W krajach, gdzie liczba uczonych przekroczya „mas krytyczn”, okrelanie kryteriw jakoci badaczy nie jest konieczne. Rol t spenia kompetentny i obiektywny system recenzencki, ktrego najlepszym przykadem s kraje anglojzyczne. W wielu innych krajach, do ktrych naley Polska, w poszczeglnych dyscyplinach pracuj nieliczne grupy badaczy czy nawet pojedynczy naukowcy. W swojej dziedzinie wszyscy dobrze si znaj i czsto trudno tu o w peni obiektywn ocen pracy bez korzystania z udziau zagranicznych recenzentw. Okrelenie jakoci pracy naukowej jest w kraju powanym problemem, dlatego bardzo potrzebny jest dobry system oceny jakoci publikacji i uczonych.
Komitet Bada Naukowych, a nastpnie Ministerstwo Nauki i Informatyzacji dostrzegy problem, wprowadzajc parametryczny system oceny instytucji naukowych oparty na impact factor (IF) czasopism naukowych. By to krok w dobrym kierunku. Trzeba te podkreli, e kryteria klasyfikacji instytucji naukowych wprowadzone w roku 2005 (niestety, jak zwykle, ex post), wydaj si znacznie lepsze ni poprzednie.
Caa lista jest dostpna na tej stronie www
Szczeklik Andrzej . . . . . 27 Konturek Stanisaw J. . . . 26 Potempa Jan . . . . . . . . 24 Malendowicz Ludwik K. . . . 22 Brzozowski Tomasz . . . . . 21 Jaboska Stefania . . . . .19 Hryniewicz Waleria . . . . .18 Majewski Sawomir . . . . . 17 Czuczwar Stanisaw Jerzy . .16 Kaczmarek Leszek . . . . . .16 Kaliszan Roman . . . . . . .16 Niankowska Ewa . . . . . . 16 Otlewski Jacek . . . . . . .16 Robak Tadeusz . . . . . . . 16 Zembala Marek . . . . . . . 16 Ceremuyski Leszek . . . . 15 Falandysz Jerzy . . . . . . 15 Kleinrok Zdzisaw . . . . . 15 Lubiski Jan . . . . . . . .15 Marcinkiewicz J. . . . . . .15 Maliski Wodzimierz . . . 15 Ostrowski Jerzy . . . . . . 15 Ostrowski Wodzimierz . . . 15 Pilc Andrzej . . . . . . . .15 Popik Piotr . . . . . . . . 15 Przewocki Ryszard . . . . .15 Sikora Ewa . . . . . . . . .15 Stachura Jerzy . . . . . . .15 Wgrzyn Grzegorz . . . . . .15 Bartosz Grzegorz . . . . . .14 Kraska Tadeusz . . . . . . .14 Ruyo Witold . . . . . . .14 Borowicz Kinga K. . . . . . 13 Chojnacka−Wjcik Ewa . . .13 Kostowski Wojciech . . . . .13 Limon Janusz . . . . . . . .13 Mackiewicz Andrzej . . . . .13 Maj Jerzy . . . . . . . . . 13 Nowak Gabriel . . . . . . . 13 Oliski Ryszard . . . . . . 13 Shugar David . . . . . . . .13 Silberring Jerzy . . . . . .13 Wojtczak Lech . . . . . . . 13 Gazka A. . . . . . . . . .12 Jaworski Adam . . . . . . . 12 Kokot Franciszek . . . . . .12 Kuch Jerzy . . . . . . . . .12 Laso Wadysaw . . . . . . 12 Liberski Pawe P. . . . . . 12 Musia Jerzy W. . . . . . . 12 Przegaliski Edmund . . . . 12 Przewocka Barbara . . . . .12 Szewczyk Adam M . . . . . . 12 wiergiel Artur H . . . . . 12 Tendera Micha . . . . . . .12 Wdzony Krzysztof . . . . . 12 Wojtaszek Przemysaw . . . .12 Amarowicz Ryszard . . . . . 11 Buczko Wodzimierz . . . . .11 Chory Mieczysaw . . . . .11 Czonkowska Anna . . . . . .11 Dulak Jzef . . . . . . . . 11 Gryglewski Ryszard J. . . . 11 Karasek Micha . . . . . . .11 Krua Zbigniew . . . . . . . 11 Ossowska Krystyna . . . . . 11 Papp Mariusz . . . . . . . .11 Sarna Tadeusz . . . . . . . 11 Wawrzynw Alicja . . . . . .11 Wolfarth Stanisaw . . . . .11 Zatoski Witold . . . . . . 11 ylicz Maciej . . . . . . . 11 Albrecht Jan . . . . . . . .10 Biliska B. . . . . . . . . 10 Bugajski Jan . . . . . . . .10 Ciereszko Andrzej . . . . .10 Cierniewski Czesaw . . . . 10 Dembiski Artur . . . . . . 10 Gabryelewicz Antoni . . . . 10 Grieb Pawe . . . . . . . . 10 Kamiska−Kaczmarek Boena .10 Lipkowski Andrzej . . . . .10
