Moja wizja modelu kariery akademickiej opiera si na dwch zaoeniach. Po pierwsze, specyfika roli spoecznej uczonego polega na profesjonalnym obowizku nieustannego doskonalenia si, cigego bycia lepszym od innych w swojej dziedzinie i od samego siebie jeszcze z wczoraj. To niezwykle wymagajce oczekiwanie. W wielu innych zawodach wystarczy by dobrym, rzetelnym pracownikiem. Motorniczy tramwaju, pilot samolotu, urzdnik na poczcie powinien by kompetentny i tyle. Osignicie pewnego poziomu umiejtnoci czy wiedzy wystarcza. Potem awansuje si ju tylko dziki „wysudze lat”, liczbie „wylatanych kilometrw”, staowi zawodowemu. W nauce jest inaczej, tu trzeba by cigle lepszym. Nie ma postoju na tej drodze. I dlatego instytucja nauki musi zapewnia cige bodce doskonalenia si – od terminowania, a do naukowego mistrzostwa i jeszcze dalej
Po drugie, motywacja do nieustannego doskonalenia si, czyli nieustannej, intensywnej, zdyscyplinowanej pracy badawczej, nie przychodzi znikd, musi by wbudowana w sam struktur pozycji spoecznych charakterystycznych dla rodowiska naukowego. Motywacja autoteliczna – bezinteresowne denie do prawdy, pasja badawcza, ciekawo – jest dana nielicznym, pojawia si w przypadku geniuszu czy „fanatyzmu naukowego”, a i wtedy nie trwa nieprzerwanie. Jak czste s przypadki zwtpienia, zaama, rezygnacji z podjtych projektw, dugotrwaych przerw w pracy badawczej czy pisarskiej! A skoro – jak pokazuje historia nauki – przytrafia si to take najwikszym uczonym, to c mwi o naukowcach niszego lotu?
Zatem jedyny sposb, aby zapewni nieustann motywacj do osigni, to zbudowanie hierarchicznej struktury awansu, w sensie kolejnych stopni i tytuw naukowych, czonkostwa w akademiach, nagrd, dyplomw, doktoratw honoris causa, a do Nagrody Nobla czy Holberga, w ktrej kady wyszy stopie wie si jednoznacznie z wiksz miar trzech cenionych przez ludzi wartoci – uznania rodowiskowego (prestiu), dochodu (zarobkw) i wadzy (wpywu w rodowisku). Drabina ta musi by wieloszczeblowa i siga samego szczytu osigni naukowych. Nawet uczeni najwyszej kategorii musz mie jeszcze nad sob jaki moliwy wyszy puap (Nobel, doktoraty honorowe, czonkostwo Akademii itp.). Ta drabina nie koczy si nigdy. Jak pisa mj mistrz naukowy Robert K. Merton: „there is no repose at the top” (nie ma odpoczynku nawet na szczytach). Najwybitniejsi uczeni s bowiem pod presj oczekiwa najbardziej wymagajcych – noblesse oblige. Nie mog napisa pracy gorszej ni poprzednio, dokona odkrycia mniej znaczcego. eby t presj zrekompensowa, najwybitniejszym uczonym dane s take najwiksze szanse dalszych osigni. Jak pisa Merton, w nauk wbudowana jest „zasada Mateusza”. Metafora ta nawizuje do tekstu Ewangelii wg w. Mateusza, gdzie mwi si, e bogaci bd jeszcze bogatsi, a biedni coraz biedniejsi. Ci wic, ktrzy uzyskali miar najwyszego uznania naukowego, otrzymuj te nieproporcjonalnie wysoki dostp do rodkw na badania, laboratoriw, zdolnych doktorantw itp. I taka dystrybucja rodkw, mimo e pozornie niesprawiedliwa, jest dla instytucji nauki funkcjonalna. Dostarcza nawet najlepszym motywacji, aby nie spoczli na laurach. Mdra dewiza Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – „Pomagajmy najlepszym, aby byli jeszcze lepszymi” – oddaje dobrze t prawd, e wanie najlepsi gwarantuj, i uzyskane rodki spoytkuj najlepiej.
