Nie lubi sowa „tiszert”, uywam sowa „koszulka”. Na mojej koszulce w ramach kampanii „Tiszert dla Wolnoci” (dziwaczna to polszczyzna, z cyklu: „to jest dobre dla twojej skry”) chciabym wypisa drukowanymi literami jedno tylko sowo: JESTEM. Sam fakt, i jestem – sob, a to wystarczy – jednych drani, innym jest obojtny, inni go akceptuj. Tak to jest: nie mona zakada, e si bdzie akceptowanym przez wszystkich z tego prostego powodu, i ludzie s rni. Lecz brak akceptacji nie oznacza braku tolerancji. Kady ma prawo wypowiedzie sw opini, lecz nie moe wzywa ani do eliminacji – w skrajnych wypadkach noszcej miano „ostatecznego rozwizania” – ani do zakazu wypowiadania opinii odmiennych. To abecado demokracji i wolnoci.
Ale wolno wie si z odpowiedzialnoci, nie jest wartoci wyabsolutnion. Jeli si co czyni, trzeba przewidywa skutki czynw. Gdy woski dziennikarz wystpi w telewizji w koszulce z wydrukowanymi na niej karykaturami islamskiego Proroka, kilka dni pniej w Nigerii ginli ludzie w starciach muzumanw z chrzecijanami. Dziennikarz, oczywicie, demonstrowa swe prawo do wolnoci wypowiedzi. W ramach tej wolnoci wypowiedzi Marcin Luter przybi swego czasu na drzwiach kocioa w Wittemberdze swoje 95 tez. W efekcie wojny religijne spustoszyy poow Europy. Czy to ma oznacza, e mamy potpia wystpienia – bez wzgldu na rnice proporcji i wagi tych wystpie – owego woskiego dziennikarza lub Marcina Lutra?
Jak wida, mamy problem. I bdziemy go mieli tak dugo, jak dugo akceptowa bdziemy wolno wypowiedzi. Taki wanie problem mia rektor UMCS, prof. Wiesaw Kamiski. Wyda on zakaz ekspozycji zdj znanych osb w „Koszulkach Wolnoci” (tak sobie na prywatny uytek przetumaczyem nazw owej akcji). Pan rektor uzna wida, e eksponowanie napisw na koszulkach „narusza uczucia i pogldy wielu osb” (nawiasem mwic, nie bardzo rozumiem, co oznacza „naruszanie pogldw”). Moje uczucia i pogldy ranio i rani wiele wypowiedzi Jdrzeja i Romana Giertychw czy Kazimiery Szczuki, co nie znaczy, bym mia im zabroni ich artykulacji, cho mgbym powiedzie, i korzystajc z wolnoci jednoczenie jej naduywaj dla realizacji swych niecnych celw. O tym, e cele s niecne, decydowabym ja. No bo kto inny?
Ale mgbym te uczyni z siebie rzecznika jakiej wsplnoty, jak uczynia to Teresa Bochwic w artykule na amach „Rzeczpospolitej”, w ktrym, ironizujco piszc o „obrocach wolnoci”, powoaa si na „obywateli” (liczby nie podaa), ktrzy co prawda nie chc cenzury, ale... daj ustalenia granicy wolnoci wypowiedzi. Susznie daj. Tyle tylko, e ich dania zostay spenione, czego Bochwic dostrzec nie zdoaa. Te granice mianowicie zostay zakrelone w Konstytucji i kodeksie karnym. Tam zostay sformuowane zakazy. I na tym koniec. Stara zasada prawa rzymskiego powiada bowiem, e to, co nie jest zakazane, jest dozwolone.
Sprawa „ranienia uczu” kodeksem adnym uregulowa si nie da. Moje istnienie – a ju w szczeglnoci demonstracja mojego istnienia – z pewnoci rani uczucia wielu osb. Musimy si – oni i ja – jako z tym pogodzi. Jeli si nie pogodzimy, kto naruszy prawo. O ile wiem, prawo nie zakazuje w Polsce – w odrnieniu od nazistowskich Niemiec – bycia homoseksualist (poprawnie i miesznie: „osob homoseksualn”). Nie zakazuje te noszenia koszulki z napisem „Jestem lesbijk” czy „Nie pakaem po papieu”. W wypadku koszulki „Usunem ci” te trudno mwi o naruszeniu prawa, chyba i bybym ginekologiem. W eskiej odmianie tego odzienia sprawa ju prosta nie jest: tu ma prawo – cho nie musi z urzdu – wkroczy prokurator: usuwanie ciy, poza cile okrelonymi okolicznociami, jest w Polsce przestpstwem. Dura lex, sed lex.
Nie jest dobrze, jeli rektor uniwersytetu staje ponad prawem. Pan profesor moe, a nawet powinien wyda zakaz demonstrowania postaw z prawem niezgodnych. Nie powinien natomiast, cho moe, zabrania demonstrowania postaw prawa nie naruszajcych. Nie powinien za dlatego, e uniwersytet nie jest miejscem, w ktrym ograniczanie wolnoci wypowiedzi byoby podane. Uniwersytet to – jak powiada stara, redniowieczna jeszcze definicja – wsplnota ludzi bezinteresownie poszukujcych prawdy. Poszukiwaniu prawdy suy te demonstrowanie pogldw. Nawet tych, ktre „rani uczucia wielu osb”. Bo moe mi by nie wiem jak przykro, i kto uzna za stosowne ogasza publicznie, e po papieu nie paka, ale c... wida uznaje to za gos w publicznej debacie istotny. Mog polemizowa z t postaw, argumentowa, i jej demonstracja jest z jakich powodw niestosowna, lecz zakaza jej nie sposb.
Ja nie tylko jestem. Jestem te czonkiem organizacji midzynarodowej, jak jest PEN Club. Przystpujc do niej podpisaem deklaracj, e w kadych okolicznociach wystpowa bd w obronie wolnoci sowa i przeciw wszelkim formom cenzury. Ale sprawa prosta nie jest. Bo czy zakaz wzywania do nienawici rasowej, sformuowany w kodeksach, jest form cenzury, o tym mona dyskutowa. Jestem przeciw demonstrowaniu nienawici rasowej, ale jestem te przeciw zakazowi wolnoci wypowiedzi. I c? I pojawia si nagle co bardzo przez nas wszystkich nielubianego, mianowicie... relatywizm.
Jest dobrze, e mamy woln pras – cho niektrzy politycy nie s przekonani o jej istnieniu – ale mamy te i wolny rynek. I cho szkoda mi bardzo „ycia” Tomasza Woka, to nic na to nie poradz, i si ta gazeta na wolnym rynku nie utrzymaa. Dlaczego gazety o nastawieniu konserwatywnym gorzej si maj na rynku ni te, ktre reprezentuj pogldy liberalne, nie bardzo wiem, ale z faktami trudno dyskutowa. Swego czasu Piotr Wierzbicki ogosi ksik, w ktrej udowadnia, e prawica ma si gorzej, bo jest gorzej wyksztacona. Ale dlaczego jest gorzej wyksztacona, nie bardzo potrafi wyjani. A szkoda. Tym bardziej e ta sama prawica odebraa mu teraz stworzon przeze z niczego „Gazet Polsk”. I bd tu mdry. Bd!