)
Prof. dr hab. in. Krzysztof Kurzydowski (ur. 1954), specjalista w zakresie inynierii materiaowej. Studia na Wydziale Matematyki Stosowanej i Fizyki Technicznej PW – 1978, doktorat – 1981, habilitacja w P – 1990, tytu profesora – 1995, stanowisko profesora zwyczajnego – 1998. Gwne zainteresowania naukowe – opis struktury i modelowanie wasnoci materiaw. Autor ponad 200 publikacji w pismach midzynarodowych oraz kilku monografii. Czonek wielu stowarzysze midzynarodowych (FIM, ASME, ASTM, ISS). Laureat subsydium FNP. Prorektor PW w latach 1993-99; 1999-2003 dziekan Wydziau Inynierii Materiaowej PW; 1999-2005 przewodniczcy Zespou Inynierii Materiaowej i Technologii oraz wiceprzewodniczcy KBN. Od listopada 2005 podsekretarz stanu w MEiN odpowiedzialny za nauk.
Mijaj cztery miesice odkd nauka funkcjonuje wsplnie z edukacj w jednym ministerstwie. Jak z perspektywy tego czasu ocenia Pan to poczenie?
– W kadym przedsiwziciu tego typu istniej obawy zwizane z dostosowaniem do wsplnego dziaania dwch dotychczas odrbnych organizmw. To mamy ju za sob i myl, e poczenie udao si cakiem dobrze. Poczone zostay departamenty prawne, wsppracy midzynarodowej, integracji europejskiej oraz informacji i promocji, pozostae departamenty zajmujce si obsug sfery nauki dalej peni swoje funkcje. W duszej perspektywie dostrzegam przede wszystkim pozytywne elementy takiej decyzji. Mwi to nie tylko jako podsekretarz stanu odpowiedzialny za sprawy nauki, ale take jako profesor uczelni. W jednym resorcie zapadaj decyzje dotyczce bada naukowych i spraw edukacji wyszej. To moe pozytywnie przeoy si na zmiany, ktrych w obu tych dziedzinach chcielibymy dokona. W Polsce nadal czsto dziaamy w klimacie polityki resortowej. Jeli w jednym ministerstwie wychodzi si z inicjatywami, ktre dotycz obszaru na styku dziaania innego ministerstwa, to czsto znajduj si liczne przeszkody i ostatecznie trudno zrobi co razem. Takim polem do dyskusji, prowadzonej przez podmioty dziaajce w dwch rnych resortach, bya na przykad kwestia dotacji na badania wasne szk wyszych i starania o podobn dotacj instytutw Polskiej Akademii Nauk. Dzi te bariery znikny.
Pojawio si jednak sporo gosw ludzi nauki, ktrzy twierdz, e nauka na takim poczeniu straci, poniewa jej problemy zejd na dalszy plan i zgin w morzu potrzeb owiaty.
– Trudno polemizowa z takimi obawami. Przyjmuj je do wiadomoci. Myl jednak, e nie s one uzasadnione, poniewa nauka nadal pozostaje odrbnym dziaem w rozumieniu budetowym i nadal bdzie miaa swoje niezalene struktury. Na to trzeba te spojrze szerzej. To jest decyzja podejmowana na poziomie pastwa i z tej perspektywy by moe suszne wydaje si czenie bliskich sobie dziedzin ycia. Tak naprawd oceny mona bdzie dokona dopiero po pewnym okresie funkcjonowania nowych rozwiza. Moim zdaniem, zmiany s potrzebne take po to, by zobaczy, jak moe wyglda alternatywa i aby zerwa z utartymi przyzwyczajeniami.
Strategiczne obszary badawcze I. Zdrowie II. rodowisko III. Rolnictwo i ywno IV. Pastwo i spoeczestwo V. Bezpieczestwo VI. Nowe materiay i technologie VII. Technologie informacyjne VIII. Energia i jej zasoby IX. Infrastruktura transportowa
Jestemy tu po uchwaleniu i podpisaniu przez prezydenta budetu. Czym nauka ostatecznie dysponuje w 2006 roku?