Z wymienionych powodw nauka jest z samej natury dziedzin konkurencyjn, elitarn i hierarchiczn. Bez rozbudowanej, hierarchicznej, wieloszczeblowej struktury uznania naukowego postp naukowy byby nie do pomylenia, nauka nie posiadaaby tej wewntrznej, samonapdzajcej si dynamiki i ekspansywnoci, ktra czyni z niej potn si zmieniajc ludzki wiat cigle na lepsze. Wszelkie denia do spaszczania hierarchii naukowej s dla rodowiska naukowego dysfunkcjonalne. Hasa demokracji i egalitaryzmu s w odniesieniu do nauki czyst, populistyczn demagogi. Z elitarnoci nauki wynika jasno, e zawsze wybitni bd stanowili mniejszo, zatem w demokratycznej wrzawie nie bd usyszani. I dlatego w nauce „gos mas” – na przykad na temat likwidacji tytuw profesorskich czy zniesienia habilitacji – nie moe by wyznacznikiem polityki.
Przeciwnie, reforma musi zmierza do naprawienia tych egalitarnych i „demokratycznych” znieksztace, jakim model kariery akademickiej uleg w latach dziewidziesitych. Mam na myli sztuczne „przypieszanie” niezasuonych karier, notoryczne naduycia zwizane z zupenym rozmyciem sensu pojcia „profesor” – tytularny, uniwersytecki, uczelniany – nadawanie miana profesorw przez uczelnie niepastwowe osobom bez habilitacji, ciga obnika standardw przy awansach w imi „odmodzenia kadry” lub jako symboliczna rekompensata za niskie zarobki itp. Nauka nie posunie si ani o krok naprzd nawet jeli wszystkich magistrw nazwiemy profesorami. Starsi z nas pamitaj niechlubne tradycje masowych mianowa tak zwanych marcowych docentw. Wiemy, co to przynioso nauce.
Tak wic uwaam za potrzebne:
(1) Przywrcenie prostej i jednoznacznej relacji pomidzy hierarchi stopni i tytuw naukowych a hierarchi stanowisk w szkolnictwie wyszym czy instytutach badawczych: magister – asystent, starszy asystent; doktor – adiunkt; doktor habilitowany – docent; profesor nadzwyczajny – profesor nadzwyczajny; profesor zwyczajny – profesor zwyczajny; profesor honorowy.
W momencie uzyskania odpowiedniego tytuu, otrzymanie stanowiska powinno by uprawnieniem egzekwowanym automatycznie i nie podlegajcym adnej odrbnej procedurze kwalifikacyjnej. I odwrotnie, uzyskanie stanowiska bez odpowiedniego stopnia lub tytuu byoby wykluczone. Udany doktorat otwiera dostp do pierwszej kurii w rodowisku naukowym; kryterium jest tu opanowanie istniejcej wiedzy i tajnikw warsztatu naukowego. Habilitacja otwiera dostp do kurii wyszej; kryterium powinna tu stanowi oryginalno wyniku, odwaga i nowatorstwo metody, wyranie skrystalizowana specjalizacja badawcza. Tytu profesora nadzwyczajnego pozwala wej do kurii jeszcze wyszej; poza wag oryginalnych rezultatw trzeba tu bra pod uwag rwnie rol w zapewnieniu kontynuacji nauki poprzez ksztacenie kadr nastpcw, w szczeglnoci doktorw. Tytu profesora zwyczajnego, otwierajcy wrota do kurii bardzo ju ekskluzywnej, powinien czy si z dwoma dodatkowymi kryteriami: wiatowym oddwikiem wynikw badawczych oraz stworzeniem podstaw nowej szkoy naukowej. Ostatecznym arbitrem pozycji w nauce moe by tylko wiatowe rodowisko naukowe danej dyscypliny. Dlatego na szczeblach profesorskich udzia w wiatowym rodowisku naukowym – przez referaty konferencyjne, wykady gocinne, odczyty, artykuy, ksiki w jzykach kongresowych – musi by uwaany za kryterium niezbdne.
