adna nauka nie rozwijaaby si bez rzetelnej krytyki. Problem jednak w tym, e niejednokrotnie mona spotka si nie z przypadkami krytyki, lecz krytykanctwa, a ci, ktrzy go praktykuj stanowi prawdziwe utrapienie dla tych, ktrzy zapewne nie s doskonali, ale te i nie oczekuj, e na kadym kroku bdzie si im wytykao rzeczywiste lub domniemane potknicia. Powiem wprost, krytykanci w gruncie rzeczy nie pomagaj, lecz szkodz nauce, a ich szkodliwo jest tym wiksza im wyej stoj w rodowiskowej hierarchii. Sprbuj poda uzasadnienie tego przekonania. Do odrnienia krytyki od krytykanctwa pomocne bdzie wskazanie „modelowych” przykadw jednej i drugiego. Dostarcza ich historia.
Zaczynam od Marcina Lutra nie dlatego, e uwaam go za szczeglnie subtelnego krytyka, lecz dlatego, e jego wystpienie z 1517 roku dao pocztek nowemu sposobowi mylenia i mwienia o nieporzdkach w tak wraliwej dla Europejczyka sferze, jak byo i nadal jest ycie religijne. Nowe byo to, co Luter mwi, a take jak to robi oraz sposb wyraenia jego votum separatum. Owe 95 tez, ktre wstrzsny chrzecijaskim wiatem, przybi zwyczajnym gwodziem na drzwiach kocioa pod wezwaniem w. Pawa w Wittenberdze z myl niekoniecznie o uczonych teologach, a raczej o tych wszystkich, ktrzy opanowali sztuk czytania i maj na tyle krytyczne umysy, aby powtpiewa w warto upowszechnianych przez najwyszych hierarchw Kocioa rzymskiego nauk i praktyk, takich na przykad jak handel odpustami. Dopenieniem tej krytyki byo wezwanie do przepdzenia „wszystkich faszywych prorokw”, w tym papiea i „papienikw”. Gboko zapisao si ono w pamici pniejszych pokole, a stwierdzenie, e „papienik i osio to jedno” do dzisiaj szokuje swoj radykalnoci. Reakcja Rzymu na t krytyk bya rwnie ostra – najpierw (w 1518) ukaza si list otwarty jednego z rzymskich dostojnikw kocielnych, w ktrym wittenberski teolog nazwany zosta „synem suki”, a pniej (w 1521) uznany za heretyka i wykluczony z Kocioa katolickiego. Luter ani myla wycofywa si ze sformuowanych zarzutw, przeciwnie, jeszcze bardziej zradykalizowa swoj krytyk. Da jej wyraz midzy innymi w rozprawie pod wielce wymownym tytuem Przeciwko papiestwu w Rzymie przez diaba zaoonemu.
Kontynuatorami tego rodzaju krytyki stali si w pniejszych latach inni wielcy teolodzy reformacji, tacy jak Jan Kalwin, ktry hierarchom rzymskim zarzuci midzy innymi, e „stali si zwyrodniaym rzdem”, „wypaczyli kult Boy” oraz „wprowadzili mnstwo zabobonw”. Potwierdzeniem tego, i byli to nie krytykanci, lecz krytycy, s nie tylko gbokie i generalnie pozytywne zmiany, ktre dokonay si w yciu religijnym chrzecijaskiej Europy, ale take fakt, i obecnie tak krytykowany przez protestantw Koci rzymski nie nazywa swoich przeciwnikw heretykami (ludmi potpionymi i wykluczonymi), lecz „brami odczonymi” oraz – co nie mniej istotne – jedni i drudzy chc i potrafi ze sob rozmawia nie uywajc epitetw.
