Szpieg swojej epoki

Jeszcze przed II wojną światową pisarz wyjechał do Anglii i na długie lata związał swoje życie z tym krajem. Mając ponad 80 lat zaczął notować wspomnienia z wieloletniego pobytu. Jestem w rozterce, pisząc o Anglii: było to całe życie, mieszczące się między Wcześniej a Później i właściwie wystarczające za wszystko. Tak zaczyna się ta książka, ani zachwycająca, ani nudna, ale też zdecydowanie nie bezbarwna. Jeśli można powiedzieć o książce, że jest irytująca, co w dodatku nie ma być naganą, to właśnie taka jest autobiografia Canettiego. Nie sposób dopatrzyć się żadnego porządku w tych wspomnieniach. Jedyne, co wiadomo na pewno, to, że roi się w nich od ważnych osobowości, jak T.S. Eliot czy Dylan Thomas, albo zupełnie nieistotnych, jak państwo Milburnowie, u których Canetti mieszkał, kiedy przeprowadził się z Londynu na wieś. A byli to ludzie zatopieni w zwyczajności i bogobojni do tego stopnia, że wydawali się wręcz nieprawdopodobni. Podczas nalotu wślizgiwali się pod stół i układali obok siebie „pod jego chroniącym niebem”. Zachowywali się cicho jak myszki. Kiedy jednak alarm zbyt długo trwał, robili się głodni. Nigdy o tym nie mówili, bo przez cały czas bali się, że pilot w górze usłyszy ich głosy, ale gdy żona Canettiego wsuwała im jedzenie pod stół, chlipali je chciwie niczym psy. Trudno było uwierzyć, że dwoje wychudzonych ludzi pod stołem drżało ze strachu, a jednocześnie żarłocznie jadło. Ale jeszcze trudniej było pojąć rzecz, która wydarzyła się na przyjęciu u Rolanda Penrose’a, mecenasa sztuki i dawnego przyjaciela Picassa. Canetti przeżył w ich domu „party pod wojennym niebem”, które – jak pisze – pozostałoby w jego oczach, nawet gdyby miał żyć jeszcze pięćset lat. Było to kilka miesięcy po Dunkierce, w najniebezpieczniejszym momencie angielskiej historii. Dom wypełniony ludźmi, którzy tańczyli i pili, nikt nie troszczył się o wyraźnie słyszalne odgłosy wybuchów bomb. Nagle do mieszkania wpadli mężczyźni w strażackich hełmach. Chwycili wiadra z piaskiem i jak w transie wracali, by ugasić płonące w sąsiedztwie domy. Zakochane pary obejmowały się nadal, nikt się nie zerwał, nie odsunął od partnera, nawet nie spojrzał na dyszących i spoconych strażaków, którzy tego akurat wieczoru byli ochotnikami z tej samej ulicy. Canettiemu wydawało się, że ma przed sobą dwa różne gatunki zwierząt schodzących sobie nawzajem z drogi.

Canetti mieszkał w Anglii, kiedy jej duch się rozkładał. Był też świadkiem chwały Eliota. Pisze o nim: rozpustnik nicości, epigon Hegla, profanator Dantego, niegodny zarówno Blake’a, jak i Goethego. Porozrzucane po całej książce zjadliwe osądy na temat osoby i twórczości Eliota są zresztą najbardziej interesującymi fragmentami autobiografii. Canetti nie może wymienić nazwiska Eliota nie rozpoczynając na nowo kampanii przeciw niemu. Najbardziej irytowało go w Eliocie jego urządzenie się w życiu, tzn. wczesna gotowość do pracy w banku, a potem przejście do kierowania bardzo szacownym wydawnictwem, dającym władzę nad pisarzami. I wreszcie decyzja o pisaniu starczych dramatów, których wystawienie dawało mu pieniądze.

Canetti ukazuje swoje życie na emigracji, które pod wieloma względami – jak sam przyznaje – przebiegało zupełnie odmiennie od życia innych uchodźców. Żaden niemieckojęzyczny pisarz z tego okresu, pozostając wiernym swojemu językowi, nie urządził się w Anglii tak, jak Canetti. To powodzenie dziwi tym bardziej, że osiągnął je wyłącznie dzięki sile swojej osobowości.

Całe to mrowisko rozmaitych typów angielskich postaci, od zamiatacza ulic po wysoko urodzonych, posłużyło Canettiemu do przedstawienia panoramy angielskiego życia, ale do takiej konkluzji można dojść tylko wówczas, gdy okiełzna się ten, odstraszający początkowo, chaos opisywanych ludzi i miejsc.

