)
Problem rozlicze z przeszoci budzi w Polsce wiele emocji. Dla jednych to sprawa wstydliwa, budzca zaenowanie, dla innych - zwyka przyzwoito, opierajca si na braku wyrzutw sumienia. Jedno jest pewne: ideologia marksistowska udzia swoim piknem wszystkich. Take elity intelektualne.
W rozmowach, jakie z naukowcami - poczwszy od historykw, socjologw, a skoczywszy na matematykach - przeprowadzia Magdalena Bajer, nie ma miejsca na oceny. Autorka, dziennikarka i publicystka, znana rwnie z amw „Forum Akademickiego”, postawia sobie za cel odstpienie od osdzania swoich interlokutorw. Miejsce na komentarz zostawia czytelnikowi. Nie wszystkie bowiem biografie pozbawione s konformizmu, dwulicowoci, hipokryzji, politycznej poprawnoci...
Ju same tytuy poszczeglnych rozmw („Jeszcze wierzyem”, „Zobowizaa mnie tradycja rodzinna”, „Chciaem poprawi”, „Przyjem rol”), uprzedzaj, e bdziemy mieli do czynienia z pewnego rodzaju zbiorow ekspiacj. To oczyszczenie ze za ma w sobie co z Miosza. Zaangaowani, ale nieustannie szukajcy usprawiedliwie dla swoich postaw. Bdcy czci systemu, ale niewinni, nieodpowiedzialni. Nieprawdziwi, ale przecie w susznej sprawie.
Takie naznaczenie czasem, w ktrym przyszo mu y, noblista okrela mianem „ukszenia heglowskiego”. Blizny po nim ciko si goj. I nawet prba ich zagojenia, choby przejciem do opozycji i czynnym udziaem w Solidarnoci, koczy si na og fiaskiem. Owszem, moe to si uda w oczach innych, ale we wasnej psychice blizny pozostaj nieusuwalne.
Autorka zaczyna od pyta o dom rodzinny, o to, co z niego wyniesiono, czy i w jakim stopniu ten baga odcisn pitno na pniejszym yciu. Dla rozmwcw, nawet jeli dziedzictwem, ktre najsilniej na nich zaciyo, by komunizm, nie odczuwaj tego jako balastu. Tak by po prostu musiao. Naturaln kolej rzeczy staje si wic dobrowolne z reguy wstpienie do partii. Tym bardziej, jeli ideologia jawi si jako klucz do wszystkiego. Czy mona si wic dziwi Wadysawowi Markiewiczowi, ktry uwaa, e w Polsce trzeba wiele zmieni i sdzi, e nowy ustrj daje na to szanse? A Jerzemu Jedlickiemu, ktry zobaczy w tym ruchu awangard przebudowy spoecznej w Polsce, a w socjalizmie ide postpu i rwnoci? Henryk Samsonowicz, gdy zobaczy, e jest taka teoria, ktra wyjania waciwie wszystko i daje legitymacj do zajmowania si mechanizmami procesw dziejowych, te da si uwie. Dopiero z czasem przyszo zdziwienie, jak mona byo tak dugo zapuszcza korzenie w tej ideologii.
Intelektualici jako jedni z pierwszych przekonali si, e ta caa teoria ma niewiele wsplnego z praktyk. Obie rozmijaj si na gruncie „suenia ludowi”. Zaczto wic pisa listy, oddawa legitymacje, wystpowa z partii. Nie dla wszystkich byo to oczywiste. Na tym etapie wyranie wida rnice w powojennych yciorysach „bohaterw” ksiki. S bowiem i tacy, ktrzy czerwonej legitymacji potrzebowali do kontynuowania kariery. Inni pozostali w partii przez zwyk... przyzwoito. „Co partii zawdziczaem i uwaaem, e nie byoby rzecz uczciw wychodzi z niej” - tumaczy W. Markiewicz. Wreszcie s i tacy, ktrzy w zej rzeczywistoci tkwili a do wyniesienia sztandaru, ale nie wydaje si, by mieli z tego powodu wyrzuty sumienia. Dalej ogldaj si za siebie, jak gdyby nigdy nic.