W dzisiejszym yciu naukowym taka luteraska krytyka pojawia si od czasu do czasu (generalnie jednak niezbyt czsto) w opiniach o osigniciach osb ubiegajcych si o kolejny stopie lub tytu naukowy. Rzecz jasna, nie byoby zbyt eleganckie nazywanie w nich habilitanta czy kandydata do profesorskiego tytuu osem czy zwyrodnialcem, ale w kocu nie s potrzebne a tak drastyczne okrelenia, aby mu wykaza, i w gruncie rzeczy nie posiada ani merytorycznych, ani moralnych, ani adnych innych kwalifikacji do otrzymania tego, o co si ubiega. Wystarczy zakwestionowanie naukowej wartoci jego podstawowych tez, a w sytuacji, gdy nie sposb je znale lub adna z nich nie jest warta „kruszenia kopii”, odesanie go do „olej awki” (jeli tak mona nazwa wskazanie mu listy lektur, ktre powinien sobie przyswoi przed ustawieniem si w kolejce do upragnionego awansu). Podnoszenie w takiej krytyce szczegowych kwestii merytorycznych lub jzykowych moe oczywicie mie miejsce (i zwykle ma), ale stanowi ono wiadectwo gruntownego zapoznania si recenzentw z dorobkiem „naukowym” kandydata.
Jedn z przesanek do wyrnienia tego krytycyzmu jest czsto pojawiajce si przekonanie, e nowoytna kultura naukowa nosia i w jakiej mierze nadal nosi pitno kartezjanizmu. Podzielam t opini. Przypomn zatem, i Kartezjusz mia wybitne osignicia zarwno w naukach szczegowych (zwaszcza w matematyce), jak i filozofii, take w zakresie procedur poznawczych. Ich elementem jest radykalny krytycyzm, wyraajcy si w przekonaniu, e „jeli chc nareszcie co pewnego i trwaego w naukach ustali, to trzeba raz w yciu z gruntu wszystko obali i na nowo rozpocz od pierwszych podstaw”. To powtarzane i odmieniane na wiele sposobw zdanie przestaje wyraa krytycyzm (i staje si sceptycyzmem lub pospolitym krytykanctwem) w momencie, gdy oderwiemy je od pojawiajcego si nieco dalej przekonania, i wtpi mona tylko w to, do czego si posiada odpowiedni racj, przy czym ow „racj” traktuje Kartezjusz tak, jak traktuje j kady matematyk, to znaczy jako co, co jest cakowicie pewne, albo te co, do czego mona mie przekonanie graniczce z pewnoci. Ta skrupulatno przy odczytywaniu kartezjaskich sw jest absolutnie konieczna, bo sia tego krytycyzmu opiera si na dokadnoci, dosownoci oraz uwadze. Rzecz jasna, jest to zaledwie wstp do kartezjanizmu, ale wstp zupenie wystarczajcy, aby mona byo mwi o modelowym podejciu do tego, co uchodzi lub chciaoby uchodzi za naukowe.
W dzisiejszej nauce jest ono, a przynajmniej powinno by, udziaem nie tylko matematykw, czy oglniej – uczonych uprawiajcych tak zwane nauki cise, ale rwnie tych, ktrzy wprawdzie s „skazani” na pewn nieciso (bo uprawiaj dyscypliny, ktre m.in. z uwagi na swj przedmiot bada nie mog by tak cise, jak matematyka czy logika), ale s przywizani do cisoci i chcieliby, aby granice tolerancji dla braku precyzji sowa czy nielogicznoci nie byy zbyt szeroko otwarte. Staraj si tego przestrzega nie tylko w swojej praktyce, ale rwnie prbuj egzekwowa od swoich uczniw, wsppracownikw oraz tych, ktrych wyniki bada przyszo im przy rnych okazjach ocenia. Aby nie by posdzonym o mitologizacj, przywoam posta Kazimierza Twardowskiego, organizatora szkoy lwowsko-warszawskiej i nauczyciela kilku pokole polskich filozofw. Jego uczniem by Tadeusz Kotarbiski, ktry o swoim mistrzu napisa, e by „nauczycielem o niezwykych walorach. Przede wszystkim kontynuatorem kartezjaskiego denia do idei jasnych i wyranych. Dziaa w tym przekonaniu, e kto ma myl wyklarowan, ten i sowa dla niej znajdzie proste i zrozumiae. I wymaga takich sw od kadego, a od siebie w pierwszym rzdzie”. Kartezjaskim sprit przepojone byo nie tylko mylenie Twardowskiego, ale take jego codzienne funkcjonowanie: „By tedy wzorem solidnoci w dotrzymywaniu umw i terminw, wzorem planowoci, wzorem systematycznoci w wykonywaniu zamierze, wzorem czowieka, na ktrego zawsze mona liczy we wsppracy zorganizowanej”. Jeli kto sdzi, e mona by kartezjaczykiem w myleniu, a tak zwanym postmodernist (podejcie to uchodzi dzisiaj za programowo antykartezjaskie) w dziaaniu, to si oczywicie myli.
