W ostatnim czasie nastpiy zmiany w administrowaniu nauk w naszym kraju. Zapowiadane s nastpne, jeszcze dalej idce. Rozbudzona zostaa na nowo dyskusja nad strategi pastwa wobec nauki, reform jej kierowania i finansowania. Toczya si ona midzy innymi na grudniowym Zebraniu Plenarnym PAN. Poniej przedstawiam osobiste przemylenia i uwagi w tej materii, wiedzc, e s one podzielane rwnie przez inne osoby ze wiata nauki. Nie bd porusza znanego wszystkim opakanego stanu finansowania nauki (niewtpliwie jedna z najwikszych jej bolczek), chcc skupi si na innych wtkach tej dyskusji i pewnych, moim zdaniem, mitach, ktre si w niej pojawiaj.
Zaczn od sprawy monopolu w finansowaniu nauki, ktry zarzucano byemu Komitetowi Bada Naukowych. Szczeglnie system ten nie odpowiada Polskiej Akademii Nauk i Ministerstwu Edukacji Narodowej, ktre bardzo chciayby kontrolowa dystrybucj rodkw na nauk wrd instytucji im podlegych. Naley zwrci uwag, e monopol ten wynika przede wszystkim z tego, i jedynym sponsorem bada naukowych w Polsce jest praktycznie pastwo. Nie przestaje on by monopolem, jeli bdzie funkcjonowa w postaci kilku wydzielonych agencji (MEiN, PAN itd.), chocia, zalenie od struktury organizacyjnej, moe funkcjonowa lepiej lub gorzej.
KBN by oryginalnym rozwizaniem, zapewniajcym CAEJ spoecznoci naukowej kontrol nad alokacj rodkw na nauk, poniewa by poprzez t spoeczno wybierany. Niwelowao to do pewnego stopnia wad monopolu. KBN nawizywa w jakim stopniu do wielowiekowej tradycji instytucji naukowych o duym zakresie samorzdnoci, a czsto te samodzielnoci finansowej. W zamyle pomysodawcw wybrane przez rodowisko naukowe grono miao troszczy si o rozwj nauki jako caoci i mie decydujcy gos w rozdziale rodkw na nauk.
Niestety, trzeba przyzna, e wybierajcy uwaali, i typuj swoich przedstawicieli do ciaa rozdzielajcego fundusze, aby „wyrywali” jak najwicej rodkw dla nich, a wybrani starali si tym oczekiwaniom wyborcw sprosta. W mniejszym stopniu, jeli w ogle, czuli si odpowiedzialni za cao nauki, gdy to musiaoby si czsto wiza z rezygnacj z interesw wasnego rodowiska. Postpowanie takie uwaane jest dzisiaj za norm w rnych dziedzinach ycia publicznego – podobnie zachowuj si parlamentarzyci czy pastwa w Unii Europejskiej. Nie mona si wic specjalnie dziwi, e w nauce nie jest inaczej.
Mimo wszystko uwaam, e system KBN-owski by jednak lepszy od wprowadzonego po jego likwidacji, poniewa procedura rozdziau funduszy odbywaa si w duym stopniu przy otwartej kurtynie. Utrudnione te byy moliwoci nacisku na przewodniczcego KBN, poniewa znajdowa si on pod kontrol samorzdu. Nowy system, wprowadzony przez rzd SLD, znacznie zwikszy rol biurokracji, a w dziaaniu praktycznym zrobi w nauce spore zamieszanie; tak jest to przynajmniej odczuwane przez rodowisko. Minister, nawet przy najlepszej woli, musi si kogo radzi, polega na okrelonych ludziach. Tworz si natychmiast nieformalne grupy nacisku, ktre dziaaj w sposb niejawny, przekonuj o wakoci tych, a nie innych bada lub w sposb bardziej wyrafinowany, nie upominajc si wprost o pienidze, proponuj okrelone reguy finansowania, faworyzujce okrelon grup. Jednym z argumentw za wprowadzanymi zmianami (powtarzanym te przez niektre osoby, jak sdz, w dobrej wierze) jest ten, e minister konstytucyjnie odpowiedzialny za polityk pastwa wobec nauki nie mia nad ni rodkw kontroli. Odpowiedzialno rozpywaa si na ciao zbiorowe, jakim by KBN. Formalnie jest to prawda, w praktyce nie widz jednak, jak minister miaby odpowiada za wyniki pracy naukowej poza sytuacjami przestpczymi. Taka odpowiedzialno jest po prostu mitem. Co wicej, istniej w Polsce instytucje, jak na przykad Rada Polityki Pieninej czy Centralna Komisja ds. Stopni i Tytuw, gdzie wystpuje odpowiedzialno zbiorowa za wane decyzje i pastwo jako to wytrzymuje.