– To jest rok przeomu, a raczej pocztku tego przeomu. Budet nauki na 2006 rok to 3,34 miliarda zotych, czyli o ponad 15 procent wicej ni w roku ubiegym. Moe by to jednak wicej o blisko 20 procent, poniewa zapisy budetowe stanowi, e nauka znalaza si wrd dziaw, na ktre mog by przeznaczone dodatkowe rodki zaoszczdzone na obsudze dugu zagranicznego. Najwaniejsze jednak, e nie jest to wzrost jednorazowy. Budet nauki bdzie rs systematycznie i ma si podwoi w cigu najbliszych czterech lat. Ta zapowied ma gwarancje ministra finansw i premiera rzdu. Chciabym te zwrci uwag na coraz wikszy strumie pienidzy pyncy do nauki z funduszy strukturalnych. W zakresie inwestycji aparaturowych mona go ju porwna z pienidzmi budetowymi. W latach 2007-13 strumie funduszy europejskich bdzie jeszcze wikszy. Zatem, jeli wemiemy pod uwag te dwa dodatkowe czynniki, w cigu kilku najbliszych lat budet nauki moe si potroi.
Jakie bd gwne kierunki wykorzystania tych rosncych rodkw?
– Chcemy, aby najwiksza cz przewidywanego wzrostu trafia do obszaru projektw badawczych, gdzie oprcz istniejcego od lat systemu grantw, zamierzamy wzmocni rol projektw rozwojowych. W ramach tych projektw bd finansowane badania stanowice podstaw do zastosowa praktycznych. Jest wic to bardzo obiecujcy kierunek, jeli chodzi o wspprac nauki z gospodark. Chcemy te wprowadzi kilka innych strumieni finansowania. Korzystajc z moliwoci, jakie daje ustawa o finansowaniu nauki i rozporzdzenia wykonawcze do niej, chcemy otworzy strumie adresowany do osb starajcych si o stae podoktorskie, a take o czasowe zatrudnienie w przemyle (bdzie to jeden z elementw wspomagajcych transfer technologii do przemysu).
To s zupenie nowe projekty Ministerstwa Nauki.
– Po raz pierwszy w tym roku przyznamy specjalne stypendia najlepszym doktorantom oraz osobom chccym zdoby dowiadczenie w przemyle, a take zaoferujemy wsparcie naukowcom, ktrzy chc wyjecha za granic, by wykona badania, albo chc wrci do kraju po pobycie za granic, by kontynuowa badania w Polsce.
Dostrzegam tu zasad mylenia, ktr od lat propaguje Fundacja na rzecz Nauki Polskiej – wspiera najlepszych.
– Jest wiele rzeczy, ktre Fundacja robi bardzo dobrze i ktre, moim zdaniem, warto propagowa. Nigdy za duo wsparcia dla najlepszych, po to, by polska nauka staa na coraz wyszym poziomie. Niektre programy, na przykad idea czasowego zatrudnienia w przemyle modych doktorw, s jednak naszym oryginalnym pomysem.
Jaka bdzie skala tych przedsiwzi?
– To zaley od zapotrzebowania. Wanie ukazao si ogoszenie o moliwoci uzyskania stypendiw podoktorskich w ramach programu POL-POSTDOC, w ktrym oferujemy pokrycie kosztw zatrudnienia modego naukowca na trzy lata. Chodzi o osoby, ktre uzyskay doktorat w cigu ostatnich czterech lat. Warunek – musi to by inne miejsce pracy ni dotychczasowe. Mylimy o sfinansowaniu na pocztek 60 takich stay. Konkursy chcemy ogasza systematycznie – najprawdopodobniej dwa razy do roku. Jeli chodzi o transfer do przemysu, wyjazdy zagraniczne albo powroty, myl, e w kadej z tych kategorii przyznamy okoo 30 grantw.
Nie jest to zbyt dua liczba jak na rzesz ponad 30 tysicy studentw studiw doktoranckich i 70 tysicy naukowcw.
