)
Przecitny czowiek z ulicy nie ma gotowej odpowiedzi na pytanie: c to takiego jest jzyk? Cho mow posugujemy si na co dzie, we wszystkich niemal sytuacjach yciowych, mao kto zastanawia si nad jej istot. Wikszo z nas mogaby sparafrazowa zdanie witego Augustyna o czasie: „Czyme wic jest jzyk? Gdy nikt mnie nie pyta, wiem; gdy chc wytumaczy pytajcemu – nie wiem”.
Jzykoznawcy zmagaj si z kwesti definicji jzyka od zawsze. Trudno jednak powiedzie, eby zrobili w tej dziedzinie wielkie postpy. Najbardziej rozpowszechniona naukowa definicja jzyka brzmi: „Jzyk to system znakw sucy do porozumiewania si w obrbie danej spoecznoci”. Ju na pierwszy rzut oka wida, w jak wielu miejscach s w tej definicji luki. Znamy wiele „systemw znakw”, ktre jzykami nie s. Oto cztery przykady: znaki drogowe, ubrania, tak zwana „mowa kwiatw”, gestykulacja. Kady z nich odpowiada przytoczonej wyej definicji jzyka:
A jednak zdrowy rozsdek podpowiada nam, e adna z tych rzeczy nie jest prawdziwym jzykiem. Posugujc si tylko tymi systemami, mona bowiem poruszy niewielk liczb tematw. Dlatego jzykoznawcy czsto rozszerzaj podan wyej definicj i mwi, e jzyk suy do porozumiewania si „na kady temat” albo „o wszystkim”. I tutaj jednak pojawiaj si pewne wtpliwoci. Zakres tematw, jakie mona poruszy posugujc si jzykami, jest wprawdzie niezwykle szeroki, ale ma swoje granice. Istniej pewne zjawiska, o ktrych nie da si w sposb peny mwi „zwykymi” jzykami. Do akcji wkraczaj wtedy wyspecjalizowane systemy znakw: zapis matematyczny, fizyczny czy wreszcie rysunki geometryczne i wykresy.
Szukajc sposobu na sformuowanie najbardziej adekwatnej definicji jzyka, niektrzy jzykoznawcy stwierdzili, i kluczem do rozwizania tego problemu bdzie sporzdzenie w miar kompletnej listy cech wsplnych wszystkich jzykw. Cechy takie nazywa si uniwersaliami jzykowymi. Uniwersalia rozumiane bywaj rozmaicie. Niektrzy uwaaj, i powinny to by prawa o charakterze statystycznym. Na przykad: „im czciej dane sowo jest uywane, tym bardziej nieregularna bdzie jego odmiana” (por. rozmaito form polskiego czasownika „by”: „jestem”, „s”, „bd”). Wedug innych, uniwersaliami powinny by prawa o charakterze cisych implikacji. Na przykad: „jeli w danym jzyku s tylko dwa okrelenia kolorw, bd to czarny i biay, jeli trzy – czarny, biay i czerwony, jeli pi – czarny, biay, czerwony, ty i zielony, szstym kolorem bdzie niebieski, sidmym brzowy”. Jeszcze inni wreszcie dopuszczaj w ramach uniwersaliw sporzdzanie list cech o charakterze bardzo oglnym. Na przykad: „wszystkie jzyki zmieniaj si wraz z upywem czasu” albo: „wszystkie konstrukcje jzykowe s linearne (liniowe)”.
Gwnym problemem przy formuowaniu uniwersaliw (niezalenie od tego, jak si je rozumie) jest zakres ich obowizywania. Powinny to by prawa dotyczce wszystkich jzykw znanych czowiekowi (a waciwie nawet wszystkich moliwych jzykw), ale z oczywistych wzgldw bardzo trudno sprawdzi, czy rzeczywicie wszystkie jzyki dan cech maj. Czasami jaki wczeniej nie opisany jzyk sprawia, i trzeba zrewidowa dotychczasowe pogldy. I tak pewna grupa jzykw (jzyki migowe), ktre do drugiej poowy XX wieku niemal zupenie umykay uwadze jzykoznawcw, wydaje si zupenie zaprzecza ostatniej zacytowanej hipotezie – e konstrukcje jzykowe zawsze s linearne. Przyjrzyjmy si bliej tej kwestii.
Twierdzenie, i konstrukcje jzykowe s linearne, byo zawsze uwaane za fundament mylenia o mowie. Ferdinand de Saussure, ojciec XX-wiecznego jzykoznawstwa, mwi o zasadzie linearnoci, e „zaley od niej cay mechanizm jzyka”.