(2) Drugi postulat to powrt do dwch szczebli profesur „belwederskich”: tytuu profesora nadzwyczajnego i tytuu profesora zwyczajnego, przy wprowadzeniu dodatkowo tytuw trzeciego stopnia, przyznawanych wyrniajcym si profesorom zwyczajnym zatrudnionym w uniwersytetach (i tylko w uniwersytetach) przez senaty uczelni – mianowicie tytuu „profesora honorowego”. O ile dwa tytuy byyby wane w skali oglnopolskiej, ten trzeci byby autonomicznym tytuem danego uniwersytetu, wyrnieniem dla swojego, szczeglnie zasuonego pracownika, traconym w przypadku zmiany miejsca pracy. W kategorii profesorw zwyczajnych powinna zosta stworzona dodatkowa, hierarchiczna drabinka skali uposaenia – kilkustopniowa. O awansie w tej hierarchii decydowaby rektor uczelni, na podstawie – uzasadnionego nowym istotnym dorobkiem naukowym – wniosku zainteresowanego.
(3) Jestem za utrzymaniem habilitacji jako procedury analogicznej do amerykaskiego tenure, oznaczajcej caociow ocen dorobku, dajcej prawo samodzielnego wykadania i prowadzenia modszej kadry, przy uproszczeniu formalnym – rezygnacji z wykadu habilitacyjnego.
(4) Jestem za zaostrzeniem rygorw i skrceniem okresw rotacji, co jest jedynym sposobem wymuszenia bardziej intensywnej pracy i wczeniejszego pokonywania kolejnych szczebli kariery naukowej. Ale rwnoczenie niezbdne jest stwarzanie pracownikom udogodnie, a zwaszcza zapewnianie puli czasu na prac badawcz, na przykad przez przeduenie urlopw dydaktycznych dla zdobywania kolejnych stopni i uczynienie z takich urlopw uprawnienia, a nie przywileju pracownika, czy otwarcie moliwoci okresowego przenoszenia na stanowiska wycznie badawcze – bez dydaktyki – jeli wymaga tego ukoczenie jakiego wanego przedsiwzicia badawczego.
(5) Niezbdne jest utrzymanie Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej lub ciaa podobnego, zoonego z uznanych autorytetw naukowych – dla podtrzymywania wysokich i jednolitych kryteriw awansowych. CKK nie powinna si ogranicza do oceny pojedynczych przypadkw, lecz okresowo formuowa wytyczne (dyrektywy, interpretacje ustawy), ktre byyby wice dla rodowiska (podobnie, jak czyni to Sd Najwyszy przy interpretacji prawa).
(6) Trzeba usilnie zmierza do ustanowienia wyranej hierarchii uniwersytetw i innych uczelni, poprzez rankingi co 2-3 lata, przeprowadzane przy pomocy jednolitych, wystandaryzowanych kryteriw przez odpowiednie suby Komisji Akredytacyjnej (a nie przypadkowe czasopisma). Rankingi powinny by publicznie ogaszane. W przypadku uczelni pastwowych od miejsca w rankingu powinna by uzaleniona wielko (zrnicowanej) dotacji budetowej, a w przypadku uczelni niepastwowych wysokie miejsca w rankingu powinny si wiza z precyzyjnie okrelon ulg podatkow. Skala wynagrodze pracownikw powinna by skorelowana z miejscem w rankingu (a nie zrwnana w rnych uczelniach). W ten sposb zatrudnienie w prestiowej uczelni przynosioby nie tylko presti, ale wymiern korzy finansow. Wytwarzaaby si dodatkowa hierarchia – poza hierarchi wewntrzn w kadej uczelni (stopni, tytuw i stanowisk), take hierarchia zewntrzna pomidzy rnymi uczelniami. Przechodzenie pracownikw midzy uczelniami uzyskaoby siln motywacj, co mogoby przeciwdziaa fatalnej tendencji zatrudnienia w jednej uczelni od magisterium do emerytury.
(7) Najwiksz wag ma – w takim modelu – wypracowanie kryteriw oceny i podwyszenie merytorycznych i moralnych standardw „sdziw” stosujcych te oceny (od recenzji doktoratw, przez ocen dorobku przy procedurach profesorskich, a po nadawanie rang uniwersytetom i innym uczelniom). Temu suy moe regua powoywania przy doktoratach wycznie recenzentw zewntrznych (z innych uczelni), a przy habilitacji powierzanie jej prowadzenia innej instytucji ni ta, w ktrej zatrudniony jest kandydat (w tym przypadku odpowiedni ocen przydatnoci zawodowej dostarczaaby jedna, obowizkowa recenzja z jego uczelni czy rodowiska). Kierowanie habilitacji do poszczeglnych uczelni powinno by zadaniem CKK, co pozwoli na dopasowanie merytoryczne, a zarazem proporcjonalny rozdzia zada i obowizkw zwizanych z przeprowadzeniem habilitacji midzy rne uczelnie.
