Gry i zabawy filozoficzne

Georgio Agamben to filozof polityczny, uczeń Heideggera, pisarz ceniony za erudycję, przenikliwość i mistrzostwo słowa. Profanacje są pierwszą książką tego włoskiego autora wydaną po polsku, choć jest on podobno – jak zapewnia nas tłumacz – znany, popularny i modny. Książką tą nie jestem zafascynowany, nie uważam też, by dobrze prezentowała filozoficzną działalność Agambena. Pewnie dopiero publikacja głównego dzieła Włocha, Homo sacer, pokaże go nam naprawdę jako filozofa.

Profanacje to raczej odprysk: zbiór krótkich esejów na różne tematy, będących całością tylko dzięki wspólnej okładce. Otwiera go szkic o Geniuszu – nazwany przez Krzysztofa Rutkowskiego jednym z najbardziej olśniewających esejów Agambena. Nie mogę się podpisać pod tym określeniem, bo włoskiemu pisarzowi nie udało się mnie uwieść. To tekst narcystyczny, efekciarski, nadawałby się raczej na koniec tomu, nie na jego rozpoczęcie. Filozofowanie Agambena może się wydawać porywające. Często jednak rozczarowuje, rozpływając się w nicości, jak w eseju Magia i szczęście. Czasem zaczynając od banału grzęźnie autor w banale, jak w Dniu sądu – tekście o fotografii, który pasowałby do katalogu wystawy fotograficznej, ale w książce filozoficznej razi manieryzmem i pretensjonalnością. W szkicu o lustrach pisarz marnuje temat, rozpływający się w grach etymologicznych i naiwnych rozważaniach językowych. Tekst ten pokazuje też niebezpieczeństwa filozofowania „w języku”, co potrafi prowadzić na manowce.

W książce wyróżniają się trzy teksty: Parodia, Autor jako gest i Pochwała profanacji. Parodię rozumie włoski filozof bardzo szeroko. Jak na szkic teoretycznoliteracki, rozważania te są zanadto powierzchowne, jak na esej o kulturze – nazbyt teoretycznoliterackie. Ale jest to tekst ciekawy, lepszy od wielu innych.

Autor jako gest objawia nam prawdę, że autor jest gestem autora. Mętnie przy tym przedstawia się samo pojecie gestu. To esej najbardziej zagadkowy: jest autor, nie ma go, wyraża, ale musi pozostać niewyrażony. Autor gwarantuje własną nieobecność w dziele, czytelnik zajmuje puste miejsce po autorze itd.

Pochwała profanacji – tekst napisany lekko, powabnie, kolejny przypis do Waltera Benjamina. Każdy akapit przynosi tu nowe skojarzenia: religia – kapitalizm – bawiący się kot – defekacja – społeczeństwo bezklasowe. W głowie się kręci! Kiedy tylko pisarz przestaje się ślizgać i próbuje wejść głębiej, zaczyna się mętność.

Styl Agambena jest aforystyczny, efektowny, skrzy się dowcipem, czasem jednak staje się bełkotliwy i irytujący. Autor uwielbia logikę luźnych skojarzeń, bawi się obrazami, ideami, archetypami, motywami (jak w eseju Pomocnicy). Teksty te niestety rzadko coś odkrywają, są puste. Atrakcyjność owych ćwiczeń filozoficznych okazuje się pozorna, gdy dochodzimy do niejasnych puent. Najgorsze jednak to, że rozważania Agambena, uchodząc za diagnozę rzeczywistości, są raczej spekulacją, zabawą myślową. Jeśli taki filozof staje się modny i popularny – to nic dziwnego. Jeśli otrzymuje szczególne uznanie krytyki – to boli.

Przetrwali

Baśń niepodległa to książka o narodzie, który przetrwał pomimo zbrodni rozbiorów dokonanej na jego kraju. Ewolucyjnie zaprezentowane zostało tu bogactwo i rola literatury polskiej. Cywiński pokazuje, jak silna była więź społeczeństwa zamieszkującego przedrozbiorową Rzeczpospolitą z instytucją państwa, mimo że nie było ono przecież doskonałe. Dla pokolenia, które przeżyło grozę rozbiorów, likwidacja państwa oznaczała zarazem śmierć narodu. Podobne myślenie w tamtej dobie cechowało jedynie Francuzów, ale tam zagrożenie zaniku państwowości było zdecydowanie mniejsze. Państwo dawało narodowi – według naszych XVIII−wiecznych przodków – określoną strukturę polityczno−prawną, zabezpieczało go przed atakiem z zewnątrz, określało wewnętrzny ład społeczny. Brak państwa – wyobrażano sobie – spowoduje rozkład więzi społecznych i zatratę poczucia tożsamości zbiorowej, a państwo będące agresorem wchłonie podbity naród. Z tak fatalnych nastrojów otrząsnąć się pomogło pokolenie romantyków, uzmysławiające w swojej twórczości możliwość dalszego istnienia narodu, nawet bez państwa.

Jeszcze lepiej dojrzewanie narodu widać w literaturze polskiego pozytywizmu, gdy opada cała nadzwyczajność i mesjanizm, nadające sens cierpieniu, męce, śmierci. Propagowanie pracy u podstaw jest już zmartwychwstaniem, a przynajmniej nadzieją na przyszłe życie. Tematy powstańczej przeszłości z wolna odchodzą w dal. Wprawdzie pojawiają się jeszcze epizody, choćby odmrożone ręce Wokulskiego, ale na temat jego „pobytu w Rosji” dokładnie nic nie wiadomo.