To jest wanie od lat zasadniczy problem w rozliczeniach ze wstydliw przeszoci. Trafnie ujmuje ten fasz rwnie „ukszony” Jacek Trznadel. „Zem jest pomniejszanie, zacieranie tego, e jednostki w minionej epoce, suyy nieprawdzie. A taki wanie fasz cignie si za tamt epok” - mwi o rozmywaniu odpowiedzialnoci wobec siebie i historii.
(karma)
Magdalena Bajer, Blizny po ukszeniu, Towarzystwo „Wi”, Warszawa 2005, seria: Biblioteka „Wizi”.
)
Powoanie do ycia sztucznej inteligencji stanowi wielkie wyzwanie, ktremu chcieli sprosta uczeni XX w. Przygldajc si efektom ich prac odnosimy wraenie, e udao im si to w ograniczonym stopniu. Dlaczego? Jakie problemy towarzysz poszukiwaniom w tej dziedzinie? Czy AI w ogle jest moliwa?
Ten niezwykle interesujcy temat zapragn spopularyzowa John L. Casti, pracownik naukowy Instytutu Santa F w Nowym Meksyku i Politechniki Wiedeskiej. Swemu wywodowi nada form, jak sam pisze, nowo powstajcego gatunku „naukowej fikcji”, czyli scientific fiction. Ten jednak, kto da si uwie zapewnieniom autora, e ksika ma w fabularny sposb ukaza poznawcze kontrowersje grupy osb, moe si nieco rozczarowa. Fabua bowiem jest tu skrajnie zmarginalizowana, a cao przypomina raczej traktat filozoficzny, inkrustowany dywagacjami na temat biologii, jzyka czy kultury.
Spoiwem owej miakiej fabuy jest temat rozmowy, dla podjcia ktrego pewnego deszczowego popoudnia 1949 r. zgromadzio si pod nobliwym dachem Christ.s College w Cambridge piciu uczonych. W gronie tym znajdowa si matematyk Alan Turing, dzielnie bronicy swej tezy o moliwoci stworzenia sztucznej inteligencji, i jego gwny oponent Ludwig Wittgenstein, wybitny filozof. W dyspucie uczestniczyli rwnie fizyk Erwin Schrdinger oraz genetyk J.B.S. Haldane. Gospodarzem spotkania, dbajcym o odpowiedni kierunek rozmowy i o podniebienia goci, by pisarz, fizyk, a zarazem urzdnik C.P. Snow. W rzeczywistoci do takiego spotkania nigdy nie doszo, jednak znajc pogldy swych bohaterw Casti zgrabnie zaaranowa obiad u Snowa i nada mu znamiona faktycznego zdarzenia.
Interlokutorzy maj si ustosunkowa do teorii, wedug ktrej maszyny liczce zostan w przyszoci udoskonalone do tego stopnia, e zaczn myle. Punktem wyjcia ich rozwaa jest omwienie przez Turinga zasady dziaania maszyny liczcej. Turing podkrela podobiestwo midzy funkcjonowaniem elementw takiej maszyny a prac mzgu. Analogia budzi ostry sprzeciw Wittgensteina. On zarezerwowa mylenie wycznie dla ludzi i z punktu widzenia jego filozofii mwienie o aktywnoci maszyny jako o myleniu jest absurdem. Czy bowiem urzdzenie moe zmieni syntaktyczn manipulacj symbolami w obiekty bogate znaczeniowo? Czy moe zrozumie cig tych symboli?