Mianem tym okrelam taki typ krytycyzmu, ktrego nie mona wprawdzie skojarzy z konkretn osob, niemniej w nieodparty sposb przywodzi na myl angielski sposb bycia – z jego dbaoci o tradycj, elegancj czy swoistym poczuciem humoru. By moe sporo jest w tym brania pozorw za istot rzeczy, ale nie ma to a tak wielkiego znaczenia. Znaczenie ma natomiast to, e stosunkowo atwo mona znale przykady potwierdzajce te cechy.
Od takiego wanie przykadu chciabym tutaj zacz. Jego opis znajduje si w biografii Karola Darwina pira Michaela Whitea i Johna Gribbina. Opisane przez nich wydarzenie miao miejsce w czerwcu 1860 roku na zebraniu Brytyjskiego Stowarzyszenia Popierania Nauk. Jego gwnymi bohaterami byli: Thomas H. Huxley, zwolennik darwinowskiej teorii ewolucji, oraz biskup Oksfordu Samuel Wilberforce, zdecydowany przeciwnik tych pogldw. Trzeba dopowiedzie, e mieli si przed kim popisywa – w sali oksfordzkiej biblioteki zgromadzio si bowiem okoo 700 osb. Zaczo si od wystpienia znanego ze swojej odwagi Huxleya, ktry przedstawi gwne tezy kontrowersyjnej teorii. Odpowiedzia mu Wilberforce, nazywany Sodkim Samem w zwizku z tym, i „potrafi przemawia przekonywajco i z wielkim wdzikiem”. Co to znaczy, okazao si w kocowym fragmencie jego wystpienia, zwrci si bowiem wwczas do swojego adwersarza z pytaniem, „czy jego mapi przodkowie wystpuj po stronie dziadka czy babki?” W ripocie Huxley stwierdzi, i „nie wstydziby si takiego pochodzenia. Jednak poczytywaby sobie za ujm, gdyby wywodzi si od kogo, kto sprostytuowa dar kultury i elokwencji subie przesdu i faszu”. Rzecz jasna, krytycyzm w stylu „angielskim” wystpuje u obu uczonych.
W dzisiejszej nauce nieczsto zdarzaj si takie popisy. Rzecz nie tyle w tym, e rzadko pojawiaj si w niej takie „rozpalajce do biaoci” pogldy, a nawet nie w tym, e nieatwo przychodzi oponentom prawienie sobie „ze sodk min” rnego rodzaju impertynencji, co w tym, e tak naprawd nie szkoli si uczonych w szermierce na sowa, a samorodne talenty oratorskie spotykaj si raczej z niezrozumieniem ni docenieniem. Nie jestem zreszt do koca przekonany do tego, e w kadym rodowisku naukowym znajdzie si przyzwolenie na naladowanie „angielskiego” krytycyzmu. Z moich obserwacji wynika, e u nas polemici raczej nie dowcipkuj, a jeli ju, to ich dowcipy maj na celu nie tyle rozbawienie audytorium czy wymianie pogldw, co omieszenie konkretnej osoby. Myl, e nie o to chodzi w krytycyzmie „angielskim” i w zwizanym z nim humorze.