(8) Przy wszelkich ocenach najwaniejsze s jakociowe, a nie ilociowe diagnozy dorobku naukowego. Nie we wszystkich dyscyplinach moliwe jest stosowanie listy filadelfijskiej czy impact factor, ale kada dyscyplina ma moliwo odrnienia czasopism prestiowych, recenzowanych od publikacji lokalnych, wydawnictw o minimalnym zasigu i wydawnictw o najwyszym prestiu. To, gdzie si publikuje, jest bardzo wanym wskanikiem jakoci publikacji. Wyraniejsze musi by odrnianie publikacji naukowych od popularyzacji czy publicystyki – te wanej dla roli uczonego, ale jednak inaczej ni waciwe prace badawcze. Trzeba te zdawa sobie spraw, e w rnych dyscyplinach nauki rne s typy publikacji naukowych, bdcych symbolicznym znamieniem „mistrzostwa” czy samodzielnoci. O ile w naukach przyrodniczych s to najczciej zbiory artykuw, czsto wspautorskich, o tyle w naukach humanistycznych i spoecznych form prezentacji wynikw badawczych jest najczciej indywidualna ksika. Dlatego w tych dziedzinach wymg „ksiki habilitacyjnej” czy „ksiki profesorskiej” nie jest bynajmniej pozbawiony sensu, jak zdaj si sdzi niektrzy krytycy z krgw przyrodoznawczych.
(9) Naley bardzo rozbudowa repertuar nagrd – pastwowych, resortowych, uczelnianych – przyznawanych za wyrniajce si osignicia. Powinny one stanowi wane narzdzie polityki naukowej, wskazujce w symboliczny sposb, jakie wyniki i na jakim obszarze przedmiotowym s najbardziej podane i najwyej cenione. Ale oczywicie uznanie tego rodzaju nie moe by motywacj naczeln czy tym bardziej jedyn. Ci, ktrzy na uznanie poluj, czsto s owcami sukcesu pozornego, „sukcesu bez osigni”. Ale rwnie smutn jest kategoria „osigni bez sukcesu”, mieszczca tych, ktrych wane wyniki nie znajduj rezonansu w liczcych si nagrodach.
(10) Powinny zosta stworzone mechanizmy „marketingu naukowego”, a wic celowej i fachowo prowadzonej promocji wybitnych badaczy na rnych szczeblach kariery, co pozwoli budowa wzorce osobowe, odpowiednie dla rnych szczebli a na szczeblach najwyszych prawdziwe autorytety naukowe. To samo dotyczy promocji najlepszych uczelni, ktre musz stawa si modelami do naladowania dla caego rodowiska.
Jak wynika z powyszego, nie widz adnego uzasadnienia dla rewolucyjnych pomysw przebudowy mechanizmw awansu na obszarze nauki. Skd u mnie taki konserwatyzm? Po prostu std, e w moim wasnym yciowym dowiadczeniu dotychczasowe mechanizmy si sprawdziy. Nie narzekam i chciabym, aby podobne szanse awansu zyskali inni. Opowiadam si wic za utrzymaniem wikszoci zwyczajw wypracowanych w polskim rodowisku naukowym, przy silnym deniu do ich doskonalenia czy naprawy tam, gdzie wystpuj zjawiska patologiczne. Kilka nowych propozycji zmierza do podnoszenia poziomu merytorycznego rodowiska naukowego na wszystkich szczeblach kariery naukowej. Nie obawiajmy si elitaryzmu w nauce, o ile droga do elity obwarowana jest merytokratycznymi procedurami kooptacji i pozostawiona autonomicznej gestii samego rodowiska naukowego. Bez uznanych bowiem autorytetw, ekskluzywnych elit i nieustannego denia do bycia lepszym od innych nauka obumiera.