W trakcie rozmowy pojawia si te kwestia oddziaywania midzy maszyn a czowiekiem. Haldane zastanawia si, czy nie jest ono zbyt ubogie, by powstaa inteligencja. Czy maszyny nie naley wyposay w szereg „zmysw” analogicznych do ludzkich - kamer, mikrofonw, gonikw, k? Turing mwi wrcz o budowie elektronicznej kopii systemu nerwowego. Inny problem dotyczy jzyka, nad ktrego natur spieraj si uczeni. Dla Wittgensteina posugiwanie si jzykiem jest uzalenione od uczestnictwa w spoecznoci. Jzyk jest wtedy wpisany w kontekst, staje si nonikiem znacze zrozumiaych dla grupy. Nie moe posugiwa si wsplnym jzykiem kto (a moe raczej co?) oderwany od takich korzeni. Pewne wiato na kwesti operowania jzykiem przez maszyn ma rzuci sposb uczenia si jzyka przez dzieci. Jednak rwnie na gruncie teorii psychologicznych (szkoa behawioralna, koncepcje Piageta) uczonym nie udaje si uzgodni stanowiska. Kolejne propozycje Turinga dotycz istnienia gramatyki uniwersalnej, co wskazywaoby na skadni, jako istot jzyka i otwieraoby drog do porwnania jzyka ludzkiego z jzykiem programowania maszyn.
Od powstania pierwszych maszyn liczcych i hipotetycznego spotkania kwintetu z Cambridge mino ju ponad p wieku. Dzi maszyna potrafi pokona czowieka w pojedynku szachowym, powstaj sztuczne sieci neuronowe, komputery pisz te niezgorsze wiersze. Cigle jednak daleko nam do osignicia puapu, w ktrym maszyna faktycznie wykazaaby si wolnym, niezalenym myleniem, charakterystycznym dla czowieka.
Beata Maj
John L. Casti, Kwintet z Cambridge. Owoc naukowej wyobrani, tum. Bolesaw Orowski, Wydawnictwo prszyski i S-ka, Warszawa 2005, seria: Na ciekach Nauki.
)
Ostatnie dziesiciolecie XX wieku zostao ogoszone Dekad Mzgu. To nasze narzdzie poznania jest najmniej poznane. Znamy tylko podstawowe mechanizmy jego dziaania, jego budow, ale nie wiadomo, co powoduje, e odrniamy jabko od pomidora pomimo podobiestwa ksztatw i kolorw, ani co sprawia, e jedni s geniuszami, a inni ledwo opanowuj podstawowe wiadomoci o wiecie.
Powstaniu ycia nie towarzyszyo pojawienie si mierci. Brzmi dziwnie? Jednak tak byo. Pierwszymi yjcymi organizmami byy jednokomrkowce, ktre dzieliy si, by si uchroni przed wyginiciem. Jednak taki sposb rozmnaania zostawia ewolucji niewielkie pole do popisu, bo dzielce si komrki byy identyczne jak ich „rodzice”. Nie byo wic mierci, bo nawet jeli gina jedna komrka, to w sensie genetycznym nadal istniaa i to w milionach egzemplarzy. mier nadesza wraz z pojawieniem si rozmnaania pciowego - „rodzice” umierali, nie dzielili si bowiem w nieskoczono, ale mieszali pul genetyczn, co powodowao, e „potomstwo” byo ju od nich rne. mier jednak paradoksalnie niosa nowe formy ycia. Ewolucja zacza szybko postpowa, pojawiay si nowe gatunki, stare przystosowyway si do nowych warunkw ycia. To doprowadzio z kolei do powstania organizmu wielokomrkowego, a w kocu - czowieka.
By moe wraz z powstaniem wiadomoci ludzkiej, a moe duo wczeniej, pojawia si mier w sensie mentalnym. Bo to dopiero zoony sposb odczuwania i wiadomo powoduj, e powstaje myl o mierci, ktra nas nieuchronnie czeka. Jednak ta „myl” moe te towarzyszy innym gatunkom, niekoniecznie nawet mapom czekoksztatnym. Spord wszystkich organizmw ywych, jakie kiedykolwiek istniay na Ziemi, wymaro ponad 99,9 proc. Naley si spodziewa, e i czowiek, porwany przez wir czasu, zatonie kiedy w wielkim oceanie zapomnienia.