– To moe si wydawa niewiele, nawet jak na pocztek, ale pamitajmy, e program dopiero startuje i jeli bdzie prowadzony regularnie dwa razy do roku, przez trzy lata, to liczba stypendystw bdzie systematycznie rosa. By moe z czasem rozszerzymy te strumienie finansowania.
Jednym z gwnych zada ministra nauki jest formuowanie zasad polityki naukowej. ledzc od lat dyskusje na ten temat, mam czasami wraenie, e jej zaoenia s formuowane tak oglnie, a ich przeoenie na konkrety tak niewielkie, e su one chyba przede wszystkim do odpowiedzi na pytanie: czy w ogle istnieje jaka polityka naukowa? Czy co si zmieni?
– eby aktywnie realizowa polityk naukow, trzeba – oprcz zaoe – mie rwnie rodki. Przez wiele ostatnich lat nauka dysponowaa budetami przetrwania, ktre nie pozwalay w praktyce realizowa rzeczywistej polityki naukowej. Obecnie taka perspektywa powoli zaczyna si rysowa. Mamy nakrelone priorytetowe kierunki dziedzinowe, ale myl, e czynnikw stanowicych o polityce naukowej jest znacznie wicej. Wani s ludzie – nowe pokolenie naukowcw – oraz stworzenie warunkw w otoczeniu nauki: patenty, inkubatory, centra, platformy, foresight, brokerstwo technologiczne. Jeli chodzi o priorytety dziedzinowe, to pod koniec kadencji ministra Michaa Kleibera pojawi si Krajowy Program Ramowy, ktry zaczynamy powoli wypenia projektami zamawianymi, zgodnymi z tymi wanie priorytetami.
Jak sprawdza si foresight, jako nowy sposb wyznaczania celw nauce?
– Dowiadczenia, jakie mamy po pierwszych prbach zastosowania tego narzdzia, s bardzo obiecujce. Znakomita wikszo pomysw zaakceptowanych w obszarze, ktry jako pierwszy poddalimy procesowi foresightu – zdrowia i ycia – to wsplne wnioski naukowcw i odbiorcw wynikw. To jest wany przeom w podejciu do formuowania celw. Foresight nie jest jednak przedsiwziciem jednorazowym. Musi by powtarzany systematycznie w miar upywu czasu.
Czy mona si spodziewa te intensyfikacji dziaa na styku nauka-gospodarka? Mwilimy ju o programie zatrudnienia modych doktorw w przemyle. Jakie jeszcze dziaania planuje ministerstwo?
– Za t problematyk odpowiada drugi podsekretarz stanu w dziale nauka, wiceminister Olaf Gajl. Chcemy pooy zdecydowany nacisk na patentowanie i ochron praw wasnoci intelektualnej, a przede wszystkim – stworzy z ministerstwa urzd wspomagajcy kontakty i wspdziaanie nauki i gospodarki.
W trakcie dyskusji rodowisk akademickich i gospodarczych te ostatnie silnie akcentuj fakt, e innowacje tak naprawd powstaj w przedsibiorstwach w zwizku z ich potrzebami. To jest troch inne mylenie ni reprezentowane przez rodowisko naukowe.
– Innowacja to jest oczywicie spotkanie pomysu i potrzeby. Jednym z osigni kadencji ministra Michaa Kleibera by fakt, e w tym gmachu bardzo czsto bywali przedstawiciele gospodarki. Tu nie byo patentu na mdro ludzi nauki. Chcemy to kontynuowa. Sytuacja, kiedy gospodarka polska rozwija si kupujc gotowe, obce technologie i patenty, jest niedobra. W ten sposb trudno by w czowce, a na pewno nigdy si nie dochodzi do pozycji lidera. Polskie firmy nie maj rozbudowanego wasnego zaplecza badawczego, poniewa kiedy to zaplecze byo zorganizowane w jbr-y. Jeli naukowcy nie podejmuj si sami wdraa w ycie swoich pomysw i technologii, to musz przyj postaw „zamawiajcy nasz pan” i dostosowywa si do jego potrzeb. Nikt nie realizuje innowacji dlatego, e jest to wykorzystanie wietnych pomysw, tylko siga po takie, ktre przynios zysk. Warto te chyba wskaza alternatyw w postaci przedsibiorczoci akademickiej. Bdziemy wspiera dziaania dajce moliwo wykorzystania przez ludzi nauki rezultatw bada na rynku. Tak si dzieje w wielu krajach i my take chcemy to robi.
