Mecenat wobec nauki wyrs z prywatnych pasji kolekcjonerskich. Sta byo na to – materialnie, ale i duchowo – Dziayskich i Zamoyskich. Od 1826 roku Adam Tytus Dziayski lokowa w Krniku zbiory biblioteczne i archiwalne, konkurujc z Jzefem Maksymilianem Ossoliskim i Edwardem Raczyskim w zbieraniu „pomnikw naszej chwalebnej przeszoci”. Penetrowali zasoby poklasztorne oraz europejskie antykwariaty, szukajc zwaszcza polonicw. Zbiory krnickie odziedziczy i pomnoy Jan Kanty Dziayski (1861). Powoa te muzeum broni i waz antycznych oraz uruchomi badania drzewostanw. Wspiera zasikami uczonych, inicjowa towarzystwa oraz dziaalno wydawnicz.
Zbiory krnickie w postaci rkopisw, inkunabuw, ksig, miedziorytw, sztychw, rycin, albumw, monet, drukw ulotnych i dokumentw przetrway sekwestry pruskie w okresie powsta narodowych. Majtkami ziemskimi administrowano tak, by „oszczdno zaprowadzi jak najwiksz we wszystkich wydatkach, ktre krajowi i rzeczy publicznej adnych nie przynosz korzyci”. Dla wielu byo to dziwactwo. Bezpotomny Dziayski zapisa testamentem swe dobra i kolekcje siostrzecowi Wadysawowi Zamoyskiemu (1880). Wybra tego, ktry gwarantowa przekazanie zbiorw i majtku narodowi. Na jego charakter skaday si te mizoginia i emigracyjne peregrynacje oraz swoista abnegacja. Zamoyski powikszy majtek o dobra po ojcu i znaczce nabytki, w tym okolic Zakopanego z Morskim Okiem i Picioma Stawami. W 1912 roku w Paryu zapowiedzia utworzenie fundacji narodowej. Po odzyskaniu przez Polsk niepodlegoci powrci do kraju i przy pomocy dr. Henryka Wilczyskiego odbudowa zrujnowane majtki.
Rodzestwo Wadysaw i Maria Zamoyscy podpisali 16 lutego 1924 roku akt donacyjny „by majtki nasze (...) zostay zapisane na niepodzieln wasno narodow” – pod patronatem prezydenta RP i x. prymasa. Wykonawc testamentu (spisanego 13 IX – na trzy tygodnie przed mierci Wadysawa) czynili Zwizek Zamoyskich, zaoony w 1910 roku. Fundacji Narodowej „Zakady Krnickie” zapisali nie tylko nieruchomoci, bibliotek i zbiory muzealne, ale i wyposaenie – z wyjtkiem pamitek rodzinnych i sreber. Ustawa o Zakadach Krnickich, zatwierdzona przez sejm i senat oraz podpisana przez prezydenta RP, przewidywaa powoanie Kuratorium Zakadw, zoonego z delegatw x. biskupa krakowskiego, ministra WRiOP, PAU, Kasy im. Jzefa Mianowskiego oraz Zwizku Zamoyskich. Biec prac fundacji kierowa zarzd, wspomagany przez komisj rewizyjn. Dochd z rozlegych majtkw (ogem ponad 19 tys. ha) przeznaczono na Szko Domowej Pracy Kobiet ulokowan w Zakopanem, na pomoc stypendialn dla modziey oraz na utrzymanie Paacu Dziayskich w Poznaniu i zamku w Krniku wraz z bibliotek i wydawnictwem. Przewidziano te powoanie zakadu bada, hodowli oraz upraw lenych i ogrodowych, a nawet rodki na krzewienie wiedzy rolniczej i kursy spdzielczoci. Tylko 8 proc. dochodw miao trafi do Zwizku Zamoyskich.
Ledwie Fundacja Narodowa powstaa, wykonawcy testamentu pozbyli si lekarza i administratora Wilczyskiego. Ten po roku opublikowa bogato dokumentowan ksik „W obronie Zakadw Krnickich Fundacji Narodowej Zamoyskich”. Wytyka bdy w inwentarzach oraz bezprawn darowizn uprzedniej poyczki na rzecz hr. Grocholskich. Larum wspar wiekowy ju Aleksander witochowski. W przedmowie wskazywa, i „nie mona liczy na prywatn ochron dobra spoecznego (...) teraz kolej na obowizek rzdu, aeby ten wspaniay dar sta si rzeczywistym i zabezpieczonym skarbem narodu, i na obowizek opinji spoecznej, aeby czuwaa nad nim bacznie”.
Czego nie zdziaali zaborcy, okupanci, zachanni krewni czy powojenni szabrownicy – tego dokonaa wadza komunistyczna. Wprawdzie zbiory – co byo ewenementem – ocalay, ale Fundacj Narodow zlikwidowano, wraz z innymi, dekretem rzdowym z 24 kwietnia 1952 roku.