorodnoci profilw i programw ksztacenia oferowanego przez uczelnie.
Zesp sdzi, e proponowane zmiany, po ich skorygowaniu i rozwiniciu w dalszych dyskusjach, wymaga bd dugotrwaych nieatwych dziaa RGSzW, ministerstwa i KRASP. Proponowane rozumienie standardw ksztacenia odbiega od dotychczasowego i wymaga trudnej pracy koncepcyjnej oraz przygotowania rodowiska akademickiego do wprowadzenia ich w ycie. Aby uzyska spodziewane efekty, dziaania te naleaoby rozpocz bez zwoki. W raporcie powiada si, e potrzebne jest podjcie prac nad nastpujcymi dokumentami: projektem Krajowej Ramowej Struktury Kwalifikacji Absolwentw, zgodnej ze struktur ramow przyjt w Europie. Krajowa struktura powinna sta si: podstaw do tworzenia krajowych standardw ksztacenia, w tym ramowych treci programowych do kierunkw studiw, zapewniajcych uczelniom swobod ksztatowania programw studiw i zabezpieczajcych zarazem warunki mobilnoci studentw oraz skutecznej kontroli efektw ksztacenia; projektem nowej listy kierunkw studiw w celu zredukowania obecnej ich liczby i cilejszego powizania z dziedzinami wiedzy; projektem ramowych treci ksztacenia do zintegrowanych kierunkw studiw z nowej listy; projektem wymaga dotyczcych dziaania instytucji akredytacyjnych uznawanych przez MEN oraz procedury i podstawowych standardw akredytacji zgodnie z wytycznymi dotyczcymi modelu akredytacji europejskiej. Jestemy przekonani, e zasady te powinny dotyczy take przyszych dziaa Pastwowej Komisji Akredytacyjnej.
Projekty te powinny powstawa pod egid Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego przy udziale innych zainteresowanych instytucji reprezentatywnych dla szkolnictwa wyszego.
W ramach dziaa przygotowujcych rodowisko akademickie do nowego rozumienia standardw ksztacenia, powinny zosta zainicjowane szkolenia dla: osb, ktrych zadaniem byoby przygotowanie wewntrznych (uczelnianych) systemw zapewniania jakoci; czonkw zespow oceniajcych, ktrzy zapewnialiby waciwe przeprowadzenie postpowa akredytacyjnych wedle nowych zasad.
Inicjatorem tych dziaa mgby by minister edukacji, o ile uzna za waciwe udzielenie swego poparcia kierunkowi dziaa zaproponowanych w raporcie.