Ju w XIX stuleciu rozgazi si rd Sonimskich poza granice Rzeczypospolitej. Linia rosyjska signa niebawem za ocean, przysparzajc nazwisku znaczenia i sawy w osobie Nicolasa. Na drugim niejako biegunie osigni ludzkiego talentu oraz intelektu plasuje si dorobek modszego o pokolenie Piotra Sonimskiego, ktry pracujc we Francji, wsppracujc z najlepszymi orodkami naukowymi USA i bdc Polakiem zaangaowanym w polskie najwaniejsze sprawy, wymownie potwierdza wiatow jedno nauki i midzynarodowy charakter wsplnoty uczonych.
Matka Nicolasa (Faina Wengierowa) ukrywaa ydowskie pochodzenie rodziny, koncypujc mity o swojej ukraiskiej genealogii i podkrelajc polskie korzenie ojca (Ludwik Sonimski przyj prawosawie i zmieni imi na Leonid), naraajc dzieci na bolesne czasem odkrycia w dorosym yciu.
Mikoaj urodzi si w 1894 roku w Sankt Petersburgu. Od matki usysza bardzo wczenie, e jest geniuszem i, jak wyznaje w autobiografii, chtnie temu uwierzy. Pniej przekona si, e yje w rodzinie, w ktrej kady zajmuje si czym niecodziennym – dwaj bracia byli pisarzami, siostra krytykiem, autork recenzji dla emigracyjnych wydawnictw w Paryu i Nowym Jorku, bliski kuzyn Antoni, polskim poet.
)
Nicolas SlonimskyW tradycji rodu obecne byy pospou nauka i sztuka. W linii rosyjskiej przewaali humanici, pord nich za wyrniy si talenty muzyczne i zainteresowania muzyk. Bratanek Mikoaja, o ktrym stryj pniej pisa, Sergiej Sonimski, zosta czoowym radzieckim kompozytorem awangardowym.
Mikoaj (ju w dziecistwie nazywano go Nicolasem) mia such absolutny, co byo przedmiotem rodzicielskiej dumy i okazj do popisw na towarzyskich spotkaniach. Gdy skoczy czternacie lat, ciotka Izabela, pianistka i wykadowczyni w konserwatorium petersburskim, zapisaa go do tej szkoy. Podczas nauki przey kryzys wybujaych, a czciowo zawiedzionych ambicji, z nieudan prb samobjcz.
W roku 1914 zacz studiowa w Uniwersytecie Petersburskim fizyk i matematyk, pobierajc prywatnie lekcje kompozycji. W 1916 powoano go do wojska. Rewolucj przey w Piotrogrodzie. Po abdykacji cara przez krtki czas uczy gry na fortepianie dzieci jego brata, wielkiego ksicia Michaa.
Kiedy w 1918 roku zacz si gd i rozruchy, Mikoaj Sonimski opuci rodzinne miasto, by, po pobycie w Kijowie i na pozostajcym w rkach Biaej Armii Krymie, tureckim statkiem uda si do Konstantynopola. Tam para si grywaniem w restauracjach, kinach i teatrach, zarabiajc na przyzwoite ycie i otrzsajc si z przey wojny domowej. W roku 1921 pojecha do Parya, mekki porewolucyjnych emigrantw rosyjskich, ktrzy w owej „stolicy wiata” rozpamitywali utracone w ojczynie role duchowych przywdcw i przewodnikw narodu obaamuconego ideami rwnoci przez tych, co zaraz mieli zaprowadzi terror. Osobliwie powtrzy si taka sytuacja w biografii jego bratanka Piotra. Okolicznoci bd mniej dramatyczne, analogia wszake istotna – wybitnym umysom i nieprzecitnym osobowociom trzeba byo opuci kraj ojczysty, eby suy sprawom szerszej ludzkiej wsplnoty, a temu krajowi przyczynia dobrego imienia. W Paryu Nicolas Slonimsky akompaniowa recitalom piewakw operowych „na miecie” i by pianist zespou baletowego Diagilewa.
Wyjazd do Ameryki blisko trzydziestoletniego muzyka by zdarzeniem zgoa powieciowym. Zaprosi go, z rekomendacji ekscentrycznego tenora rosyjskiego Wadimira Rosinga, Georg Eastman, milioner, wynalazca aparatu fotograficznego i mecenas kultury. W Rochester prowadzi szko muzyczn, przy niej powoa zesp operowy pod kierownictwem Rosinga, a Slonimsky zosta tam dyrygentem i nauczycielem pianistyki.