O Wolterze mona powiedzie wszystko, tylko nie to, e mia szacunek do czegokolwiek lub kogokolwiek. „Udowodni” to swoim burzliwym yciem oraz udokumentowa ogromnym dorobkiem pisarskim; jego dziea zebrane licz ponad 50 tomw i praktycznie w kadym z nich mona znale ofiar jego zjadliwego pira. Do historii przeszo bojowe zawoanie: „Ecrasons linfme” („Rozdepta to ajdactwo” – o klerze katolickim), a przecie nie jest to jego jedyny szokujcy apel. Potrafi zreszt nie tylko szokowa, ale take rozbawia czytelnikw, jak chociaby wwczas, gdy w epigramatach omiesza swoich rzeczywistych i domniemanych przeciwnikw; rzecz jasna, tym ostatnim nie byo do miechu. Najlepiej jednak czu si w roli autora powiastek filozoficznych. Ich bohaterowie (Kandyd, Prostaczek i in.) dawali mu okazj do wyszydzenia tego, jak „toczy si wiatek”. Niele mu rwnie wychodziy listy, tyle tylko, e zwykle marnie wypadali w nich ci, ktrych tam opisywa – na przykad Anglicy, ktrych w gruncie rzeczy omieszy w Listach o Anglikach (mimo e udzielili mu schronienia po tym, jak narozrabia we Francji).
Gdyby do tego wszystkiego nie by czowiekiem utalentowanym, to zapewne doczyby do grona licznych zoliwcw, szydercw i zwyczajnych pieniaczy, ktrych w przeszoci nie brakowao. Ale by, i to nieprzecitnie, a jego mocna pozycja wrd mylicieli owiecenia jest trudna do zakwestionowania.
Mgby kto powiedzie, e sporo wsplnego ma to z filozofi, ale niewiele z nauk. Nie jest to do koca trafne spostrzeenie. Wolter bowiem uprawia zarwno nauki szczegowe (m.in. histori), jak i analizowa je pod ktem trafnoci stosowanych procedur badawczych i formuowanych wnioskw (napisa nawet obszerne studium na temat fizyki Newtona). Inna sprawa, e zdarzao mu si myli fakty z przypuszczeniami lub wrcz pomwieniami, „podciga” je pod z gry przyjte tezy oraz wystawia negatywne cenzurki temu, czego ani do koca nie zrozumia, ani nawet nie mia do duo czasu i cierpliwoci, by zrozumie. Na tym wanie polega wolterowskie krytykanctwo.
Dzisiaj jego naladowcw mona spotka zarwno na seminariach i konwersatoriach studenckich, jak i posiedzeniach tych komisji i rad naukowych, na ktrych dyskutowane s, a przynajmniej powinny by, istotne dla nauki i uczonych kwestie. O ile dla takich wolterowskich wystpie studentw mona wskaza pewne okolicznoci agodzce (bo przecie przywilejem modoci jest „nadrabianie” luk w wyksztaceniu odwag w wypowiadaniu si i kategorycznoci formuowanych wnioskw), to trudno je znale w przypadku gremium profesorskiego. Gdyby jeszcze robili to z wolterowskim wdzikiem czy poczuciem humoru! Ale niejednokrotnie nawet tego brakuje. W kadym razie, nie widz niczego zabawnego w sytuacji, gdy kto po przekartkowaniu czyjej rozprawy lub zapoznaniu si z jej tytuem i spisem treci wydaje o niej jednoznacznie negatywn ocen.