Wiele dyskusji, a nawet protestw, wzbudzia w ostatnich miesicach sprawa oceny parametrycznej i rozporzdzenia ministra nauki i informatyzacji z sierpnia ubiegego roku, wprowadzajcego nowe zasady.
– Zapoznaem si ze wszystkimi gosami, jakie w tej sprawie napyny do ministerstwa. S wrd nich opinie instytucji wanych, ale to lekka przesada mwi o powszechnej fali krytyki. Pracuj cigle w Politechnice Warszawskiej i nie syszaem tam o adnym protecie. Na moim wydziale po prostu wysano ankiet i czekamy na wyniki oceny. Traktujemy ocen parametryczn jako pewnego rodzaju fotografi, opis zastanej sytuacji. Jeli rzeczywicie s jakie nieprawidowoci, to trzeba je naprawi i zrobimy to.
Czy generalna zasada 2n – brania pod uwag dwch najwaniejszych osigni jednego naukowca zatrudnionego w danej placwce – zostanie utrzymana?
– Tak, zdecydowanie zostanie utrzymana. W nauce nie ma sensu mnoy bylejakoci z nadziej, e iloczyn bdzie znaczcy. Jestem zwolennikiem obcinania bylejakoci. Nie ma ju powrotu do przedstawiania caego dorobku, bo w nauce licz si prawdziwe osignicia.
Pada czsto zarzut, e pomimo takiego zaoenia, ocena parametryczna ma saby wpyw na finansowanie jednostek, ktre w znacznej mierze jest przeniesieniem wielkoci finansowania z lat poprzednich.
– Niestety, to prawda. System dryfowa. To, co jednostka dostaa cztery lata temu, byo w kolejnych latach mnoone przez wspczynnik inflacji. Dlatego chcemy przeprowadzi rzeteln ocen i na jej podstawie dokona alokacji rodkw. Jeszcze w tym roku, po przeprowadzeniu oceny parametrycznej, bdziemy chcieli przeznaczy dodatkowe rodki na dziaalno statutow najlepszym jednostkom. W 2007 roku chcemy natomiast dokona zasadniczej zmiany dystrybucji tych rodkw: skoncentrowa je w najlepszych jednostkach, zastanowi si nad grup redniakw i zrezygnowa z finansowania najsabszych. Ale eby to zrobi, musimy mie wiarygodny obraz naszej nauki.
Jak bdzie wyglda realizacja koncepcji Narodowego Centrum Bada Naukowych i Prac Rozwojowych? Na ile jego powstanie zmieni sposb prowadzenia bada w Polsce?
– Chcemy, aby to przedsiwzicie miao bardzo powany wpyw na najwaniejsze badania, przede wszystkim poprzez stworzenie mechanizmw pozwalajcych prowadzi je w obszarach strategicznych i przy duej koncentracji rodkw. Organizacyjnie bdzie to instytucja zamawiajca badania we wszystkich jednostkach naukowych dysponujcych odpowiednim potencjaem badawczym, a wic o rodki bd mogy si stara zarwno uczelnie, jak i instytuty PAN oraz jbr-y. NCBR nie bdzie si zajmowa restrukturyzacj – natomiast bdzie ona zapewne wymuszona poprzez koncentracj rodkw na wanych kierunkach bada.
Jak bdzie finansowane?
– Bdzie dziaa opierajc si na rodkach przekazanych przez ministra i w jego imieniu pokieruje badaniami strategicznymi. To nie wyklucza dotychczasowego finansowania podmiotowego i przedmiotowego. Centrum koordynowaoby na przykad projekty badawcze zamawiane.
