Kolejny tom szkicw krakowskiego filozofa przynosi – jak zwykle – teksty zapadniajce intelektualnie, bystre w obserwacji przestrzeni ycia zbiorowego i, co dzi nieczste, o klarownie wyoonych argumentach. Styl ten znaj mionicy pisarstwa Ryszarda Legutki.
Ksik otwiera esej Dlaczego nie lubi liberalizmu, publikowany swego czasu w „Europie”, gdzie spotka si z kilkoma ostrymi polemikami, niestety, nie dorastajcymi do jego poziomu. Ale zwrmy raczej uwag na pomieszczone w tej ksice teksty zwizane z nauk i uniwersytetem.
Naley do nich Feminizm na uniwersytecie. Autor ocenia ten kierunek jako niesamodzielny mylowo, uzaleniony od dokona powstaych poza feminizmem (nie ma feministycznej teorii, jest tylko korzystanie z Marksa, Nietzschego, Freuda, Derridy, Foucaulta, Lacana i innych), zamknity w getcie, poza ktrym badaczki nie funkcjonuj, pozbawiony wewntrznej krytyki naukowej (siostrzana atmosfera), metodologicznie monotonny (punkt wyjcia i punkt dojcia s okrelone i nienegocjowalne), zideologizowany (okrelony jest cel praktyczny i zdefiniowany wrg), emocjonalny (nasycony gniewem i zapamitaniem), mizerny w swych osigniciach. Autor opisuje kontrast midzy schematem mylowym, na ktrym zasadza si feminizm, a jego ambicjami intelektualnymi. „Feministyczne myny, mielce na wiele sposobw t sam skromn tre” porwnuje z produkcj materializmu dialektycznego sprzed p wieku. Legutko zastanawia si nad fenomenem kariery akademickiej tego nurtu i jego silnej pozycji w zachodnich uczelniach. Ma to, wedug niego, zwizek z „politycznymi przeobraeniami uniwersytetw, a nie z wysok jakoci feministycznej oferty”.
W szkicu W stron umysowej pospolitoci autor wypowiada si na temat polskiej edukacji. Dostrzega w niej panowanie dziwnego modelu czowieka wyksztaconego: pozbawionego wiedzy oglnej, wyposaonego natomiast w umiejtnoci zdobywania informacji. Sdzi si, e w zalenoci od przyszych sytuacji i planw yciowych, czowiek taki bdzie w stanie uy posiadanych narzdzi, by zapozna si z dowolnymi sferami wiedzy. Legutko uwaa taki model wyksztacenia za absurdalny. „W wiecie zdeterminowanym przez umiejtnoci nie ma i nie bdzie adnej presji, by pozna Pana Tadeusza lub nauczy si na pami arcydzie poetyckich; nie ma i nie bdzie wstydu, e si tych rzeczy nie zna; nie ma i nie bdzie publicznoci, ktra tak wiedz mogaby doceni” – pisze. Krytykuje w owym modelu nauczania samo przeciwstawienie wiedzy i umiejtnoci. Jedno nie zastpi drugiego, jedno do drugiego nie prowadzi. Wiedza „scholastyczna” powoli ze szkoy znika, uczenie umiejtnoci przynosi mizerne efekty i nie rekompensuje braku wiedzy. Polski inteligent zmieni si w „akulturalnego fachowca w wskiej dziedzinie”, z ktrym trudno bdzie nawiza kontakt intelektualny w sferze wykraczajcej poza kultur masow. Szkoa wyjmuje dziecku z rki ksik i popycha je w stron masowej rozrywki. Rodzina, jeli jest przywizana do wartoci kultury wysokiej, musi to edukacyjne szkodnictwo odkrca, ju nie tylko uzupenia sabujce wyksztacenie publiczne, ale te przeciwdziaa jego zemu wpywowi. Dzieci i modzie wypeniaj rubryczki w podrcznikach, rozwizuj krzywki i rebusy, czytaj komiksy, wysyane s do kina na kreskwki. Uprawiana pord dumnych hase edukacja, staje si raczej – pisze Legutko – socjalizacj ni ksztatowaniem umysw i przekazywaniem wiedzy.
Ryszard Legutko, Raj przywrcony, Orodek Myli Politycznej, wysza szkoa europejska im. Ksidza jzefa tischnera, Krakw 2005, seria: Biblioteka Myli Politycznej.
