Jestem fizykiem. Nie wiem, jak to jest w dyscyplinach humanistycznych czy spoecznych, ale w naukach przyrodniczych habilitacja polega na spiciu kilku ostatnich prac i dopisaniu wstpu – powie przyrodnik. – Habilitacja przyrodnicza nie wymaga przerwania jednych bada, by podejmowa inne, nie odciga od zasadniczego wtku zainteresowa badacza, podejmuje si j zaraz po doktoracie, bo nie ma na co czeka, a jako prac habilitacyjn przedstawia si take artykuy podpisane przez zesp.
– Jestem socjologiem – powie inny badacz. – Nie wiem, jak to jest w naukach cisych czy technicznych, ale u nas wymagania s powane. Trzeba napisa grub ksik, jeli nie bdzie zbyt gruba, kandydat na doktora habilitowanego jest podejrzany. Praca musi by indywidualna, a zanim si j podejmie, trzeba najpierw dojrze naukowo, ugruntowa si w metodologii, oczyta w literaturze przedmiotu. Nie mona tu niczego przyspiesza.
Czy znajdzie si kto, kto by uzgodni te dwa wiaty. A moe one nie dadz si uzgodni? Moe trzeba rozdzieli mylenie o drodze awansu naukowego humanistw i przyrodnikw? Jak to zrobiono w innych krajach postsowieckich? Na Wgrzech, w Czechach i gdzie indziej? Nie wiemy i nie pytamy. Wolimy podawa przykady amerykaskie, spiera si, czy w Niemczech jest habilitacja, czy te de facto jej nie ma, powoywa si na Francj.
Niedawno pojawia si u nas koncepcja habilitacji jako procedury oceny zgromadzonego dorobku naukowego, bez kolokwium i wykadu habilitacyjnego. To pomys poredni midzy ortodoksyjnym zamiarem utrzymania stanu rzeczy (patrz artyku prof. Piotra Sztompki na str. 23) a rewolucyjnymi projektami likwidacji habilitacji. Zostaaby ona w zasadzie zniesiona jako stopie, ale z drugiej strony utrzymana jako procedura oceny.
Powstaa komisja pod przewodnictwem byego rektora UJ i przewodniczcego KRASP prof. Franciszka Ziejki, zoona z kilkunastu uczonych zaangaowanych w dyskusj o modelu awansu naukowego w Polsce. Taki te tytu miaa konferencja, ktra odbya si 17-18 marca w Krakowie. Czonkowie wspomnianej komisji przedstawili swoje opinie na zorganizowanym na zakoczenie konferencji panelu, poza tym zaproszono szereg innych osb z referatami, w tym take modych badaczy, ktrych wszelkie zmiany bd najbardziej dotyczy.
Od czego zacz modelowanie cieki kariery akademickiej? Wydaje si, e od podniesienia poziomu doktoratu. Bdzie to trudne wobec wprowadzenia systemu boloskiego, w ktrym studia doktoranckie zostaj zdegradowane do statusu kolejnego etapu edukacji, i wobec masowoci studiw doktoranckich (w roku 2005 mielimy 33 tys. doktorantw, a obroniono 7,5 tys. prac doktorskich). Selekcja, ktra dotd wystpowaa przed doktoratem, teraz przesuwa si gdzie dalej, znacznie dalej. Prof. Zdzisaw Latajka pokaza w swoim referacie, e w Uniwersytecie Wrocawskim 82 procent uczestnikw studiw doktoranckich uzyskuje stopie doktora. Selekcja nie jest wic zbyt dua.
Najradykalniejszy model ratowania poziomu doktoratw przedstawi dr Krzysztof Pawowski (peny artyku do przeczytania u nas w numerze 3/2006): okrelenie minimalnego dorobku umoliwiajcego otworzenie przewodu, losowanie instytucji, w ktrej doktorant si broni, upublicznienie recenzji, recenzent zagraniczny, przejrzysto wyboru recenzentw i rady, utrata uprawnie do nadawania doktoratw w przypadku zaniania poziomu.
Prof. January Weiner, odnoszc swoje propozycje do nauk eksperymentalnych, postulowa skadanie doktoratw napisanych po angielsku, by mona byo dopuci recenzentw zagranicznych. Prace doktorskie miayby posta pliku publikacji i artykuw gotowych do druku, take wspautorskich. Proponowa te zaostrzenie trybu egzaminacyjnego, ktry obecnie jest przewanie rytualn fikcj, oraz ograniczenie liczby jednostek z prawem nadawania doktoratw.
Prof. Osman Achmatowicz sugerowa rezygnacj z publicznej obrony doktoratu, powinna si ona odbywa przed komisj rady wydziau. Podobn sugesti wysuwa prof. Ziejka w stosunku do habilitacji. Wobec znacznego rozdrobnienia dyscyplin i zawenia specjalizacji, wikszo czonkw rady wydziau nie zna si na temacie pracy, nad ktr gosuje. Rad wydziau trzeba wic zastpi komisj specjalistw.