Mzg ludzki ewoluowa wraz z naszym gatunkiem. Homo erectus mia mzg wielkoci 900 cm3. Przecitna wielko mzgu dzisiejszego czowieka to 1400 cm3. I chocia istnieje teoria, e wikszy ju nigdy nie mgby si sta z powodw fizjologicznych, to naley pamita, e czowiek aktywnie wykorzystuje zaledwie 6-10 proc. jego moliwoci. Moe wic nie chodzi ju o to, by nasz mzg si rozrasta, ale by opanowa jego, moe jeszcze nieznane, moliwoci. Trzeba zaznaczy, e nie chodzi tu tylko o rozwj nauki, gdzie lepiej „wytrenowany” umys lepiej radziby sobie z problemami i teoriami. Lepsze zapoznanie si z dziaaniem mzgu mogoby pomc pacjentom z jego uszkodzeniami spowodowanymi wypadkami, wylewami czy nowotworami. Jeli jedna cz mzgu, np. odpowiedzialna za widzenie czy poruszanie si, zostaaby uszkodzona, to jej funkcj mogaby moe przej inna. Na razie take ta teoria pozostaje w sferze fantastyki naukowej, ale by moe w przyszoci bdzie moliwe stymulowanie mzgu, ktre pozwoli na osignicie takich efektw. Take sfera wad genetycznych (cho nie s one zazwyczaj jedyn przyczyn), ktre powoduj uszkodzenia czy bdne dziaanie naszego orodkowego ukadu nerwowego, to wana cz tej ksiki. Takie schorzenia, jak wrodzony brak wraliwoci na bl, stwardnienie rozsiane, choroby Alzheimera czy Parkinsona, s take powodowane przez niewaciwe dziaanie neuronw w mzgu.
Jak to si dzieje, e widzimy i syszymy? Skd si wzia wiadomo, waciwoci duchowe i psychiczne? Za wszystko odpowiada nasz mzg - tajemniczy kosmos w nas samych
Anna Matraszek
Ernst Pppel, Anna-Lydia Edingshaus, Mzg - tajemniczy kosmos, tum. Maria Skalska, wyd. II, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2005, seria: Biblioteka Myli Wspczesnej.
)
Brytyjskie wydawnictwo Canongate postanowio na nowo zinterpretowa mity i legendy wiata. Do wsppracy zaprosio wydawnictwa i pisarzy z rnych krajw. Wrd autorw kolejnych ksiek cyklu s m.in.: J.M. Coetzee, Gabriel Garcia Marquez i Toni Morrison, a z Polski: Olga Tokarczuk, Jacek Dukaj i Pawe Huelle. W naszym kraju seri wydaje Znak. Pierwsza ksika cyklu to Krtka historia mitu, jedyna o strukturze nie powieci, ale eseju. Jej autork jest Karen Armstrong, brytyjska pisarka o niezwykle bujnym yciorysie (przez kilka lat bya w klasztorze, studiowaa literaturoznawstwo w Oxfordzie, wsppracowaa z BBC, bya asystentk w uniwersytecie i nauczycielk literatury w szkole dla dziewczt; miaa problemy psychiczne, prbowaa popeni samobjstwo i leczya si w zakadzie psychiatrycznym). Sawna staa si dziki autobiografii Through the Narrow Gate. Dowiadczenia zakonne uczyniy z niej ateistk, ale pobyt w Jerozolimie pomg wrci do katolicyzmu i nauczy tolerancji dla innych wyzna. Napisaa m.in. Krtk histori Islamu i Histori Boga.