Na czym polega linearno w jzyku? By odpowiedzie na to pytanie, przyjrzyjmy si polskiemu zdaniu:
Jan kocha Mari.Analizujc takie zdanie, moemy wyrni w nim niejako trzy „poziomy”: poziom wyrazw, poziom czstek wyrazowych (inaczej: morfemw) i poziom gosek. Na pierwszym z tych poziomw widzimy wyranie trzy elementy (trzy wyrazy): „Jan” „kocha” „Mari”.
Na drugim – pi elementw (czstek wyrazowych):
„Jan” „koch-” „-a” „Mari-” „-”.Na trzecim – dwanacie elementw (gosek):
„j” „a” „n” „k” „o” „ch” „a” „m” „a” „r”” „j” „”.Zauwamy, e za kadym razem udao si podzieli nasze zdanie na szereg nastpujcych po sobie kawakw. Na tym wanie polega linearno w jzyku: elementy tworzce znak, a take same znaki, nie mog wystpowa w jzyku rwnoczenie. Musz nastpowa jeden po drugim i to w okrelonej (a nie dowolnej) kolejnoci. W przeciwnym razie wypowied bdzie niezrozumiaa. W jzykach mwionych nie da si powiedzie dwch rzeczy naraz.
A jednak okazuje si, i istniej jzyki – ba, caa ich rodzina! – w ktrych zasada linearnoci nie jest bynajmniej respektowana. Tymi jzykami s jzyki migowe.
Jzyki migowe to „systemy znakw suce do porozumiewania si o wszystkim w spoecznociach osb niesyszcych”. Przez cae stulecia jzykoznawcy nie traktowali jzykw migowych powanie i dopiero w drugiej poowie XX wieku rozpoczy si intensywne badania nad nimi. Wrd wielu interesujcych waciwoci jzykw migowych szczeglnie uderzajca jest jedna – wystpowanie mechanizmw nielinearnych. Funkcjonowanie tych mechanizmw wytumaczymy teraz na przykadzie polskiego jzyka migowego (dalej bd uywa skrtu PJM).
Niemal kady widzia cho raz w yciu osoby migajce i ma bardzo oglne wyobraenie na temat jzykw migowych. Czsto jednak s to wyobraenia bdne.
Nie jest prawd, e:
Jak moliwa jest nielinearno w PJM? Charakterystyczn cech jzykw migowych jest to, i jako kana komunikacyjny wykorzystuj one przestrze (kana wizualny). Wypowiedzi w jzykach dwikowych maj jak gdyby tylko dwa wymiary: okrelone dwiki (pierwszy wymiar) zostaj wyartykuowane w okrelonym czasie (drugi wymiar). W jzykach migowych moemy mwi wrcz o czterech wymiarach: trzech przestrzennych oraz czasie. Ju na pierwszy rzut oka fakt ten wydaje si kry w sobie pewne moliwoci. A wzbogaci go trzeba o kolejne spostrzeenie. Do wyprodukowania komunikatw w jzykach mwionych posugujemy si zestawem kilku cile powizanych narzdw: krtani, wizade gosowych, nagoni, warg, zbw, jzyka i innych. W jzykach migowych narzdy suce do nadawania komunikatw s cakowicie wzgldem siebie niezalene: przede wszystkim dwie rce oraz twarz (mimika). To dziki temu wanie w jzykach migowych moliwe jest przekroczenie nakazu linearnoci. Kady artykulator (narzd sucy do nadawania komunikatw) moe nadawa inny znak czy element znaku
.Istniej tu wszake pewne ograniczenia. Przede wszystkim, elementy, ktre migane s jednoczenie z innymi, musz pozostawia ktry artykulator swobodny. Bardzo wiele znakw PJM angauje cae ciao migajcego – nie ma w nich miejsca na nielinearno, poniewa brakuje „wolnego” narzdu. Do tworzenia konstrukcji nielinearnych najlepiej nadaj si tak zwane znaki jednorczne, a wic takie, ktre pozostawiaj jedn rk woln; wanie ta wolna rka moe suy do rwnoczesnego przekazania innego znaku.
Oto przykad. W PJM mamy dwa znaki jednorczne: „otwiera drzwi” oraz „patrze”. Pierwszy znak tworzy si doni cinit w pi, wykonujc na wysokoci piersi gest otwierania drzwi do siebie (jakby w cinitej pici trzymao si klamk). Z kolei zamiganie znaku „patrze” polega na zblieniu palcw wskazujcego i rodkowego (przy pozostaych palcach zgitych) do oczu i nastpnie „wyrzuceniu” ich przed siebie.
