Model kariery naukowej jest niewtpliwie jednym z zasadniczych czynnikw determinujcych kondycj nauki polskiej. Jak wiadomo, ponad trzy czwarte bada naukowych w Polsce prowadzone jest w wyszych uczelniach. Z tego powodu najistotniejszy jest akademicki model kariery naukowej. Uchwalona w lipcu 2005 przez Sejm RP ustawa „Prawo o szkolnictwie wyszym” wprowadzia zapisy w zdecydowany sposb zmieniajce model kariery akademickiej. Ustawa ta jest daleko idcym kompromisem pomidzy oczekiwaniami uczelni publicznych a niepublicznych oraz projektem prezydenckim a projektem poselskim ustawy, wniesionym przez grup 37 posw. Skutkiem tego nowa ustawa „Prawo o szkolnictwie wyszym”, obok zapisw dobrych, zawiera ustalenia niekorzystne dla przebiegu kariery zawodowej nauczycieli akademickich.
W zwizku z tym w peni zasadne wydaje si kontynuowanie w rodowisku akademickim dyskusji o modelu kariery naukowej. Problematyka zwizana z tym zagadnieniem jest bardzo obszerna i wielopaszczyznowa. Nie sposb jej wyczerpa w krtkim artykule. Dlatego ogranicz si tylko do kilku istotnych kwestii, wymagajcych zmian ustawowych.
Jest rzecz oczywist, e przebieg kariery zawodowej nauczyciela akademickiego powinien zalee wycznie od jego osigni naukowych (lub artystycznych), zdobytych umiejtnoci zawodowych, osigni dydaktycznych w ksztaceniu studentw i modej kadry naukowej oraz od sukcesw w pracy organizacyjnej, ktra jest niezbdnym elementem poprawnego funkcjonowania uczelni. Kryteria awansu zawodowego nauczycieli akademickich powinny by jasne, precyzyjne i promujce rzeczywiste osignicia, a w jak najmniejszym stopniu zalee od czynnikw niemerytorycznych.
Zgodnie z now ustaw, nauczycielami akademickimi s pracownicy naukowo-dydaktyczni, pracownicy dydaktyczni, dyplomowani pracownicy biblioteczni, dokumentacji i informacji naukowej oraz pracownicy naukowi. Wprowadzenie kategorii pracownikw naukowych jest powanym mankamentem ustawy. Jest to sprzeczne z Deklaracj Bolosk, mwic o czeniu bada naukowych z nauczaniem studentw. Co gorsza, dzieli nauczycieli na takich, ktrzy musz pracowa naukowo i prowadzi zajcia dydaktyczne oraz na takich, ktrzy zajmuj si tylko badaniami naukowymi. Nietrudno przewidzie, jacy nauczyciele akademiccy szybciej osign awans zawodowy, ktry zaley gwnie od uzyskanych wynikw naukowych. Wprowadzenie tej kategorii pracownikw moe wic powodowa wiele napi w rodowisku akademickim. Naley si spodziewa, e to stanowisko bdzie wykorzystane nie tylko do czasowej intensyfikacji bada naukowych, lecz take do umoliwienia pracy na dwch lub wicej etatach. Sdz, e ten zapis ustawowy moe by, w razie zaistnienia czasowej koniecznoci, zastpiony odpowiednim zmniejszeniem obcie dydaktycznych.
Niestety, w ustawie „Prawo o szkolnictwie wyszym” pojawio si wicej zapisw mogcych doprowadzi do dezintegracji rodowiska akademickiego uczelni.
Stosunkowo niedawno kariera naukowa najczciej rozpoczynaa si od rocznego stau odbytego po ukoczeniu studiw magisterskich. Dopiero po tym stau nastpowao przyjcie (lub nie) na etat asystenta, a nastpnie starszego asystenta. Asystentura w uczelni obejmowaa prowadzenie zaj dydaktycznych i zobowizywaa do uzyskania w cigu 8 lat stopnia naukowego doktora. W przypadku nieuzyskania w tym terminie doktoratu dana osoba przestawaa by pracownikiem naukowo-dydaktycznym.
Sytuacja ta ulega jednak istotnej zmianie z dwch powodw: podpisania przez Polsk Deklaracji Boloskiej oraz algorytmu, na podstawie ktrego okrela si wysoko dotacji dydaktycznej, a uwzgldniajcego liczb suchaczy studiw doktoranckich. W przyjtym algorytmie nie wzito natomiast pod uwag liczby asystentw. Doprowadzio to do drastycznego zmniejszenia si liczby asystentw w uczelniach. Zgodnie z Deklaracj Bolosk o trjstopniowym trybie wyszego ksztacenia: licencjat – magisterium – doktorat, studia doktoranckie stay si najwyszym etapem studiw akademickich. Zauwamy, e obecnie doktoryzowanie si absolwentw studiw doktoranckich nastpowa winno w czasie niemal o poow krtszym ni to byo w przypadku asystentw. O ile prawie kady asystent po doktoracie zostawa w uczelni, to obecnie tylko znacznie mniej ni jedna pita spord ponad 30 tysicy suchaczy studiw doktoranckich ma szans kontynuowa karier naukow.