Oczywicie, zaznaczajce si dzi tendencje do bardziej biurokratycznego kierowania nauk s dobrze wyczuwane w rodowisku i skaniaj do dostosowywania si do przewidywanych zmian. W omawianej dyskusji padao sformuowanie, e „w nauce nie ma demokracji”, ktre ma sens odnonie do teorii naukowych, ale jest niebezpiecznym argumentem w wypowiadaniu si za takim czy innym systemem organizacji i finansowania nauki, bo moe by on wykorzystywany do celw wcale nauce niesprzyjajcych. Wiem, e wysuwany jest on m.in. w celu przeciwdziaania rwnomiernemu rozdziaowi rodkw pomidzy podmioty zajmujce si nauk – tyle samo dla bardzo dobrych, co dla rednich i sabych. Na przeciwlegym biegunie sytuuje si pogld, e wspiera naley tylko najlepszych w danej dziedzinie wiedzy. By moe gosy takie s spowodowane zmczeniem panujcym baaganem i, podobnie jak w caym spoeczestwie, pojawiajc si tsknot za rzdami silnej rki, pod warunkiem, e bdzie ona wiata, moralna i sprawiedliwa.
W toczonej dzi dyskusji powraca te jak bumerang jeszcze PRL-owska mantra na temat „kierunkw priorytetowych”, bo przecie „nie moemy finansowa wszystkich bada”. Trzeba tu zrobi wyrane rozrnienie pomidzy badaniami podstawowymi i aplikacyjnymi, chocia czasami spotykaj si one w tych samych orodkach badawczych. Ot, wyniki tych pierwszych s przekazywane do wsplnego koszyka wiedzy, do ktrego sami mamy peny dostp. Nauka nie zna krajw, poniewa wiedza naley do ludzkoci i jest pochodni, ktra owietla wiat (L. Pasteur). Dlatego w badaniach podstawowych powinno si popiera przede wszystkim te, ktre s prowadzone na dobrym poziomie i mog do tego koszyka co wnie, a niekoniecznie te, ktre s aktualnie punktem szczytowego zainteresowania na wiecie, ale przekraczaj nasze moliwoci finansowe owocnego wczenia si w nie, zwaszcza samodzielnie. Mam wic zasadnicze wtpliwoci co do zasadnoci priorytetw formuowanych na podstawie prac publikowanych w najlepszych czasopismach w danej dziedzinie, czy aktualnych md w nauce. Ogoszenie priorytetw pociga za sob ruchy pozorne. Tak np. w poowie lat 90. hasem wiodcym bya biotechnologia. Przez kraj przetoczya si zmiana szyldw, „biotechnologia” pojawia si na nich we wszystkich moliwych konfiguracjach, chocia rzadko towarzyszya temu zmiana tematyki badawczej (skdind czsto prowadzonej na dobrym poziomie), przewanie nie tworzono te na tych kierunkach stacji pilotowych jako narzdzi przenoszenia nowych technologii na poziom przemysowy, co jest standardem. Podejrzewam, e gwatowny wzrost liczby etykw w naszym kraju czy si z boomem, jaki przeywa na wiecie bioetyka.
Priorytety s natomiast uzasadnione w badaniach aplikacyjnych (nie ma nauk aplikacyjnych, s tylko aplikacje nauki!), ale te powinny wynika z konkretnych potrzeb pastwa. Ich wprowadzanie oznacza musi, po pierwsze, przestawienie na nowe kierunki duej liczby warsztatw badawczych, co jest przedsiwziciem bardzo kosztownym i, po drugie, zaangaowanie finansowe podmiotw gospodarczych, ktre bd odbiorcami nowoci. Wane jest, czy s one przygotowane do absorpcji innowacji bez duych inwestycji. Oczywicie, mona te robi interesy na patentach, ale czsto wymaga to sporego zaangaowania finansowego. Aplikacja osigni nauki do gospodarki przebiega sprawnie gwnie tam, gdzie gospodarka jest si ssc. Sdz, e rodki na realizacj takich programw powinny by w gestii resortw za te dziedziny odpowiedzialnych. Wtedy znacznie staranniej rozwaano by ich wydawanie, zlecajc odpowiednie badania ekspertom, ni w sytuacji, gdy resorty maj zagwarantowane rodki na badania w resorcie nauki. Moe si te okaza, e dan technologi taniej bdzie po prostu kupi i ewentualnie pracowa nad jej udoskonalaniem.
Jeliby nowo planowane Centrum Bada Naukowych miao by mutacj MNiI lub PAN w okresie, gdy bya ona resortem, to naley si spodziewa wszystkich wad tych rozwiza, wad, moim zdaniem, wikszych ni mia KBN. Std al mi tej instytucji. Uwaam, e dzi, gdy poszukuje si nowych rozwiza, warto wrci do idei, na ktrej si ona opieraa, starajc si o lepsz jej realizacj, a mniej biorc za punkt wyjcia struktur MNiI czy PAN.