Elias Canetti, Party pod wojennym niebem, tłum. Maria Przybyłowska, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa 2005.

Rozważania o wolności

W świadomości społecznej liberalizm ma niejasny rodowód i nie do końca określony kształt. Zbigniew Drozdowicz pokusił się o jego usystematyzowanie, dzieląc na historyczny (do I wojny światowej) i współczesny. W liberalizmie historycznym wyszczególnił jego typy: angielski, francuski, niemiecki i włoski. Z kolei w charakterystyce współczesnego liberalizmu odniósł się do takich kwestii, jak: liberalizm a totalitaryzm czy liberalizm a demokracja. Poruszył również problem „cnót liberalnych”: tolerancji, przewidywalności, „rozumnego egoizmu” i „wyrachowanego altruizmu”. Postawił także pytanie, czy liberałowie mogą być uważani za ludzi odpowiedzialnych?

Autor dość dokładnie przedstawił ewolucję nastawień liberalnych społeczeństw Europy. Kolejne sylwetki i poglądy liberałów zaprezentował na tle życia codziennego danej epoki, dotykając takich spraw, jak: pochodzenie, wychowanie, wyznawana religia i znaczące momenty życia twórców ideologii. Książka pozwala zorientować się, że liberalizm nie jest „filozofią gabinetową”, lecz sposobem życia i odczytywania go przez ludzi, których stać na głębszy namysł nad swoją wolnością i wolnością w ogóle.

Liberalizm nawołuje do wolności, domeną demokracji jest zaś równość. Wynikiem połączenia obydwu komponentów w XX wieku stała się demokracja liberalna. Liberalno-demokratyczny system sprawowania władzy – typowy dla świata zachodniego – wymusza na rządzących obdarowywanie społeczeństw zarówno wolnością, jak i równością. W literaturze przedmiotu powyższa sytuacja porównywana jest do kłębka włóczki dwojakiego rodzaju, który spoczywając sprawia wrażenie dobrze zwiniętego, ale gdy tylko chwycić za jego nić, ta się rozdwaja (G. Sartori). Drozdowicz, parafrazując, ukazuje wewnętrzną sprzeczność aliansu demokratyczno-liberalnego. Liberalizm jest tu „techniką ograniczenia władzy państwa”, dążeniem zaś demokracji jest „przeniknięcie władzy ludu w struktury państwa”. Liberalizm poza tym niechętnie przyznaje równość wykraczającą poza równość prawno-polityczną. Łatwiej natomiast niż demokracja radzi sobie z porządkiem społecznym, choć jest to również zarzut pod jego adresem, że doprowadza społeczeństwa do upojenia się niekontrolowaną wolnością. Po czasach liberalizmu w polityce nastaje chaos i czym prędzej zjawić się musi jakiś strażnik, który wreszcie zaprowadzi pożądany ład. A stąd już krok do autorytaryzmu czy totalitaryzmu.

Mocne pociąganie za „nić demokracji” prawie zawsze prowadzi do kultu przeciętności. Liberałowie nie byli nigdy łatwym partnerem do współdziałania. Od czasów rewolucji francuskiej zarzucano im bezgraniczną zuchwałość, zarozumiałość oraz pogardę dla Boga i narodowych dogmatów. Tłumaczenie, że zgłaszali i zgłaszają swoje votum separatum wobec tego rodzaju rewolucji społecznych, nie trafiało do przekonania tych, dla których ancien régime stanowił największą ze świętości.

Jednym z najsłabszych punktów liberalizmu – na co wskazuje autor – jest kwestia narodowa. Ideał liberalizmu polega tu na przekraczaniu fazy politycznej rywalizacji we współistnieniu narodów i zastąpieniu jej pokojową, aktywną, wolną wymianą dóbr ekonomicznych i kulturalnych. W ten sposób, szanując się nawzajem, narody zaspokajają swoje potrzeby. Istnienie społeczeństw narodowych nie jest dla liberałów przeżytkiem. Generalnie rzecz biorąc, przeżytkiem jest ich walka o samostanowienie. Dla jednych narodów zakończyła się ona w drugiej połowie XIX stulecia, dla innych w XX wieku. Dziś liberałowie nawołują do międzynarodowej współpracy, międzynarodowego współdziałania na rzecz pokoju, „zasypywania” dawnych podziałów na rzecz tworzenia ponadnarodowych struktur, na przykład Unii Europejskiej.

Zbigniew Drozdowicz, Liberalizm europejski, Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości w Poznaniu, Wydawnictwo forum naukowe, passat – Paweł Pietrzyk, Poznań 2005.