Made in USA Guya Sormana przede wszystkim opisuje odmienno kultury Stanw Zjednoczonych od kultury europejskiej. To naprawd interesujcy temat, bo, jak pisze Sorman, gdziekolwiek si znajdziemy, Stany Zjednoczone s ju tam obecne. „Ta obsesyjna obecno stanowi poywk raczej dla namitnoci ni dla refleksji – kochamy wszystko lub nienawidzimy wszystkiego, co jest made in USA”. Autor przez ponad czterdzieci lat mieszka w Ameryce. Jak sam zaznaczy, pokusi si „zaledwie o szczypt obiektywizmu”, a swoj ksik napisa z punktu widzenia „zaangaowanego podrnika”.
Wobec Stanw Zjednoczonych trudno by obojtnym, albo podziwiamy ten kraj, albo z niego szydzimy. Zachwycamy si przedsibiorczoci Amerykanw i poziomem ich ycia albo krytykujemy ich wiatopogld czy system prawny. A zachwycamy si lub krytykujemy dlatego, e Ameryka jest tak inna od Europy. Cho to dziwne, e inna, w kocu spoeczestwo amerykaskie to w duej czci zlepek potomkw Europejczykw. Co sprawio, e tak si rnimy?
W przedmowie do ksiki Sorman pisze, e Amerykanie „odwayli si” wynale nard, ktrego fundament stanowi kontrakt spoeczny. Tymczasem europejsk tosamo zbudowano na pamici o wsplnych cierpieniach. To nie wszystkie powody, ale wszystkich w jednej ksice nie da si omwi. Autor zreszt nie prbuje, bardziej skupia si na opisie tych aspektw ycia Amerykanw, ktre wzbudzaj najwicej emocji. Czytajc ksik Sormana, miaam wraenie, e czytam o innym wiecie. Innym nie dlatego, e bogatszym, bardziej kolorowym, w ktrym wszystko jest „naj”. To po prostu wiat innej mentalnoci, innego sposobu mylenia i zasad postpowania. Wiele kontrowersji wzbudza np. kara mierci. Gdy w krajach europejskich znoszono jej wykonywanie, w tym samym czasie przywrcono j w USA. Najwicej kar mierci wykonywanych jest w Teksasie (ok. 30 rocznie), przede wszystkim w hrabstwie Hobby. Co ciekawe, rwnie w tym hrabstwie popenia si najwicej morderstw. Zabjstwa to zreszt specyfika USA, nigdzie indziej w statystykach przestpstw nie ma tylu morderstw, co w Stanach Zjednoczonych. A skd si wzia zbrodnia? Czy to wynik powszechnego dostpu do broni? Braku pracy wrd mniejszoci etnicznych? Tzw. „moralnego rozwarstwienia Zachodu”, czyli swobody obyczajw i odrzucenia wartoci rodzinnych? I jak to wszystko ma si do tak duej religijnoci Amerykanw?
Wiara to kolejny interesujcy temat. Jak pisze autor, w Ameryce jest trzydzieci kociow i kady ma wasnego Boga. Ale tam moralnoci nie czy si z religi, tak jak w Europie. W Ameryce moralno jest spraw osobist, bez zwizku z Bogiem. A religijno jest specyficzna, nawet chrzecijastwo inaczej pojmowane: „Amerykaskie chrzecijastwo wielbi Boga, ktry si nie gniewa, z pomoc Chrystusa bez krzya prowadzcego ludzi bez grzechu do Krlestwa bez sdu” – powtarza Sorman sowa teologa Richarda Niebuhra.
Trudno choby wspomnie wszystkie tematy, ktre poruszy Sorman – rasizm, hip-hop, nielegalni imigranci, opieka zdrowotna, dobroczynno, edukacja, kult ciaa i otyo... Po prostu warto przeczyta, bez wzgldu na to, czy jest si antyamerykaninem (o tym te duo pisze Sorman), czy filoamerykaninem. Bo, jak pisze autor, „jedyn na wiecie kategori liczniejsz ni wyznawcy antyamerykanizmu stanowi ci, ktrzy chcieliby wyemigrowa do USA”.