O niedoskonaym systemie selekcji na studia doktoranckie mwia prof. Liliana Sikorska. Wedug prof. Weinera, dla wielu absolwentw studia doktoranckie to tylko sposb uniknicia bezrobocia. Jak lepiej zorganizowa studia doktoranckie? – pytano. Mgby to by temat kolejnej konferencji. By moe kto j niebawem przygotuje.
Tymczasem wikszym jednak ni doktorat zainteresowaniem cieszya si habilitacja. Jest ona – jak pisze prof. Achmatowicz – „najwaniejszym etapem na drodze rozwoju pracownika naukowego”. Tu najbardziej szczegow propozycj wysun prof. Jerzy Wonicki. Utrzymywanie stopnia doktora habilitowanego uzna za niekorzystne dla rozwoju nauki w Polsce. Habilitacja powinna si sta procedur badania i oceny dorobku naukowego, dokonywan przez uprawnione rady wydziaw na podstawie centralnie okrelonych standardw. Uzyskanie pozytywnego wyniku otwieraoby drog do stanowiska profesora nadzwyczajnego. Dorobek naukowy byby jawny. Tytu profesorski wymagaby istotnego zwikszenia dorobku po habilitacji.
Prof. Ziejka by za habilitacj jako uprawnieniem do wykadw i prowadzenia doktoratw na podstawie oceny dorobku naukowego. Prof. Janusz Lipkowski twierdzi, e habilitacja przeciwdziaa pracom zespoowym, czsto uniemoliwia wczenie si w przeomowe badania, prowadzi do tematycznego rozdrobnienia bada. Popar program prof. Wonickiego. Prof. Jerzy Baejowski by za dobrowoln habilitacj dla zainteresowanych i prawem do wykadania dla pozostaych. Prof. Micha Szulczewski radzi nie spieszy si z reform stopni, poczeka a rynek przejmie funkcje kontrolujce, selekcjonujce badaczy. Dogbn dyskusj problemu habilitacji przedstawi w pisanym referacie prof. Weiner. Zamierzamy j opublikowa w kolejnym numerze.
Rozwaaniom na temat motywacji badacza odda si prof. Ryszard Tadeusiewicz. Wyrni badania podejmowane dlatego, e s interesujce naukowo, odpowiadaj na wane pytania lub otwieraj nowe moliwoci, oraz badania podejmowane dla awansu. – Uczonych, ktrych motywuj te pierwsze powody, jest wci bardzo wielu – mwi profesor – ale postpujce zbiurokratyzowanie i zurzdniczenie zarzdzania nauk prowadzi od modelu kariery dla nauki do modelu kariery za pomoc nauki.
Na konferencji przewija si wtek konkursw na stanowiska asystenta, adiunkta, profesora. Prof. Henryk Samsonowicz mwi o patologii konkursw, gdy staj do nich kandydaci z macierzystej jednostki. – Konkursy powinny by metod selekcji kandydatw, szczeglnie na pocztku drogi naukowej, aby nie speniajcych oczekiwa eliminowa moliwie wczenie z poytkiem dla nauki i dla nich samych – przekonywa prof. Achmatowicz. O prawdziwych konkursach z udziaem wielu kandydatw i kontrol stosowania regu konkursowych mwi prof. Wonicki. Uczciwe konkursy dayby szanse modym zdolnym.
Przyspieszenie kariery naukowej, szybsze osiganie samodzielnoci badawczej, uproszczenie awansu, odmodzenie kadry – takie hasa wielu profesorom nie kojarz si dobrze. Na konferencji poszukiwano raczej innych drg pomocy modym uczonym ni uproszczenie stopni. Pojawi si postulat dr. Krzysztofa Pawowskiego, by tworzy modym warunki materialne do prowadzenia bada: bardzo wysokie stypendia dla 4 tys. doktorantw (w wysokoci 50-60 tys. z rocznie). – W budecie to kropla – przekonywa rektor z Nowego Scza – tymczasem problem awansu nie jest wewntrznym problemem rodowiska akademickiego, lecz kwesti polityczn. – Wysokie stypendia – tak, ale po doktoracie – mwi prof. Piotr Wgleski, zwolennik zatrudnienia kontraktowego na wszystkich szczeblach. – Otworzy laboratoria PAN przed modymi – postulowa prof. Szulczewski. Prof. Sztompka proponowa urlopy naukowe, przenoszenie osb pracujcych nad habilitacjami na etaty badawcze, by nie byy obcione dydaktyk, wreszcie: wysokie nagrody za osignicia badawcze. Prof. Marek Chmielewski (jego artyku w nastpnym numerze „FA”) podsuwa pomys krajowych, rocznych lub dwuletnich, stay naukowych po doktoracie, na ktre mona by otrzymywa granty z ministerstwa lub fundacji.
Wiele przedstawionych na konferencji postulatw wymaga dyskusji, uregulowa prawnych, pienidzy. Ale s takie, ktre mona by wprowadzi ju: jawno doktoratw, habilitacji i ich recenzji, jawno uzasadnie decyzji o nadaniu tytuu profesora, konkursw i ich wynikw, jawno dorobku. Tyle mona zrobi. Wystarczy dobra wola.