Królewieckie epizody

Królewiec jest miastem tyleż mitycznym, co nieznanym. Stolica Prus Książęcych, a później Prus Wschodnich, odegrawszy swą rolę w historii, znikła fizycznie i duchowo. W jej miejsce po 1945 roku powstał Kaliningrad. W tym liczącym ponad milion mieszkańców poradzieckim mieście niewiele rzeczy przypomina historyczny gród nad Pregołą.

W jego dziejach mieli swój udział również Polacy, acz nie tak doniosły, jak można by się spodziewać po tytule tej książki. Autorzy są zasłużonymi historykami ziem między dolną Wisłą a Niemnem. Starają się poprzez rekonstrukcję biografii 36 osób przedstawić ich polsko-królewieckie związki. Charakterystyczne, że żadna z nich nie urodziła się w Królewcu. W większości przypadków chodzi o ich krótsze lub dłuższe pobyty w tym mieście, do którego trafiali z przyczyn wyznaniowych, edukacyjnych lub politycznych.

Poprzez Albertynę (Uniwersytet Królewiecki) jej założyciel, książę Albrecht Hochenzollern, przyciągał zwolenników i krzewicieli luteranizmu. Do tej grupy w XVI w. należeli: Abraham Kulwieć, Stanisław Rafajłowicz, Jan Seklucjan, Marcin Kwiatkowski, Jan Radomski, a także Stanisław Murzynowski; on jako pierwszy przełożył Nowy Testament na język polski, a także skodyfikował ortografię polską. Wszyscy wymienieni trudnili się przyswajaniem polszczyźnie protestanckich dzieł religijnych. Królewiec był wówczas drugim po Krakowie ośrodkiem wydającym polskie książki. Dwukrotnie przebywał na dworze księcia pruskiego jego stypendysta i prawdopodobnie student Albertyny Jan Kochanowski.

W XVII w. znalazł się w Królewcu Jerzy Ossoliński, namiestnik Władysława IV w Prusach Książęcych. Tę samą funkcję, ale w imieniu wielkiego elektora pełnił osławiony Bogusław Radziwiłł. Postacie tego stulecia symbolizują czas, kiedy Rzeczpospolita traciła na znaczeniu, od Korony odrywały się lenne Prusy.

Zawirowania wojenne i religijne spowodowały, że przybyli tu arianie, a wśród nich jeden z największych poetów barokowych Zbigniew Morsztyn czy teolog braci polskich Samuel Przypkowski. Podobnie jak ci dwaj, służbą u elektora był związany wybitny inżynier i kartograf swoich czasów Józef Naronowicz-Naroński.

W XVIII w. sławę „pruskiego Pliniusza” uzyskał Jerzy Andrzej Helwing, absolwent Uniwersytetu Królewieckiego pochodzący z Węgorzewa, pastor (jak wiele osobistości, które studiowały w Królewcu), który potem walnie się przyczynił do podtrzymania języka polskiego na ziemi pruskiej. Trzeba tutaj wymienić m.in.: Jerzego Rekucia (zainicjował wydawanie gazety „Poczta Królewiecka”), Jerzego Olecha, a przede wszystkim Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza, studenta i tłumacza Kanta (podręczniki tego mazurskiego uczonego do nauki języka polskiego docenił sam Adam Mickiewicz). Nietuzinkową postacią był pastor Gustaw Gizewiusz, m.in. zbieracz pieśni mazurskich i wydawca „Przyjaciela Ludu Łeckiego”.

Absolwentami Uniwersytetu Królewieckiego w XIX w. byli wybitni uczeni polscy: Wojciech Kętrzyński i Julian Klaczko. W tamtym czasie przez uczelnię przewinęli się konspiratorzy polskiego ruchu niepodległościowego, np. Kazimierz Szulc czy Maksymilian Andryson.

Ta cenna praca nie daje odpowiedzi na niektóre pytania, np. czy każda opisana osoba miała rzeczywiście polskie poczucie narodowe? Jak przedstawiały się ich kontakty z polską mniejszością nad Pregołą?

Książka przypomina, że na północnych rubieżach toczyła się historia Niemców, Litwinów, Polaków, Żydów i rozwijała się nauka, kultura. Archiwa wciąż czekają, aby zrekonstruować tamte dzieje.

Sławomir Augusiewicz, Janusz Jasiński, Tadeusz Oracki, Wybitni Polacy w Królewcu XVI-XX wiek, wstęp i red. J. Jasiński, Wydawnictwo Littera, Olsztyn 2005.