Ksika rozpoczynajca seri to rzeczywicie krtka, ale do pojemna historia mitw. Pokazuje je jako sposb pojmowania wiata, interpretacj tego, co nas otacza. Cho ju w szkole dzieci uczy si takiego spojrzenia na mity, to przede wszystkim na przykadzie mitologii Grekw i Rzymian. Armstrong daje moliwo poznania wierze innych ludw (np. Mezopotamii, Egiptu, Chin) oraz spojrzenia z perspektywy mitw na islam, judaizm i chrzecijastwo. W historii mitu wyrnia kilka okresw.
W pierwszym dominowaa „mitologia owcw”: „Mitologia bya dla przetrwania tych ludzi tak samo istotna, jak bro myliwska i umiejtnoci, ktre rozwinli, aby zabija zwierzyn”. Sfera religijna i wiecka byy cakowicie ze sob poczone, wszystko miao swj wymiar duchowy: kamie, drzewo, fazy Ksiyca. Wielkim szacunkiem darzono zwierzta, co - przy koniecznoci ich zabijania dla poywienia - czyo si z poczuciem winy. Mity i rytuay pomagay naszym przodkom uspokoi sumienie - czczono zwierzta za to, e oddaway ycie dla dobra ludzi.
Potem przyszed czas na mitologi rolnikw. Zdobycie umiejtnoci uprawiania ziemi zmienio sposb patrzenia na wiat i oczywicie wierzenia. Plony traktowano jako owoc sakralnego maestwa, w ktrym ziemia bya istot esk, ziarno msk, a deszcz stosunkiem pciowym nieba i ziemi. Kolejne przeobraanie mitologii wizao si z powstawaniem pierwszych cywilizacji: „Nowe mity miejskie, przesycone mieszanin obaw i nadziei, snuy refleksj nad niekoczcymi si zmaganiami adu z chaosem”.
Pniej nastpi kryzys mitu i zaczy powstawa religie w znanej nam obecnie formie. Czasy te (ok. 800-200 lat przed Chrystusem) autorka nazwaa „Epok Osiow”. Dzi daleko odeszlimy od mylenia mitologicznego: „Nie umiemy ju wykorzystywa mitycznego wymiaru wasnego ycia tak, by byo ono duchowo podne i przemieniajce”. Armstrong prbuje przekona, e mitw potrzebujemy nadal. Pokazuje, e i teraz maj one duy wpyw na nasze ycie i wcale nie s „gorszym sposobem mylenia”. Wprawdzie mity XX w. okazay si niszczycielskie: „Mitologie rasistowskie, etniczne, wyznaniowe i egotyczne, byy prbami gloryfikacji siebie przez demonizowanie innego”. Armstrong tumaczy, e brakowao w nich wspczucia i „szacunku dla witoci wszelkiego ycia”.
To ciekawa ksika, bo cho nieco na skrty, to jednak prbuje dotrze do gbi mylenia mitologicznego. Nie tylko pokazuje wierzenia innych, ale take zmusza do zastanowienia si nad swoim pojmowaniem wiata. A czasem tej refleksji nam naprawd brakuje.
JZJ
Karen Armstrong, Krtka historia mitu, tum. Ireneusz Kania, Wydawnictwo ZNAK, Krakw 2005, seria: Mity.
)
Czy moliwe jest, by autobiografia, ktrej na dobr spraw brakuje wszystkiego, co zazwyczaj kojarzy si nam z tego typu pisarstwem, w peni nas satysfakcjonowaa? Ot, po przeczytaniu do niepozornej objtociowo ksiki Hermanna Brocha musz przyzna, e taka ewentualno istnieje.
O co zatem Brochowi chodzio? Czyby pisarz zaartowa sobie nieadnie z czytelnika, posugujc si w tytule tanim chwytem w celu zwikszenia zyskw ze sprzeday? Wiadomo, okrutne czasy, to i okrutni, zoliwi literaci! Tylko sk w tym, e Broch od adnych kilkudziesiciu lat ju nie yje (1886-1951), to po pierwsze. A po drugie, tytu zawiera rwnie, obok rzeczownika „autobiografia”, przymiotnik dookrelajcy: „duchowa”, co nie pozostaje przecie bez znaczenia.