Guy Sorman, Made in USA. Spojrzenie na cywilizacj amerykask, tum. Wojciech Nowicki, Wydawnictwo prszyski i S-ka, Warszaw
Koegzystencja trzech kultur jest wyjtkow cech spoecznoci Pwyspu Iberyjskiego. Funkcjonoway one jedna obok drugiej, dzielc jzyk, sposb odywiania i ubioru, wiadomie zapoyczajc od siebie pogldy i idee. Jednak ju w XIV w. stao si niemoliwym, by chrzecijanie, Maurowie i ydzi yli pod jednym dachem. Chrzecijanie poczuli si na tyle silni, by zama tradycyjne zwyczaje w Hiszpanii, bo to oni toczyli wojny i uprawiali ziemi. Maurowie byli zwykle wieniakami, a ydzi trzymali si drobnego handlu. Wikszo chrzecijaska, chocia tolerowaa inne religie, traktowaa obie mniejszoci pogardliwie. Wyznania te koegzystoway na tyle dugo, by wielu ludzi zaakceptowao suszno wszystkich trzech. „Kto wie, ktra religia jest lepsza” – pyta chrzecijanin z Kastylii w 1501 r. – „nasza, muzumaska czy ydowska?”
ydzi mieszkali na Pwyspie od co najmniej III w., uprawiali rol, hodowali owce, pielgnowali winnice i pokojowo yli ze swoimi chrzecijaskimi ssiadami. Chrzecijanie te bez uprzedze korzystali z usug ydowskich lekarzy. Ale ju w poowie XIV w. ydw zaczto zmusza do przejcia na chrzecijastwo. Od tej pory konwersje pojawiy si na szerok skal. Std te sam termin konwertyta, stosowany na okrelenie czowieka nawrconego z judaizmu lub islamu. Konwertyci nieuchronnie spotykali si z podejrzeniami o bycie pit kolumn wewntrz Kocioa. Chocia z punktu widzenia religii nie byli ju ydami, nadal cierpieli z powodu antysemityzmu. W 1480 r. wprawiono w ruch machin, ktra powinna zajmowa si jedynie krzewicielami judaizmu: inkwizycj. Mimo i miaa ona tylko wadz nad chrzecijanami, ydzi szybko uwiadomili sobie, e rwnie stoj na linii ognia. Ich najwiksze cierpienia zaczy si od powoania tej instytucji. Para krlewska wydaa te dekret o wygnaniu, nakazujcy ydom ochrzci si lub opuci kraj. A poniewa wywz zota i srebra by zakazany, uciekajcy ydzi oddawali swe domy np. za osa, a winnice za kawaek sukna lub ptno. Emigracje ydw czyo jedno: cierpienie. „Mona ich byo wzi za upiory. Wyndznieli i wychudzeni, wygldali jak chodzce trupy”. Problem stanowia te niejednorodno religii wyznawanych przez konwertytw. Wpywowa szkoa w nowoytnej historiografii ydowskiej ironicznie utrzymuje, e inkwizycja miaa racj, bo wszyscy nawrceni byli przytajonymi ydami. Ale, czy naprawd istniao „konwertyckie zagroenie” i czy tysice nawrconych chrzecijan potajemnie uprawiao ydowskie praktyki? Mona w to wtpi.
Hiszpaska inkwizycja powstaa w wyniku agitacji przeciwko nowym chrzecijanom. Ale sam ten argument nie wystarcza, by odpowiedzie na zasadnicze pytanie: czym trybuna uzasadnia swoj egzystencj? Historycy zgodnie akceptuj prawd podawan przez inkwizycj – e konwertyci potajemnie wyznawali judaizm. Jednak fakty s takie, e z wyjtkiem kilku przypadkw, nie istniej na to dowody. I Henry Kamen rozwija ten wtek. Co prawda dokonuje tylko kalejdoskopowego przegldu dziaalnoci witego Oficjum, co oznacza, e czytelnikowi przedstawiony zostaje zaledwie widok z „lotu ptaka”, to jednak jest on bardzo satysfakcjonujcy. Autor zrezygnowa z polemik i przedstawi obiektywn i aktualn syntez wiedzy o najsynniejszym trybunale wiata. Ksika z ca pewnoci przeznaczona jest dla szerszej rzeszy czytelnikw, niekoniecznie naukowcw i badaczy tego zjawiska. Autor daje bowiem w swojej pracy czytelny i klarowny opis dziejw witej inkwizycji, a przy okazji portret spoeczestwa hiszpaskiego w XV-XVII w.