Reklama dźwignią manipulacji?

Jak to się dzieje, że wierzymy, iż to, czym smarujemy kanapki, jest „jak wiejskie masło”, wiedząc doskonale, że to niepodobna do niego w niczym margaryna? Dlaczego kupujemy buty takiej, a nie innej firmy, mimo iż są dwa razy droższe i nie wyróżniają się niczym szczególnym? Tak działa ukryta moc reklamy. Ale czy warto o tym pisać książkę? Jak najbardziej – zawsze dobrze jest się dowiedzieć czegoś nowego o czymś, co pozornie już znamy.

Zdawałoby się, że każdy wie, jak działa reklama – trzeba przytoczyć racjonalne argumenty, by przekonać klienta do swojego towaru. Nic bardziej błędnego. Racjonalność w reklamie się nie sprawdza – twierdzi autor książki. Reklama, zwłaszcza telewizyjna, jest odbierana na poziomie podświadomym lub najwyżej na poziomie „półświadomości”, który przypomina prowadzenie samochodu – jest to proces wyuczony, który działa jak odruch warunkowy, co jednocześnie nie wyklucza, że na pewnym poziomie świadomości kontrolujemy sytuację na drodze. A taki, nawet półświadomy, odbiór wyklucza przyjmowanie jakichkolwiek racjonalnych argumentów.

Jak zatem przyswajamy informacje zawarte w reklamach? Wiadomo, że nikt nie zasiada przed telewizorem z notatnikiem, by zapisywać informacje na temat jakiejś marki, tym bardziej że większość ludzi uważa, że „reklama kłamie”. A dodatkowo uczeni wykazali, że wielokrotne oglądanie reklam zmniejsza zainteresowanie nimi. Jednak w sklepie znaczna część klientów wybiera reklamowane marki, mimo iż zaprzecza, jakoby spoty i slogany reklamowe miały na to wpływ. Gdzie tkwi haczyk? Jak zwykle w nas samych. Twórcy reklam wykorzystują bowiem naszą największą słabość – uczucia i pragnienia, których częstokroć sobie nie uświadamiamy.

Najlepszym przykładem niech będzie reklama pewnych papierosów. W roku 1974 zrobiła ona tak ogromną karierę że w Wielkiej Brytanii po trzech miesiącach zakazano jej emisji, bo „za bardzo oddziaływała na młodzież”. W reklamie kowboj na biwaku palił papierosa. Ale jak to miało oddziałać na brytyjską młodzież? Otóż dzikie pustkowie i biwakowanie pod gołym niebem kojarzy się na całym świecie z wolnością. A wolność jest tym, czego najbardziej pragną młodzi ludzie. Właściwie przesłanie reklamy jest tak nośne, że firma używa wizerunku kowboja do dzisiaj. Podobnie jest z wieloma innymi reklamami, których po obejrzeniu możemy nawet nie pamiętać. Takie odwoływanie się do naszej uczuciowości nazywa się „markowaniem emocjonalnym”, które polega na tworzeniu przyjemnych skojarzeń z danym produktem.

Pojawić się może inny problem. Większość ludzi zarzeka się, że nie lubi oglądać reklam. Jak wiec przekonać ich, aby choć raz obejrzeli spot i rozpoczęli tym samym podświadomy proces zapoznawania się z marką? Koncepcji jest kilka: znane osoby występujące w reklamówkach, ciekawa muzyka czy humor. Oczywiście, wszystko to może być tak samo wadą, jak zaletą: znana twarz może „przyćmić” produkt, który reklamuje, znany utwór nie przywołuje wyłącznych skojarzeń z reklamą, a humor w niektórych wypadkach wręcz odwraca uwagę odbiorcy. Dlatego gwiazdy muszą pełnić w reklamówkach rolę drugoplanową, muzyka powinna być specjalnie skomponowana, a humor – najlepiej abstrakcyjny, bo odbierany jest bardziej emocjonalnie niż logicznie.

Myślę, że jest to lektura obowiązkowa dla wszystkich pracowników agencji reklamowych czy mediów. Także bardzo przydatna tym, którzy chcą zostać „świadomymi konsumentami”. Że o zwolennikach teorii spiskowych nie wspomnę...

Robert Heath, Ukryta moc reklamy. Co tak naprawdę wpływa na wybór marki?, tłum. Agnieszka Nowak, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2006.