Jest rzecz wysoce dyskusyjn, czy obecny model pocztkowego etapu kariery naukowej jest lepszy od poprzedniego. Z jednej bowiem strony skraca on przebieg kariery naukowej i powoduje, e znacznie wiksza liczba osb zdobywa pierwszy stopie naukowy, jednak z drugiej strony doktorat nadal otrzymuje si na podstawie uzyskania odpowiedniego wyniku naukowego. Z du doz pewnoci mona stwierdzi, e wielu wypromowanych doktorw nie osiga poziomu umiejtnoci niezbdnego w pracy naukowo-dydaktycznej, ktry czsto prezentowali doktorzy bdcy przez kilka lat asystentami. Najczciej wynik naukowy, za ktry nadaje si stopie doktora, zostaje uzyskany pod kierunkiem i z pomoc promotora oraz z tematyki bada wybranej przez niego. Z tego powodu trudno uwaa wikszo doktorw za dojrzaych pracownikw naukowych. Oczywicie, zdarzaj si chlubne wyjtki. Kierujc si propozycj zawart w poselskim projekcie ustawy „Prawo o szkolnictwie wyszym”, naleaoby ustawowo wprowadzi konieczno zamieszczenia w Internecie, na dwa tygodnie przed publiczn obron, odpowiedniej informacji o rozprawie doktorskiej razem z jej recenzjami.
Obecna ustawa jest niekonsekwentna, poniewa dopuszcza pocztkowy etap kariery naukowej zarwno w studium doktoranckim, jak i na asystenturze. Mamy wic dwie rne drogi dochodzenia do doktoratu. Jest kwesti dyskusyjn, ktra z tych drg stanowi lepsze rozwizanie.
Niewtpliwie jdro wyszej uczelni stanowi nauczyciele akademiccy bdcy pracownikami naukowo-dydaktycznymi. Dlatego, eby unikn sytuacji takiej, jak w powiedzeniu „uczy Marcin Marcina”, pracownikami naukowo-dydaktycznymi uczelni powinny by osoby posiadajce stopie naukowy doktora. Byoby to zgodne z Deklaracj Bolosk o trjstopniowym trybie ksztacenia koczcym si doktoratem.
Pierwsze zatrudnienie pracownika naukowo-dydaktycznego, posiadajcego stopie doktora, nastpowa powinno w drodze konkursu na stanowisko adiunkta. Zasady i tryb przeprowadzania oraz kryteria kwalifikacyjne konkursu powinien okrela statut uczelni. Nawizanie stosunku pracy z adiunktem nastpowaoby na podstawie umowy o prac na rok. Adiunkt, ktry wykae si odpowiednimi osigniciami naukowymi i dydaktycznymi, otrzymywaby zatrudnienie na dalsze trzy lata. Procedur zatrudniania na kolejne okresy trzyletnie, bez adnych ogranicze czasowych, mona by kontynuowa w przypadku, gdy adiunkt wykae si dostateczn aktywnoci zawodow w pracy dydaktycznej, naukowej i organizacyjnej. Adiunkt, za cen zatrudnienia na podstawie umowy o prac, a nie mianowania, nie byby zobowizany do uzyskania w okrelonym czasie stopnia naukowego doktora habilitowanego.
Proponowany system awansu nauczycieli akademickich pozostajcych na stanowisku adiunkta zlikwidowaby obowizujcy dotychczas system „przymusu” uzyskania habilitacji w okrelonym czasie, ktry w wielu uczelniach wyszych powoduje zachwianie waciwej proporcji pomidzy liczb samodzielnych i niesamodzielnych pracownikw naukowo-dydaktycznych. Ponadto zauwamy, e obecnie uzyskanie habilitacji dla wielu osb w wyszych uczelniach oznacza tylko stabilizacj na stanowisku adiunkta, bez realnych szans na objcie stanowiska profesora nadzwyczajnego. U wielu pracownikw powoduje to frustracj i brak motywacji do intensywnej pracy naukowej, tym bardziej e pozostanie po habilitacji na stanowisku „adiunkta stabilizowanego” nie wie si zazwyczaj z istotn podwyk wynagrodzenia. Obecna ustawa nie rozwizuje tej wanej kwestii, odsyajc jej rozstrzygnicie do statutw uczelni.
Jak wiadomo, stopie naukowy doktora uzyskuje si po przedstawieniu rozprawy zawierajcej nowy rezultat naukowy uzyskany pod opiek naukow promotora i w tematyce wybranej przez niego. Otrzymanie stopnia doktora pod opiek promotora na studiach doktoranckich z reguy nie moe wiadczy o penej samodzielnoci w pracy badawczej ani dowodzi dowiadczenia w prowadzeniu wykadw i prac dyplomowych. Z tych powodw doktor nie moe by uwaany za samodzielnego pracownika naukowego, a wic na przykad nie moe by promotorem rozpraw doktorskich. Osoba ze stopniem doktora, ktra uzyskaa powane wyniki naukowe w tematyce wybranej samodzielnie, napisaa rozpraw rozwizujc powany problem naukowy, posiada umiejtno prowadzenia na odpowiednim poziomie wykadw akademickich, moe wystpi z wnioskiem do rady naukowej, posiadajcej odpowiednie uprawnienia, o wszczcie postpowania o nadanie jej kolejnego stopnia naukowego.