Henry Kamen, Inkwizycja hiszpaska, tum. Katarzyna Bayska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, pastwowy instytut wydawniczy, Warszawa 2005, seria: Rodowody Cywilizacji.
Syszelimy nieraz, e wydarzenia najnowszych naszych dziejw nie znalazy odzwierciedlenia w dzieach literackich, e wspczeni pisarze nie podjli wyzwania, jakim jest diagnoza stanu wiadomoci Polakw po wielkiej zmianie lat 90. ubiegego stulecia. „Jeli brakuje nam dzie wspczesnych, w ktrych moglibymy si bez wahania rozpozna, nie pozostaje nic innego, jak (...) wyprawi si w przeszo na poszukiwanie wasnej tosamoci” – pisze Dariusz Gawin.
I tym wanie jest ta ksika: prb uwspczenienia polityczno-spoecznych dyskusji, toczonych przez naszych parajcych si pirem intelektualistw na przeomie XIX i XX wieku. W takiej perspektywie Lalka Prusa, opis klski transformacji spoeczestwa polskiego wedug liberalnego paradygmatu czy Przedwionie eromskiego, obraz duchowej i mentalnej niemocy Polakw do unowoczenienia wasnego pastwa, staj si niejako powieciami wspczesnymi.
Autora interesuje jednak pewien szczeglny aspekt nakrelonej tematyki. Jak sam twierdzi, przede wszystkim „porusza si wok kwestii zwizanych z ideow histori polskiej inteligencji liberalno-lewicowej i szerzej – lewicy, jako formacji intelektualnej”. Czyni tak dlatego, e formacja ta zdominowaa polsk kultur i polityk XX wieku. „Przemaganie si idei rewolucji, choby i totalitarnej, z ide obrony niepodlegoci i demokracji parlamentarnej, komunizmu i socjalizmu reformistycznego, idei zaamania si cywilizacji i prometejskiej utopii stanowi jedn z gwnych osi caego polskiego dwudziestego stulecia” – czytamy. W krgu zainteresowa Gawina znaleli si wic np. eromski i Sonimski, a nade wszystko – Brzozowski i Miosz.
To wanie Stanisaw Brzozowski swym namitnym atakiem na Sienkiewicza (w Legendzie Modej Polski) i jego wizj Polski, rozpta u pocztku XX stulecia literack dyskusj nad ksztatem polskiej nowoczesnoci. Starajc si wykaza wyszo socjalistycznego programu stworzenia nowego czowieka i spoeczestwa nad endeckim postulatem niepodlegego pastwa jako narzdzia rozwoju wewntrznego i midzynarodowej konkurencji, tworzy zrby „czarnej legendy” Sienkiewicza-reakcjonisty wrd przedstawicieli liberalnych elit intelektualnych. Przeraa Brzozowskiego „bezmylny letarg”, w jakim, wedug niego, pogray Polakw idee konserwatystw. Jednak utopijna wizja rewolucyjnych zmian spoecznych przegraa wwczas z mitem szlacheckiego dworu, jaki zaproponowa czytelnikom Sienkiewicz.
Straty zadane w bitwie nie oznaczay jednak klski caej kampanii. Ogie polemiczny, podtrzymywany m.in. przez Reymonta, eromskiego i Sonimskiego, rozgorza z now si pod pirem Czesawa Miosza. Nasz noblista przej od Brzozowskiego ide walki z „duchowym lenistwem” Polakw, ich „stadn bezmylnoci”. Std jego akces do grona wyznawcw marksizmu, ktry gosi m.in. prawo jednostki do decydowania o wasnym dziejowym losie. Std poczucie misji przedstawiciela wiadomej rewolucyjnej mniejszoci, ktra ma te prawa narzuci oraz kult i apoteoza siy, niezbdnej do tego. Co ciekawe, do takich pogldw doszed Miosz w latach niemieckiej okupacji. Jego emigracja z komunistycznego pastwa w latach 50. wiadczya ju o przezwycianiu tego paradygmatu.
Ksika Gawina jest niewtpliwie bardzo zapadniajc lektur w czasie gorcych sporw o dokonania Trzeciej i potrzeb oraz ksztat Czwartej RP. Polecam.