Czytanie Brandstaettera

Z książki dowiadujemy się, że Roman Brandstaetter był rekomendowany do Nagrody Literackiej Nobla latem 1987. Zaświadcza o tym historyk i profesor UJ Józef Andrzej Gierowski. Podstawą jego starań była fenomenalna i jedyna w swoim rodzaju powieść Brandstaettera „Jezus z Nazarethu”. Jednak pisarz, przeżywszy 81 lat, 28 września 1987 roku zmarł.

Anna Rzymska (adiunkt w Pracowni Literatury XX wieku i Teorii Literatury UWM w Olsztynie) zaproponowała w swojej monografii nowy tok badań nad twórczością Brandstaettera, zakładając, że jej zwieńczeniem jest „Jezus z Nazarethu” (tetralogia pisana w latach 1967-73). Nie ma wątpliwości, że to najwybitniejsza powieść biblijna w literaturze polskiej. Autorka nie idzie tropami wytyczonymi wcześniej, a więc nie powiela sądu, że proza ta jest np. „transpozycją Ewangelii”. W misternym wywodzie ujawnia, że dzieło życia Brandstaettera wspiera się na tradycjach mistyki żydowskiej. Staje się tym samym oczywiste, że typowo chrześcijańska lektura powieści jest ograniczona. Rzymska dowodzi bowiem konsekwentnie i precyzyjnie, że żydowsko-polski pisarz nie zantagonizował i nie poróżnił judaizmu z chrześcijaństwem; dokonał „powieściowej egzegezy”, dzięki której zbawcza rola Jezusa znajduje głębokie uzasadnienie w mistyce żydowskiej. Niejako mimochodem przypomina wielokrotnie, że literatura polska u swych początków i w całych dziejach została „owiana hebrajskim duchem”. Ta właściwość kultury polskiej tłumaczy, dlaczego Brandstaetter bez trudności znajdował porozumienie z poezją Kochanowskiego, Mickiewicza czy dramaturgią Wyspiańskiego. Autorka uwidacznia, że pisarza niejako przygotowała do napisania „Jezusa z Nazarethu” jego biografia, dzieje rodu i narodu, inaczej mówiąc: historia kultury żydowskiej od jej początków do czasów diaspory i Holocaustu. Sięganie do literackich tradycji rodzinnych Brandstaetterów i rozmaitych wypowiedzi pisarza służy pokazaniu, że mistyka żydowska, a zarazem chrześcijaństwo – odkryte m.in. poprzez postać i nauczanie św. Franciszka – stanowią w powieści trudną do odczytania, lecz obecną w niej całość. Rzymska rekonstruuje zatem ciągłość tradycji judaistycznej, bez której poznanie i zrozumienie Ewangelii i chrześcijaństwa będzie zaburzone. Brzmi paradoksalnie, ale to „pośrednictwo tradycji żydowskiej zbliżyło Brandstaettera do chrześcijaństwa”. Pisarz jako czterdziestolatek przyjął katolicyzm.

Zmierzając do meritum, badaczka śledzi, jak ważne dla powieści są rabiniczne metody egzegezy, znane pod symboliczną nazwą „pardes”. Referuje dość zawiłe kwestie, dotyczące symboliki najświętszych słów i liter, np. objaśnia złożoną, jakby „ruchomą” semantykę, kończącej alfabet hebrajski litery Taw (Tau), w której koncentruje się wielość mistycznych i historycznych znaczeń judeochrześcijaństwa. Autorka nie operuje sztywną kategorią „toposu”. Próbuje niejako wniknąć w ducha hebrajszczyzny, która uznaje wielość, migotliwość, sprzeczność, jednoczesną jawność i skrytość sensów. Bierze pod uwagę tę dynamikę, analizując takie kluczowe symbole czy ramy symboliczne, jak: „ogród”, „imię”, „widzenie przez słyszenie”, „skała”, „zasłona”. Imponująca literatura przedmiotu dokumentuje pewną prawidłowość na rynku księgarskim z okresu po 1990, kiedy wydano wiele dziesiątków wartościowych prac o judaizmie.

Trud badawczy opłacił się. Po przejściu meandrów swojego wywodu autorka konstatuje: Brandstaetter przemawiał za pomocą znaków biblijnych i za pomocą „ukrytych” znaków mistyki żydowskiej. Tym, co było pomiędzy Starym i Nowym Testamentem, pomiędzy judaizmem i chrześcijaństwem, była mistyka.

Książka wzbogaca wiedzę o literaturze w zakresie „brandstaetterologii” oraz tradycji rozumienia tekstu.

Anna Rzymska, Kamienny most. Tradycja judaistyczna w twórczości Romana Brandstaettera, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2005.