Gdy nieg si stopi, ale na drzewach nie ma jeszcze lici – zazwyczaj jest to w pierwszej poowie kwietnia – dr hab. Leszek Jerzak, prof. Uniwersytetu Zielonogrskiego, wyrusza ze swymi asystentami na rowerach w poszukiwaniu sroczych gniazd. Licz je i sprawdzaj, ktre s zamieszkane. Staraj si w ten sposb ustali liczebno populacji tych ptakw. Jest ich w Zielonej Grze wyjtkowo duo. – To prawdziwe srocze zagbie – mwi L. Jerzak.
Wszystko zaczo si w latach 50., gdy zniszczono koncepcj „zielonego miasta”, jak zrealizowano w Zielonej Grze w latach 20. XX stulecia – centrum miasta poczono wwczas z okolicznymi terenami zielonymi, tzw. korytarzami przewietrzajcymi. Nie tylko zbliyo to ziele centrum, ale pozwolio zachowa wyjtkow biornorodno w miecie. Gwatowna powojenna rozbudowa miasta zniszczya te korytarze, odcinajc centrum od zieleni. Sadzono topole, a pod nimi zakadano trawniki. – To idealne siedlisko dla srok – mwi prof. Jerzak. – Ptaki te odywiaj si chtnie bezkrgowcami yjcymi w koszonych trawnikach, a gniazduj na topolach. W Zielonej Grze ponad 40 proc. sroczych gniazd znajduje si wanie na tych drzewach.
Po zniszczeniu biornorodnoci miast, zaczy w nich dominowa okrelone gatunki ptactwa, najczciej gawrony i gobie. Kady z tych ptakw jest na swj sposb uciliwy. Gawrony yj stadnie. Robi okropny haas i brudz. Podobnie gobie – brudz i roznosz choroby. We Wrocawiu wiele gatunkw ptakw wypiera ostatnio wrona siwa. Na przeomie lat 80. i 90. ubiegego wieku pojawiy si sroki i bardzo szybko zdominoway teren miasta.
)
– Zaczem obserwowa to zjawisko – mwi prof. Jerzak. Samo miasto zajmuje ponad 20 km kwadratowych, dodatkowo badacz obserwacji podda dwa areay rolnicze o powierzchni 100 km kwadratowych kady. Okazao si, e o ile na terenach wiejskich jedna para srok przypada na 2 km kwadratowe, to w Zielonej Grze – trzydzieci par na kilometr kwadratowy.
Co sprawio, e tak wiele srok zamieszkao w miastach? Zdaniem prof. Jerzaka, sami niewiadomie stworzylimy im idealne warunki siedliskowe. Sroka jest wszystkoerna, wic zagospodarowuje dla siebie miejskie mietniki. Znalaza te znakomite siedliska w koronach sadzonych w miastach topoli i na trawnikach. W miecie nie ma drapienikw, ktre jej zagraaj. Srocze gniazda zazwyczaj maj dachy. Chroni to ptaki przed drapienikami. Na terenach zurbanizowanych sporo gniazd – ok. 30 proc. – nie ma dachw. Na wsi – tylko 1 proc. Zdaniem uczonego, dach nad gniazdem sroki to zjawisko kulturowe – ptaki ucz si od siebie nawzajem budowania takich gniazd. W miastach nie ma presji drapienikw, ale by moe gniazda bez dachw buduj pary modych ptakw – tych bowiem w miecie jest znacznie wicej ni na wsi.
)
Ptaki te zachowuj si spoecznie. Tworz pary na cae ycie. Jednak troch inaczej ni u ludzi, midzy partnerami istniej skrajne rnice wieku. Moda samica czy si ze starym samcem, a stara z modym. – Wyglda na to, e mode sroki ceni u partnerw dowiadczenie – mwi L. Jerzak. Zdarzaj si te zdrady. Obszar zajmowany przez srocz par to zazwyczaj ok. 5-7 hektarw. – Jest kontrolowany i broniony – mwi prof. Jerzak. Zdarza si, e gniazdo buduj dwa samce. – To bardzo rzadkie. wiat przyrody jest bezwzgldny i natura sama eliminuje takie pary – komentuje uczony. – My, dziki osigniciom cywilizacji, moemy omija prawa przyrody.
Liczenie gniazd odbywa si dwukrotnie. – Najpierw liczymy jaja i znaczymy je lakierem do paznokci – wyjania uczony. – Potem badamy, ile modych wyleciao z gniazda. Takie obserwacje pozwalaj pozna sukces lgowy u rnych populacji. A to wanie podstawowa informacja dla ekologw.
)
O swoich zainteresowaniach srok uczony mwi tak: – Pocztkowo sroka fascynowaa mnie tylko jako ptak. Okazao si jednak, e badania nad ni daj szereg informacji o charakterze oglniejszym, na przykad jak modelowa ziele miejsk, by zwiksza biornorodno. Na tym gatunku mona te bada interesujce mechanizmy sterujce populacjami. Wyniki bada prof. Jerzaka i jego asystenta pozwalaj stwierdzi z ca pewnoci, e nie ma korelacji midzy liczebnoci sroki a liczb ptakw piewajcych. – Nie trzeba walczy ze srokami – przekonuje L. Jerzak. Nie do, e w miastach pojawiaj si pustuki, to na ich siedliska wchodzi wrona siwa, a wycinanie topoli sprawi, e bdzie mniej miejsc do gniazdowania.
Badania przyrodnicze maj warto naukow, o ile prowadzone s przez wiele lat. W naturze obserwujemy bowiem cykle wieloletnie. Zdaniem prof. Jerzaka, cykl wzrostu i spadku liczebnoci populacji sroki wynosi ok. 12 lat.
Badania srok nie s kosztowne. – Rower, lornetka, suwmiarka – wylicza uczony swoje naukowe „instrumentarium”. Do tego dochodzi komputer z programem do analizy danych. – Naleaoby jednak przeprowadzi badania DNA srok z miast i ze wsi, aby oceni, jak przemieszczaj si ptaki midzy terenami rolniczymi i zurbanizowanymi. To nieco kosztowniejsze badania. Na razie projekt taki nie znalaz uznania u gestorw grantw w Polsce.
Sroki nie s lubiane, maj opini skrzeczcych plotkarek i zodziejek. – Nie znalelimy adnej biuterii w gniazdach – dementuje doniesienia bajkopisarzy prof. Jerzak. – Sroka to inteligentny ptak. Zwraca uwag na przedmioty wyrniajce si w otoczeniu i zabiera je do gniazda. Znajdowalimy w nich druty, folie, widelec, a nawet spryn od ka.
Negatywne opinie o srokach potwierdzaj przysowia: „wypa sroce spod ogona” czy „gapi si jak sroka w ko”. – Paskudne opinie o srokach nie s niczym uzasadnione – mwi uczony, ktry bada te ptaki od kilkunastu lat.
– Byy momenty, e miaem ich do – mwi. Teraz jednak kolekcjonuje ciekawostki zwizane ze srokami. W synnym portugalskim zamku w Sintrze jest pokj, ktrego sufit wymalowany jest w scenki z udziaem srok. W Kanadzie jest piwo Magpie (sroka). Chiczycy uwaaj, e sroka przynosi szczcie.