W roku 1924 Nicolas wpisa si w nurt rodzinnej tradycji, znaczonej od XVIII stulecia odkryciami i wynalazkami. W przeddzie upowszechnienia si radia „wymyli” korzystanie z muzyki oraz piosenek w reklamie.
Komponowa na fortepian i na orkiestr, coraz wiksz saw zyskujc jednak dyrygowaniem. Zaproszony do Bostonu, gdzie pozna przysz on, podobnie jak on pochodzc z rodziny ydowskich emigrantw z Rosji, w roku 1927 zaoy wasn Bostosk Orkiestr Kameraln, by propagowa gwnie amerykask muzyk ultranowoczesn. W roku 1931 odnis ogromny sukces, prezentujc jej utwory – kilka prawykona – w Paryu.
Dwa lata pniej kariera dyrygenta zaamaa si nagle. Uparte lansowanie trudnych, kontrowersyjnych dzie modych czy raczej „nowych” kompozytorw zderzyo si z konserwatywnym gustem ogu amerykaskiej publicznoci. Sonimski pogldw na muzyk nie zmieni, znalaz dla ich upowszechniania inn form ekspresji.
Dosza do gosu, spychana dotd na dalszy plan, pasja kolekcjonerska. Dyrygent, kompozytor, pianista stawa si – we waciwym mu ywioowym tempie – historykiem i badaczem muzyki. Zgromadzi niezwykle bogate archiwum i w roku 1937 opublikowa kompendium-kalendarium Muzyka od roku 1900, parokrotnie pniej wznawiane. W poowie lat czterdziestych, gdy na kontynencie europejskim trwaa wojna, ukazao si osobliwe i wyjtkowe dzieo Tezaurus gam i ukadw melodycznych, zawierajce ponad dwa tysice hase, a oparte na oryginalnym pomyle nowego podziau oktawy.
Kariera leksykografa bya rwnie byskotliwa, jak przedtem kariera dyrygenta – ze szczliwym wszake finaem. W roku 1946 Nicolas Slonimsky zosta redaktorem naczelnym Midzynarodowej encyklopedii muzyki i muzykw Oscara Thompsona, a trzy lata pniej zaangaowa si w prace zwizane z kontynuacj Sownika biograficznego muzykw, ktrego wydawanie rozpocz w roku 1900 Theodore Baker. W roku 1993 przygotowa jego sm edycj. Okazjonalnie para si pedagogik, zapraszany na wykady uniwersyteckie i spotkania z zespoami muzycznymi.
Przey sto jeden lat, zachowujc do koca ywo umysu, ciekawo rzeczy nowych przy wiernoci podstawowym pogldom oraz upodobaniom.
)
Piotr SonimskiRozmowa z prof. Piotrem Sonimskim w warszawskim studio RWE (1991) dotyczya gwnie perspektyw polskiej biologii w nowych warunkach ustrojowych, ktre nauce zapewniay wolno, ale nie dostatek. Nadzieje wizane przez gocia z Parya z Instytutem Biochemii i Biofizyki PAN oraz jego nowym dyrektorem prof. Wodzimierzem Zagrskim-Ostoj, ziciy si. Oglne wraenie, jakie wyniosam z tego spotkania, to spokojna pewno siebie mego rozmwcy, waciwa ludziom, ktrzy wiele zrobili na wybranym polu dziaania. Nie ma nic wsplnego z pych, a jest pragnieniem podzielenia si wasn pasj, przekonania do tego, co daje satysfakcj.
Profesora genetyki trzeba w tym miejscu nazwa Piotrem juniorem, jako e jego ojciec – syn Stanisawa Sonimskiego, warszawskiego lekarza, i brat poety Antoniego – take nosi to imi. By z wyksztacenia biologiem i ju podczas studiw w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, pracowa w Instytucie Zoologicznym pod kierunkiem wybitnego badacza-ewolucjonisty Jzefa Nusbauma-Hilarowicza. Po kampanii legionowej w roku 1914 kontynuowa karier akademick w Warszawie. Raz jeszcze przerwaa j wojna – bolszewicka 1920 roku. Wrd blisko stu jego publikacji s, obok naukowych, take popularyzatorskie, zdradzajce duy talent literacki. Zdolnoci pedagogiczne objawia uczc w szkoach pastwowych i prywatnych, zasiadajc w komisjach maturalnych.