System oparty na ocenie IF, cho dobry do oceny instytucji, zupenie si nie nadaje do oceny jakoci pracy pojedynczych naukowcw. Fizyk, prof. Andrzej Kajetan Wrblewski (patrz: „Zagadnienia Naukoznawstwa”, nr 151 (2)/2002, str. 7−29) jasno wykaza, e liczba cytowa osiganych przez pojedyncz publikacj nie zaley od IF czasopisma. O IF czasopisma naukowego decyduj nie tak liczne, bardzo wysoko cytowane prace, ktre a posteriori s wysyane wanie do periodykw z wysokim ju IF. Na przykad, pismo A, publikujce 100 prac w cigu 2 lat, z ktrych kada cytowana jest jeden raz, ma IF = 1; pismo B publikuje rocznie rwnie 100 prac, z ktrych 99 nie jest cytowane, a jedna praca cytowana jest 1000 razy, jego IF wyniesie 10. Publikacja w „Nature” wcale nie gwarantuje, e praca bdzie wysoko cytowana. Praca w periodyku o wysokim IF jest w znacznej mierze miar nowoczesnoci stosowanych w niej metod badawczych, jej tematyka jest czsto zwizana z aktualnie panujcym trendem, niekoniecznie natomiast z oryginalnoci zawartych w niej pogldw. Liczenie cakowitego IF wszystkich publikacji indywidualnego uczonego jest cakowitym nieporozumieniem. Niestety, przyjo si ono w Polsce.
Innym kryterium oceny naukowca jest liczba publikacji, jednak jest ono najsabsze, bo publikowa mona „byle co i byle gdzie”. W naukach cisych oraz biomedycznych jednym z najwaniejszych kryteriw jakoci publikacji jest liczba cytowa. Prace nowatorskie z reguy cytowane s czsto, wtrne i ze – rzadko lub wcale. Aby odnie sukces w powyszych dyscyplinach nauki, trzeba publikowa w midzynarodowych czasopismach anglojzycznych. Midzy innymi dlatego indeksy cytowa nie s przydatne do nauk humanistycznych. Liczenie cytowa jest procesem czasochonnym i do skomplikowanym. Obiektywizm tego czynnika potrafi by zawodny, z tych choby wzgldw, e pojedyncza, wysoko cytowana publikacja (patrz: metoda oznaczania biaka) moe generowa wiele cytowa, a wyjazd za granic do dobrego orodka naukowego czasami skutkuje kilkoma publikacjami podwyszajcymi znacznie indeks cytowa badacza.
Mona te okrela liczb cytowa przypadajcych na jedn prac, metoda ta jednak daje przewag badaczom publikujcym rzadko. Do dobre kryterium to liczba publikacji, ktre przekroczyy pewien prg cytowa (prace „znaczce”), jednak liczba publikacji znaczcych jest rna w poszczeglnych dyscyplinach naukowych – 50 cytowa w biologii molekularnej to nie jest zbyt wiele, w dendrologii to warto olbrzymia. W dodatku liczba progowa musi, niestety, by przyjmowana w sposb arbitralny.
Ostatnio amerykaski fizyk J.E. Hirsch przedstawi w „Nature” (2005, 463, 900) oraz szerzej w „arXiv: physics” (0508025v4, 23 Aug 2005) indeks h, jako szczeglnie przydatny do badania klasy naukowej badaczy w wielu rnych dyscyplinach nauki. Praca Hirscha bya szerzej opisana w „Forum Akademickim” w artykule Pawa Misiaka (nr 9/2005, str. 57−59). Wspczynnik h rwny jest liczbie publikacji cytowanych co najmniej h razy. H = 20 oznacza, e 20. z kolei publikacja badacza, jeeli uszeregowane byy one w kolejnoci uzyskanych cytowa, cytowana bya wanie 20 razy. Przewaga tej metody nad poprzedni polega na tym, e indeks h nie jest przyjmowany arbitralnie. Jedn z gwnych zalet tego wskanika jest szybko jego obliczania, zajmuje to bowiem 30−60 sekund. Hirsch wylicza wspczynnik h najwybitniejszych wspczesnych fizykw czy biomedykw. Sugeruje, e moe on wiadczy o klasie naukowej badacza, a nawet okrela redni wspczynnika h noblistw, czonkw Amerykaskiej Akademii Nauk czy grup profesorw w USA.