Krytykanctwo „lewackie” byo i jest udziaem nie tylko radykalnej lewicy spoecznej, ale take tych, ktrzy niejednokrotnie pozostawali i pozostaj w lunych zwizkach ideowych z lewicowoci lub w ogle nie poczuwaj si do pokrewiestwa z ni. Jego standardy wypracowane zostay jednak przez radykaln lewic, ktrej czonkw czyo kilka prostych przekona (takich np. jak to, e wiat, w ktrym yj jest postawiony na gowie), kilka prostych postulatw (takich jak postulat radykalnego przestawienia tego wiata), kilka prostych pomysw na ycie sprawiedliwe i szczliwe oraz gbokie przekonanie, e maj do spenienia dziejow misj (mniejsza o to, kto im j powierzy; istotniejsze byo dla nich to, e powinna ona by zrealizowana bez czekania na lepsze czasy oraz bez ogldania si na straty wasne oraz przeciwnikw). Te proste przekonania, postulaty i pomysy przekaday si midzy innymi na funkcjonowanie nauki i uczonych, w tym oczywicie na prowadzon w rodowisku walk z tak zwanymi wrogami klasowymi oraz przeytkami mylenia „przedrewolucyjnego”. Jak to wygldao w polskich realiach, pokazuj midzy innymi pochodzce z lat pidziesitych publikacje, w ktrych z pozycji „naukowego socjalizmu” rozprawiano si z „reakcyjnymi” pogldami i uczonymi. Dodam jeszcze tylko, e autorzy tych publikacji nie zawsze byli „mierni, ale wierni” (i to jest najbardziej zdumiewajce). Nie chciabym jednak tego wtku kontynuowa. Wana bowiem jest obecna sytuacja.
Dzisiaj to „lewackie” krytykanctwo nie ma si wprawdzie tak dobrze, jak jeszcze kilkanacie lat temu, ale przecie nie yje wycznie wspomnieniami na spotkaniach weteranw walki o „jedynie suszn spraw”. Przeszo oczywicie pewn zmian, a przynajmniej przybrao takie barwy ochronne, aby nie wzito go za archeologiczne wykopalisko. W gruncie rzeczy jednak zachowao niez kondycj i potrafi jeszcze pokaza swj „lwi pazur”, jak chociaby wwczas, gdy nie zostawia przysowiowej „suchej nitki” na pogldach, ktre nie do koca zgadzaj si z przekonaniami wspczesnych „jakobinw” czy „bolszewikw” w nauce (okrele tych nie bior oczywicie historycznie, lecz typologicznie). Tumaczenie im, e historia nauki przekonuje, i adna teoria nie miaa i nie ma takiej mocy, aby niczym uniwersalny wytrych pasowaa do wszystkiego i wszystko wyjaniaa, moe sprawi, i usyszy si co na temat „historycznego mietnika”; grzebi w nim, oczywicie, mieciarze, a nie powani uczeni. Co wicej, moe narazi wtpicego w jej moc miaka na zarzut braku kompetencji lub korzystania nie z tego rda wiedzy, z ktrego korzysta powinien („jakobin” czy „bolszewik” oczywicie wie, ktre rdo jest waciwe). Na pytanie, czym to krytykanctwo rni si od wolterowskiego, odpowiem krtko: Wolterowi brakowao misjonarskiego zacicia, a jeli nawet czasami zachowywa si jak misjonarz nowej wiary, robi to artem albo przez nieuwag.
Tradycjonalizm (bez adnego cudzysowu) by i nadal jest powaan opcj wiatopogldow oraz ma w swoich szeregach wiele znaczcych w wiecie kultury i polityki nazwisk, e przypomn tylko tytuem przykadu Josepha de Maistrea (wielkiego przeciwnika rewolucji francuskiej) czy Klemensa von Metternicha (wielkiego przeciwnika porewolucyjnych porzdkw w Europie). Wsplnym mianownikiem dla tych znakomitoci oraz nieco mniej znakomitych krytykantw, wystpujcych w nauce z pozycji „tradycjonalistycznych”, jest podejcie do rnego rodzaju nowinkarstwa. Krtko rzecz ujmujc, bya to i jest gboka nieufno, przeradzajca si niejednokrotnie w nieskrywan awersj. To, jak jest okazywana, zaley od rodowiskowych zwyczajw oraz, oczywicie, inwencji krytykantw, a e potrafi sporo wnie od siebie, przekonuj w swoich bataliach toczonych z nowinkarzami.