Dariusz Gawin, Polska, wieczny romans. O zwizkach literatury i polityki w XX wieku, orodek myli politycznej, wydawnictwo dante, Krakw 2005, seria: Biblioteka Myli Politycznej.
Piszc ksik, ktra stanowi ma kompendium wiedzy na dany temat, autor staje przed nader trudnym zadaniem. Wynika to przede wszystkim ze wiadomoci komplikacji, jakie mog sprawi z gry narzucone ograniczenia. Nie mona zawrze w ksice wszystkich informacji, lecz i wielu nie wolno pomin. Wan rol odgrywa przede wszystkim kompozycja i wica si z ni umiejtno prowadzenia logicznego wywodu. Warto rwnie, choby w zarysie, pokaza rne stanowiska badawcze w odniesieniu do wybranego zagadnienia. Naprawd jest to nieatwe zadanie, od ktrego zaley warto popularnonaukowa ksiki. Takim przykadem jest skromna w swych rozmiarach praca Mary Warnock.
Pochwal przede wszystkim wydawnictwo za podjcie decyzji o wprowadzeniu dziea na polski rynek. Prac omawiajcych egzystencjalizm jako kierunek filozoficzny mamy, niestety, niewiele, dlatego ksika Warnock zapewne bdzie cieszya si duym zainteresowaniem. Jednak nie jest to rzecz przeznaczona dla znawcy tematu lub osoby chccej dokadnie go pozna. I nie chodzi tu bynajmniej o wielko pracy, ale o sposb przedstawienia tematu.
Warnock nie posza za narzucon przez Sartre´a metod podziau filozofii egzystencjalnej na chrzecijask i wieck. Dla niej waniejsze byo opisanie kilku najistotniejszych postaci zwizanych z egzystencjalizmem i postulatw zawartych w ich dzieach, ni spojrzenie na ten system, jako trwajcy od wszech czasw sposb mylenia o istocie bytu ludzkiego. Dlatego star metod porwnuje postulaty Kierkegaarda i Nietzschego, wprowadza pojcie wolnoci jako najwaniejsz ide egzystencjalistw. Dosy zgrabnie przypomina czytelnikom, e zanim egzystencjalizm zyska saw jako „francuski” kierunek filozoficzny, istnia Martin Heidegger – niemiecki filozof, autor znanego dziea Bycie i czas. Najwiksz uwag badaczka skupia na postaci Jeana Paula Sartre´a, ktry w jej opisie zyskuje miano najwybitniejszego reprezentanta „tej dziaalnoci filozoficznej” (jak to okrelia autorka). Nie znajdziemy w jej ksice natomiast ani sowa o Kohelecie, Camusie, Jaspersie czy Unamuno. Skromnie wymieniony zosta Gabriel Marcel.
Taki opis egzystencjalizmu jest zadziwiajcy. Owszem, autorka nie moga poruszy wszystkich zagadnie z nim zwizanych, lecz pominicie tak wanych postaci wydaje si by duym uszczerbkiem dla ksiki. Dobr przedstawicieli prowadzi do pewnego zuboenia i jednostronnego spojrzenia na egzystencjalizm. Wbrew wszelkim chciom autorki, Sartre nie jest wybitnym filozofem (ju bardziej mylicielem), zwaywszy na to, e wikszo jego tez – w tym najwaniejsze dzieo – wprost nawizuje do myli Heideggera i jest jakby francusk wersj jego postulatw. Martwi mnie te brak choby wspomnienia o tzw. chrzecijaskich egzystencjalistach. Mona sprzecza si z nimi, lecz nie wolno ich pomin, tego nie uczyniby nawet Sartre.
Czym zatem jest ksieczka Mary Warnock? Kolejn prb prezentacji czysto angielskiego, niestety, sposobu spojrzenia na rozwj jednej z myli intelektualnych XX w. Owszem, w rozdziaach prezentujcych i analizujcych pisma Husserla, Heideggera czy Sartre´a zawarte tam wnioski s ciekawe. Jednak czytelnik musi by uprzedzony, i podjte przez Warnock kwestie nie odzwierciedlaj nawet w symboliczny sposb caoci podjtego zagadnienia, jakim jest egzystencjalizm w XX w.
Mary Warnock, Egzystencjalizm, tum. Monika Michowicz, wydawnictwo prszyski i S-ka, Warszawa 2005, seria: Pejzae Myli.