W zwizku z tym postanowiem przeanalizowa dokonania polskich naukowcw z dziedziny nauk biomedycznych pod ktem tego wspczynnika. Wspczynnik sprawdziem w stosunku do wczeniej zidentyfikowanych, najczciej cytowanych naukowcw majcych tytu profesora czy doktora habilitowanego, bo tylko tych mona znale w „Informatorze Nauki Polskiej”. Dlatego analizy nie mona uzna za kompletn (prosz o nadsyanie sprostowa), jednak sdz, e zestawienie obejmuje 90−95 procent naukowcw z najwyszym wspczynnikiem h.
Dla porwnania podam, e indeks h najczciej cytowanego chemika, prof. Jacka Klinowskiego (ktremu bardzo dzikuj za dostarczenie wiadomoci o tym wspczynniku), wynosi 48. W przypadku najczciej cytowanego biomedyka, ktrym jest prof. Ryszard Gryglewski, wspczynnik h, mierzony w caym okresie jego pracy, wynosi 44.
W tym zestawieniu obliczono wspczynnik h publikacji, ktre powstay w latach 1996−2005 (do padziernika wcznie), a wic w okresie ostatnich dziesiciu lat, ten bowiem okres obejmuje jedyna, powszechnie dostpna w kraju baza „Science Citation Report” (za lata 1996−2005), umieszczona na serwerze „Zatoka” w Interdyscyplinarnym Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego UW. Podkrelam, e wspczynnik h, mierzony za cay okres aktywnoci naukowca, moe by znacznie wyszy ni ten liczony za dziesi lat.
Kryterium h > lub = 10 spenio 91 badaczy. Najwysze h, rwne 27, ma prof. Andrzej Szczeklik, 26 – prof. Stanisaw Konturek, a 24 – prof. Jan Potempa; 62 badaczy ma h od 10 do 14, 24 – od 15 do 19, a 5 – ponad 19. Najwicej spord nich (16) pracuje w Instytucie Farmakologii PAN w Krakowie, 14 zatrudnionych jest w Collegium Medicum UJ, 7 w Akademii Medycznej w Warszawie. Po 6 zatrudnionych jest w UJ, w Instytucie Biologii Medycznej PAN w Warszawie oraz w Uniwersytecie Medycznym w odzi. Czterech badaczy pracuje w Centrum Medycyny Dowiadczalnej i Klinicznej PAN w Warszawie, 3 osoby w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie oraz w Akademii Medycznej w Gdasku i w Lublinie. W sumie w akademiach medycznych zatrudnione s 42 osoby, w PAN 36 osb, w instytutach resortowych 14 badaczy. Geograficznie: 34 osoby pochodz z Krakowa, 28 z Warszawy, 9 z odzi, po 4 z Gdaska i Lublina, a 3 z Poznania.
Postanowiem rwnie sprawdzi, czy wspczynnik h nadaje si do oceny instytucji naukowych. Porwnanych zostao 5 jednostek PAN nalecych do Wydziau Nauk Medycznych, to jest: Instytut Farmakologii PAN w Krakowie, Instytut Immunologii i Terapii Dowiadczalnej im. Ludwika Hirszfelda PAN we Wrocawiu, Instytut Medycyny Dowiadczalnej i Klinicznej PAN im. Mirosawa Mossakowskiego w Warszawie, Centrum Biologii Medycznej PAN w odzi oraz Instytut Genetyki Czowieka w Poznaniu. Brano pod uwag redni liczb h wszystkich samodzielnych pracownikw nauki w nich zatrudnionych. rednia Instytutu Genetyki Czowieka wynosia 5,71, Centrum Biol. Med. – 6,5, IIiTD – 6,1, IMDiK – 5,6, natomiast IF PAN – 10,3. Wyniki 4 jednostek nie rni si pod wzgldem wspczynnika h. Jedynie IF PAN ze redni 10,3, w sposb statystycznie znamienny (P < 0,01) odbiega w gr od przecitnych wartoci. Porwnanie takie zajo 60 minut, co znaczy, e jeden lub dwch pracownikw MNiI z atwoci jest w stanie sporzdzi w cigu roku tak analiz we wszystkich instytucjach naukowych w Polsce. Ciekawe, jak to porwnanie przystaje do sporzdzanej wanie parametrycznej oceny instytucji naukowych?