Na przykad, jeli okazj do ich wystpie jest nowatorska teza lansowana przez modego uczonego, to moe si okaza, i obrazoburcze jest nie to, co ta osoba gosi, lecz to, e w ogle ma miao co nowatorskiego gosi; bo przecie w nauce tradycyjnie do wielkich wynikw i prawa ich ujawniania dochodzi si po wielu latach bada i zdobywania znaczcej pozycji w swoim rodowisku. Jeli ju tacy krytykanci nie potrafi znale powanych kontrargumentw dla racji owego nowatora, to przecie zawsze mona mu zarzuci potknicie jzykowe (nie chciabym tutaj niczego podpowiada, ale sam byem wiadkiem wytknicia niepoprawnego akcentowania wyrazw w jzyku polskim) lub zachowanie, ktre nie przystoi prawdziwemu uczonemu (wg jednej z tych „tradycjonalistycznych szk”, wystpujcy publicznie uczony nie powinien trzyma rki w kieszeni, bo rodzi to nieprzyzwoite przypuszczenia). Jeli z kolei autorem nowatorskiej tezy jest stary uczony, ktry wprawdzie przez wiele lat nad czym pracowa, ale w rodowiskowej opinii niczego nie odkry, a przynajmniej nie przekona swojego otoczenia, e prowadzi oryginalne badania, to moe si okaza, i jego „grzechami” gwnymi s rutyna i zaawansowany wiek (kojarzcy si z obnieniem sprawnoci), a ich dopenieniem anachronizmy jzykowe lub podejrzana intelektualnie elegancja (wg innej z tych „szk”, w muszce mona wystpowa na imieninach u cioci, ale ju nie na konferencji naukowej, natomiast ciemny garnitur najbardziej odpowiedni jest na pogrzebie). Podaj oczywicie jedynie „laboratoryjne prbki” tego krytykanctwa. Ale gama moliwoci jest tutaj znacznie wiksza.
Na koniec chciabym par zda powiedzie o takim typie krytykanctwa, ktre czy si z potocznie pojmowanym postmodernizmem. W takim ujciu postmodernizm to nic innego, jak swobodne kojarzenie wszystkiego ze wszystkim oraz mwienie w taki sposb, e trudno si zorientowa, czy powana debata si zacza, czy te wanie si skoczya.
Krytykanctwo to jest oczywicie udziaem studiujcej modziey. Jest to w jakiej mierze wytumaczalne, bo przecie ich sprzeciw wobec zastanego wiata jest rzecz naturaln, podobnie zreszt jak to, i jeszcze zbyt mao wiedz, aby przeprowadzi rzeteln krytyk. W miar intelektualnego dojrzewania modzi ludzie powinni jednak z niego wyrosn. Zwykle czci z nich to si udaje, a przychodzi to tym atwiej, im na bardziej wymagajce trafiaj rodowisko. Teoretycznie na zbyt wielk tolerancj w tym zakresie nie powinna liczy modzie, ktra decyduje si na wspinanie po kolejnych stopniach naukowej kariery. W praktyce bywa z tym jednak rnie. Byem wiadkiem wystpie doktorantw i modych doktorw, z ktrych niewtpliwe byo jedynie to, e s przeciw, a ich opiekunowie naukowi przygldali si temu z penym zrozumieniem lub rozbawieniem. Rzecz jasna, nie tumaczy to w peni funkcjonowania w nauce krytykantw w stylu postmodernistycznym, ktrzy maj profesorskie tytuy. Nie przeszkadzaj one im, oczywicie, kojarzy w krytykanctwie wszystkiego i wszystkich, w tym rne typy krytykanctwa. To ostatnie zdaje si by dla nich najmniejszym zmartwieniem, bo co to byliby za postmodernici, gdyby martwili si takim drobiazgiem, jak mieszanie typw, stylw czy gatunkw.