W Polsce nie istniej i dugo jeszcze nie bd istniay mechanizmy selekcji pracownikw naukowo-dydaktycznych, ktre funkcjonuj w wysoko rozwinitych krajach. Dlatego sensowne jest zachowanie dwch stopni naukowych, zwaszcza e obowizujca ustawa wprowadzia bardzo korzystne zmiany w procedurze habilitacyjnej. Istota tych zmian polega na tym, e z czterech recenzentw dwch powouje dana rada naukowa, a pozostaych dwch wyznacza Centralna Komisja ds. Stopni i Tytuw (CK). Wszyscy recenzenci s na rwnych prawach uczestnikami przewodu habilitacyjnego. Bior udzia w kolokwium habilitacyjnym, wysuchuj wykadu habilitacyjnego i mog bra czynny udzia w dyskusji nad tezami rozprawy. W ten sposb, w przeciwiestwie do dotychczasowej procedury, recenzenci wyznaczeni przez CK mog oceni nie tylko wyniki naukowe na podstawie przesanej dokumentacji, lecz mog znacznie precyzyjniej oceni kwalifikacje i umiejtnoci habilitanta, niezbdne samodzielnemu pracownikowi naukowo-dydaktycznemu. Ponadto dana rada naukowa nadaje stopie naukowy doktora habilitowanego bez koniecznoci jego zatwierdzenia przez CK. Uchwaa rady naukowej jest wic prawomocna, bez koniecznoci zatwierdzenia jej przez CK, co trwao zazwyczaj kilka miesicy. Mam nadziej, e ta nowa forma przebiegu przewodu habilitacyjnego spowoduje jego wyrane skrcenie i uproszczenie. W ten sposb rola CK zostaje ograniczona do funkcji kontrolnych i do nadawania lub odbierania radom naukowym uprawnie do nadawania stopni naukowych.
Dziki temu ustawa likwiduje najpowaniejszy mankament dziaalnoci CK, ktra bya szeroko krytykowana przez polskie rodowisko naukowe. Podstawowym proceduralnym bdem CK byo bowiem zatwierdzanie habilitacji tylko na podstawie dokumentacji, ktra jest zawsze niepenym odzwierciedleniem rzeczywistoci. Prowadzio to wielokrotnie do bdnych decyzji. Dokumentacja czsto prezentuje wyniki naukowe habilitanta, lecz nie jego rzeczywiste umiejtnoci naukowe. W pewnym stopniu ta uwaga dotyczy rwnie zatwierdzania przez CK uchwa rad naukowych o zwrceniu si do Prezydenta RP o nadanie tytuu naukowego profesora.
Z przykroci naley zauway, e osoby, ktrym nadano tytu naukowy na podstawie uzyskanych w ten czy inny sposb wynikw naukowych, bez odpowiednich umiejtnoci do pracy naukowo-dydaktycznej, niejednokrotnie w sposb niedopuszczalny opieraj si na pracy modszych pracownikw naukowo-dydaktycznych. Takie naganne postpowanie jest nadzwyczaj szkodliwe dla nauki.
le si stao, e ustawa dopuszcza zatrudnianie osb bez habilitacji take na stanowisku profesora nadzwyczajnego. Otwiera to bowiem furtk do szkodliwych naduy.
W kocu ustawa „Prawo o szkolnictwie wyszym” nie rozwizaa skutecznie jednego z najwaniejszych problemw ycia akademickiego – wieloetatowoci. Jest rzecz oczywist, e pracownik naukowo-dydaktyczny zatrudniony na kilku etatach bardzo szybko przestaje spenia ustawowy obowizek podnoszenia swoich kwalifikacji i ksztacenia modej kadry. Obecnie obowizujca ustawa nie likwiduje skutecznie wieloetatowoci, poniewa daje woln rk rektorowi uczelni w tej sprawie oraz umoliwia prac w innych uczelniach bez ogranicze w ramach umowy-zlecenia, ktr reguluje kodeks cywilny, a nie stosunku pracy regulowanego przez kodeks pracy. Praktycznie wic ustawa nic w tej wanej kwestii nie zmienia. Dlatego potrzebna jest jej nowelizacja.
Pragn zaznaczy, e jako pose na Sejm RP IV kadencji byem czonkiem sejmowej Komisji Edukacji, Nauki i Modziey oraz dziewicioosobowej podkomisji ds. prac nad ustaw „Prawo o szkolnictwie wyszym”. Zoyem wiele poprawek do ustawy, w tym poprawki przyjte przez wikszo sejmow, dotyczce racjonalizacji procedury habilitacyjnej. Nie dla wszystkich poprawek udao si jednak uzyska dostateczne poparcie posw. Mam nadziej, e szeroka dyskusja na temat zmian modelu kariery naukowej w Polsce, prowadzona na amach „Forum Akademickiego”, w sposb istotny przyczyni si do usunicia mankamentw nowej ustawy.