W Autobiografii duchowej Broch dopiero przygotowuje czytelnika do tej autobiografii waciwej (ta zreszt nigdy nie powstaa). Szkicuje w niej mechanizm psychiczny, ktrego poznanie ma umoliwi czytelnikowi zrozumienie, dlaczego jego ycie obrao taki, a nie inny kierunek. Jednak Broch staje si przy tym bardziej autoanalitykiem ni autobiografem. Dokonuje na naszych oczach wiwisekcji, nie baczc na komfort psychiczny i doznania „estetyczne” odbiorcy. Niewtpliwie pisarz by pod wielkim wpywem freudowskiej psychoanalizy (wida to ju po sownictwie, ktrym si posuguje: ego, superego, id, kompensacja, zakaz kazirodztwa), nie starajc si (celowo?) zachowa nawet minimum dystansu do niej. Sta si winiem sieci freudowskich wyobrae, jakby wci, czsto na si, przymusza zachowania i reakcje swojej psychiki do sztywnych schematw freudowskich teorii. Wemy za przykad tropienie przey z dziecistwa, ktre maj tumaczy bieg jego ycia. Po pierwsze, niedosyt matczynej mioci (edypowe zapay Brocha: zabi ojca i kocha matk), a po drugie, odkrycie swojego „ja” (chronice przed mylami samobjczymi). U podstaw pierwszego kompleksu leaa rwnie nienawi do ojca i brata, ktrzy niepodzielnie wadajc matczyn mioci, uwaali go za „niemczyzn” i „impotenta”. Dlatego te poczucie, e jest „niegodny mioci” i „wyobraenie impotencji” byy podstawowymi skadnikami jego ycia emocjonalnego.
Przedstawiajc swoj sytuacj erotyczn, Broch wymienia dwa typy kobiet, z ktrymi mia do czynienia. Pierwszy typ zosta uksztatowany wedug mocno wyidealizowanego wizerunku matki. Takie kobiety zadowalay erotyczn prno pisarza, ale ju nie seksualn skonno, bo dotykao je tabu kazirodztwa. Drugi typ zosta uksztatowany wedug wizerunku sucej, gdy wanie ku niej kierowa swoje pierwsze erotyczne pragnienia. Zwizek z takim typem kobiety musia jednak pozostawa ukryty przed matk i opini wszystkich innych.
Drug cz ksiki stanowi Autobiografia jako program pracy. Tutaj Broch pokazuje, jak od modoci drczy go problem etycznego relatywizmu, i jak przez lata zmaga si z tym, podejmowanym wci na nowo, tematem - w swoich analizach ze sfery polityki, ekonomii, praw czowieka i psychologii mas. W drugiej czci „wykasowanie” okolicznoci yciowych jest tak konsekwentne i rygorystycznie przestrzegane, e „autobiografia” zmienia si w rozpraw o aktualnych wwczas kwestiach polityki i praw czowieka, by wreszcie skoczy si abstrakcyjnym traktatem o psychologii mas.
Broch nieustannie powraca do problemu drczcej go neurastenii, z ktr (rzekomo) dzielnie walczy. Przywoywany, niemal jak refren, motyw owej neurastenii i kryjcego si za ni nieszczcia, jest jednak dla Brocha jedyn sta wartoci, bez ktrej nie umiaby ani y, ani tym bardziej pracowa. Jego walka jest zatem pozornym zmaganiem si z ukochan czci wasnego „ja”.
Magorzata Paweczyk
Hermann Broch, Autobiografia duchowa, przygotowa do druku Paul Michael Ltzeler, tum. Sawomir Baut, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2005.