Wykorzystujc te dwa znaki, moemy atwo zamiga konstrukcj „otworzy drzwi, zagldajc do rodka”. Wystarczy rwnoczenie zamiga jedn rk znak „otwiera drzwi”, a drug – „patrze”. I ju mamy konstrukcj nielinearn!
S trzy rodzaje sytuacji, w ktrych w konstrukcji nielinearnej moe si pojawi znak dwurczny. Zdarza si to po pierwsze wtedy, gdy znak jest symetryczny, to znaczy obie rce wykonuj ten sam gest. Wtedy wystarczy zamiga uproszczon, jednorczn wersj takiego znaku.
Na przykad, w PJM znak „przytuli” wyglda tak, e krzyujemy rce na piersi, wykonujc gest przytulania kogo. Znak „gaska” wykonujemy otwart doni, udajc, e gaszczemy w powietrzu czyj gow. By zamiga konstrukcj „przytuli kogo, gaszczc go”, wystarczy rwnoczenie jedn rk wykona „poow” znaku „przytuli”, drug za zamiga znak „gaska”. I znw mamy konstrukcj nielinearn!
Zdarzaj si te sytuacje, w ktrych upraszcza si znaki dwurczne niesymetryczne. Wreszcie bywa, e drugim zamiganym rwnoczenie elementem jest znak czysto mimiczny. Wtedy znak dwurczny migany jest w penej postaci, a elementem dodanym staje si mimika.
C z tego wszystkiego wynika? Kilka rzeczy, niektre z nich bardzo wane. Zwrmy uwag tylko na trzy.
Po pierwsze, dogmat o cakowitej linearnoci jzykw okazuje si mylny. Od dawna wskazywano na liczne drobne wykroczenia przeciwko niemu na terenie jzykw dwikowych, ale badania nad jzykami migowymi wskazuj, i jest on po prostu bdny – jzyki s nie bardziej linearne ni ludzkie mylenie.
Po drugie, czytelny w przypadku jzykw dwikowych, podzia na poszczeglne „poziomy” – poziom dwikw, czstek wyrazowych, wyrazw i zda (w terminologii jzykoznawczej poziomy te nazywaj si: fonologia, morfologia i skadnia) – nie jest w jzykach migowych taki jasny. Ten zupenie elementarny sposb patrzenia na jzyk jest bowiem oparty na zaoeniu linearnoci. Jeli porwna tworzenie wypowiedzi jzykowych do budowania z klockw (gosek), to w jzykach dwikowych budowle s nadzwyczaj proste – skadaj si tylko z jednego dugiego rzdu klockw stawianych jeden koo drugiego. Nie ma natomiast moliwoci stawiania klockw jednego na drugim. Wyrnianie poszczeglnych „poziomw” polega na dzieleniu cigw klockw (gosek) na krtsze lub dusze sekwencje. Pojedyncze klocki to podzia na goski, klocki grupowane po kilka to czstki wyrazowe i wyrazy, klocki poczone w jeszcze dusze cigi to zdania.
Jednak w jzykach migowych istnieje moliwo stawiania klocka na klocku. Jeli w takim przypadku postanowimy wprowadzi taki sam podzia, jak w jzykach dwikowych, pojawi si pytanie: co robi z tymi miejscami, w ktrych podzia grnego rzdu nie pokrywa si z podziaem dolnego rzdu? Czy dzieli mamy wedug tego, co dzieje si w dolnym rzdzie, czy w grnym?
I wreszcie trzecia wana konsekwencja – nielinearno tumaczy pewn specyficzn cech jzykw migowych. Ot jzyki te nie dysponuj alfabetycznymi systemami zapisu. Pismo alfabetyczne jest z natury swojej czysto linearne. Taki typ pisma zupenie nie nadaje si jednak do zapisywania komunikatw nielinearnych. To jak rzut dwuwymiarowej figury na prost – z pierwotnych ksztatw waciwie nic nie zostaje.
Tak wic badanie jzykw migowych, cho odsania przed nami wiele tajemnic jzyka, rwnoczenie (a wic nielinearnie) prowadzi do nowych pyta. Dopki tych zagadek nie rozwiemy, nie ma co marzy o naprawd dobrej definicji jzyka. Badanie jzykw migowych moe nas do tego celu nieco zbliy.