Kiedy rozpocznie dziaanie?
– Chcielibymy, aby by to pocztek przyszego roku.
Ruszy wkrtce 7. Program Ramowy. Przy podsumowaniu 5. i 6. Programu Ramowego, cho wczeniejsze zapowiedzi byy optymistyczne, okazywao si, e bilans wydatkw i zyskw jest raczej na nasz niekorzy, to znaczy wicej do kasy programu wpacamy ni nasze zespoy z niej otrzymuj. W 7. PR potrafimy zrobi to lepiej?
– Wejcie do programw ramowych i skuteczne konkurowanie o rodki wymagao od rodowiska naukowego w Polsce pewnej lekcji, ktra zostaa ju odrobiona. W efekcie coraz wiksza liczba uczonych lepiej zna reguy i sprawniej porusza si w obszarze wsppracy midzynarodowej. Mam te nadziej, e powoli zacznie procentowa inwestycja w modych naukowcw. Stale rosnca liczba doktorantw i ludzi modych w nauce to nasz duy atut, zwaszcza e w wielu dziedzinach dysponujemy modzie bardzo zdoln – take w obszarach, w ktrych Europa Zachodnia cierpi na potny deficyt. Zaczynamy odgrywa aktywn rol take jako ci, ktrzy reguy tych programw wsptworz. W pitym programie doznalimy szoku dowiadujc si, jakie zasady obowizuj w tego typu przedsiwziciach. W szstym zaczlimy je lepiej rozumie, ale zasady byy tworzone bez naszego udziau. Natomiast w sidmym sytuacja zasadniczo si zmienia. Midzy innymi dziki roli, jak odgrywamy przy formuowaniu zasad tych programw i z powodu aktywniejszego udziau polskich naukowcw w rnych gremiach, ktre decyduj o ksztacie tych czy innych inicjatyw w ramach 7. PR. Na przykad profesor Jerzy Buzek jest sprawozdawc Parlamentu Europejskiego w sprawach 7. PR. Polska staa si te poszukiwanym partnerem midzynarodowych konsorcjw. Mamy rwnie zamiar uporzdkowa kilka spraw zwizanych z kosztami uczestnictwa polskich zespow badawczych w programach ramowych, po to, by poprawi wynik ekonomiczny naszych naukowcw.
Chodzi o koszty pracy?
– Chcielibymy wywalczy dla naszych naukowcw lepsz pozycj w konsumpcji unijnych rodkw. Dostajemy czsto zbyt mae rodki w stosunku do wartoci bada, jakie oferujemy, ze wzgldu na sprawy formalne i odniesienie do taryfikatora pac. A dodatkowo te zanione rodki nie jest atwo wyda ze wzgldu na rne inne ograniczenia biurokratyczne.
W ostatnich latach funkcjonowao wiele zacht dla zespow, ktre chciay startowa w programach midzynarodowych: powstaa sie punktw kontaktowych i Krajowy Punkt Kontaktowy, dofinansowywane byo sporzdzanie wnioskw, pienidze midzynarodowe powodoway wzrost finansowania krajowego. Czy tego typu instrumenty bd nadal stosowane?
– Tak, ale chcemy jeszcze wicej uwagi powici zdobywaniu umiejtnoci odnoszenia sukcesu w staraniach o pienidze. Jak w znanym powiedzeniu – trzeba raczej dawa wdk i uczy owi ni dawa ryb. Myl te, e system zacht powinnimy nastawi wyranie na tych, ktrzy mog by lokomotywami w badaniach europejskich. Lepiej jest wyda kilkadziesit czy nawet kilkaset tysicy na jeden dobry zesp, po to, by mg on zoy dobrze przygotowany projekt, ni wyoy po kilka tysicy na kilkanacie zespow, ktrym zrefundujemy na przykad koszty zagranicznej podry studyjnej. Musimy mie zdolno koncentracji rodkw na priorytetowych kierunkach i dobrych zespoach. Ta zasada dotyczy wielu dziaa w obszarze nauki.