Piotr Sonimski modszy, troch przekornie, troch ironicznie oznajmia wczesn oryginalno swoich zainteresowa: w dziecistwie zbiera chrzszcze, a bya to epoka powszechnego zbierania motyli. Ze strony matki, germanistki i slawistki, ktra uczya w ekskluzywnym prywatnym gimnazjum panien Szachmajerwien, mia korzenie humanistyczne. Wzi od niej umiowanie Sowackiego.
Przed wojn chodzi najpierw do niemieckiej szkoy we Fryburgu (ojciec wsppracowa z najwybitniejszym wwczas embriologiem w tamtejszym uniwersytecie), pniej do Liceum im. Batorego w Warszawie.
Okupacj rodzina przeya po aryjskiej stronie. Mody Piotr wstpi do Szarych Szeregw i znalaz si w specjalnej grupie dywersyjnej, majc wany atut – bieg znajomo niemieckiego. Po Powstaniu Warszawskim (rodzice zginli na Mokotowie) uciek z transportu jadcego z Pruszkowa do obozu w Niemczech. Pod koniec 1945 roku aresztowao go UB za nieujawnienie przynalenoci do Armii Krajowej. Zosta zwolniony dziki interwencji stryja Antoniego.
Dwa lata pniej obroni doktorat z medycyny – po tajnych studiach (Piotr Sonimski senior wykada w tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich), a w roku 1952 wyjecha na roczne stypendium CRNS w Paryu, trafiajc do jednego z „trzech ojcw” francuskiej genetyki Borysa Ephrussiego, by po jego wyjedzie do USA obj dyrekcj laboratorium jako najmodszy szef w historii tej placwki (mia 34 lata). Pniej by bliskim wsppracownikiem Jacquesa Monoda, drugiego z trjki „ojcw”, laureata Nagrody Nobla.
Przygldajc si biografiom Sonimskich, atwo zauway, e poczucie przynalenoci do wiatowej wsplnoty intelektualnej, ktre uatwiao midzynarodowe kariery, byo czym naturalnym – bez przymusu odegnania si od kraju urodzenia, bez kompleksu pochodzenia i ponad granicami podzielonego po wojnie wiata.
Prof. Zagrski okrela swoj znajomo z Piotrem Sonimskim modszym jako „warstwow”. Jego rodzice – literacka para Jerzy i Maryna – znali dobrze Antoniego. Przedstawiciele nastpnego pokolenia spotkali si waciwie dopiero w roku 1964, kiedy pierwsza ona Zagrskiego juniora i jego koleanka ze studiw, wyjechaa na stypendium do Parya, a Piotr Sonimski zaopiekowa si ni tam z uwagi na przyja z Witoldem Kul, ktrego bya wychowank.
Zwizki przyjacielsko-naukowe zacieniy si w roku 1970, w czasie ponownego pobytu pani dr Zagrskiej, ktrej ladem pody m zaproszony przez prof. Sonimskiego. Nie bya to jeszcze przyja – Sonimski „dosy pilnowa dystansu”. P roku cikiej pracy nie przynioso jego gociowi wynikw nadajcych si do publikacji, ale to przeycie ugruntowao blisko obu badaczy, opart na wzajemnym przekonaniu o naukowej rzetelnoci, powanym traktowaniu bada i rzeczywistej lojalnoci.
„Piotr Sonimski, na dobr spraw, zbudowa genetyk drody”. Bada mitochondria, mae twory wewntrzkomrkowe, zaopatrujce komrk w energi niezbdn do jej funkcjonowania. Prof. Zagrski za najwiksze osignicie swego mistrza-przyjaciela uwaa wyjanienie, metodami genetycznymi, zjawiska „podzielonych genw” w komrkach drodowych, czyli mechanizmu wewntrznej „obrbki” tamy DNA zawierajcej informacj gatunkow. Sonimski zaproponowa, eby uczeni europejscy zajli si genomem drody – nie czowieka, dlatego, e metodycznie daje si to zrobi bardzo precyzyjnie, i z przyczyn... bioetycznych.
W latach siedemdziesitych, obejmujc redakcj Biblioteki Myli Wspczesnej w PIW-ie, zastaam ideologiczne kopoty z wydaniem po polsku gonej ksiki zmarego niedawno Monoda Przypadek i konieczno. W ich przezwycieniu pomaga z Parya prof. Sonimski. Pniej wspiera przeladowanych opozycjonistw. Do Trzeciej Rzeczypospolitej przyjeda nierzadko, suc rad w dyskusjach, jak to jest w obyczaju midzynarodwki wielkich uczonych.