Pierwsza Rzeczpospolita była państwem wielonarodowościowym, w naszym, współczesnym rozumieniu tego pojęcia, choć niekoniecznie w odczuciach ludzi tamtych czasów. Kwestia ta nie miała wtedy tak wielkiego znaczenia. Rozbiory wyostrzyły poczucie etniczności. W zasadzie niewiele się zmieniło: te same domy, ci sami sąsiedzi, te same miasta, tylko administracja obca, coraz więcej nowych, obcych ludzi, coraz częściej używany obcy język, aż w końcu – żądania ze strony obcych. Tak zanotowali nasi przodkowie w pamiętnikach pierwsze lata po utracie państwowości.

Literatura XIX w., zwłaszcza twórczość Kraszewskiego, Rodziewiczówny, nieco mniej Orzeszkowej i Sienkiewicza, zaprezentowała starcie żywiołu polskiego z obcymi: Niemcami i Rosjanami. Niemcy w XIX w. często przedstawiani byli jako zagrożenie dla Polaków. Sąsiad ten rzadko bywał bierny, a często niebezpieczny. Etnicznie pozostawał głęboko obcy, co nie zmieniało faktu, że to właśnie Niemiec pozostaje głównym i właściwie nieuniknionym pośrednikiem między zachodnią kulturą chrześcijańską i europejską a Polską. Nie można się było od Niemców raz na zawsze odseparować, bo byli potrzebni, ale jednocześnie nie można było zaprzestać obrony przed ich naporem. Bliższa zaś etnicznie Rosja lepiej znała polskie słabości i wady, i umiała to wykorzystać; sama jednak nie reprezentowała istotniejszych dla polskiej kultury wartości. Konflikt rodził się tu na płaszczyźnie politycznej: polskość ewoluowała ku powszechnej wolności, ruskość ku samowładztwu i państwu imperialnemu.

Nasza literatura przez cały okres niewoli pozostawała swoistą instytucją narodową – szkołą, parlamentem, sądem, Kościołem równocześnie. Instytucji podobnej nie mają narody, które nie doświadczyły niewoli i dlatego z tak wielkim trudem przychodzi im rozumieć kontekst polski. Niekiedy przepaść jest zbyt duża.

Trudna pamięć

Książka Dariusza Gawina to niewątpliwie interesujące spojrzenie na najnowszą historię Polski. Oczywiście nie jest to opracowanie drobiazgowe – autor skupia się na niektórych wydarzeniach z dziejów naszego kraju. Omawia m.in. lewicowy charakter wydarzeń z marca 1968 i mity związane z tym okresem. Zajmuje się legendą sierpnia 1980, dziejami Solidarności i podziałów wewnątrz tego ruchu. Jeden z rozdziałów poświęca znaczeniu wyborów z 4 czerwca 1989. Są tu również rozważania na temat patriotyzmu oraz integracji europejskiej. Autor analizuje obrazy Polski przedstawione w twórczości Gombrowicza czy ekranizacji Pana Tadeusza i Popiołów Andrzeja Wajdy (pokazuje dwór polski – ostoję patriotyzmu i polskiej urody życia, lecz jednocześnie dwór anachroniczny i niezdolny do obrony ojczyzny).

Wspólną osią wszystkich tekstów ma być problem pamięci i jej znaczenia dla funkcjonowania polskiej demokracji. Jak pisze Gawin: Dziesięć lat temu oczywistym wydawał się triumf tych, którzy stali na stanowisku, iż pamięć jest zagrożeniem dla demokratycznej polityki. Obecnie widać, iż klimat uległ zmianie (...) Niezależnie od bieżących sporów politycznych zarysował się wyraźny konsensus w tej sprawie – pamięć nie zagraża wolności, wręcz przeciwnie: jest warunkiem jej zachowania.

Czy na pewno? „Bieżące spory polityczne” o przebieg lustracji sprawiają, że jednak nadal zastanawiamy się nad tym, czy lepiej pamiętać, czy zapomnieć o przeszłości. Z jednej strony pamięć ma nam pomóc w dążeniu do sprawiedliwości, z drugiej – okazuje się, że jest nieraz zbyt trudna, zwłaszcza gdy godzi w dotychczasowe autorytety. Rozważania można więc uzupełniać o nowe spostrzeżenia, nawet jeśli autor uznał, że sprawa jest zamknięta. To chyba największy plus tej książki – bardzo pobudza do myślenia i polemiki.

W czym autor dostrzega blask i gorycz naszej wolności? Zaczyna od rozważań o powstaniu warszawskim. Przywołuje wypowiedzi komentatorów tamtych wydarzeń o „ekstazie wolności”, ludziach „pijanych wolnością”. Pisze, że gdy ogląda się zdjęcia z pierwszych dni powstania, uderza niezwykły blask bijący z twarzy. Ludzie fotografowani wtedy w Warszawie są piękni, jakby rozświetleni od wewnątrz. A jednak nadal toczą się dyskusje, czy powstanie było potrzebne. Gawin próbuje uchwycić sens tego zrywu w kategoriach filozofii politycznej.

Ciekawym rozdziałem jest Gorzki smak zwycięstwa. O tym jak polska rewolucja pożarła swoje robotnicze dzieci. Nietrudno bowiem zauważyć, że ci, którzy przyczynili się do przełomu 1989 roku – polska klasa robotnicza – stali się ofiarami tej rewolucji. I, jak pisze Gawin, nie chodzi tu o utratę miejsc pracy oraz zastąpienie klasy robotniczej klasą średnią, ale o nowy sposób postrzegania robotników, o nowy obraz „ludu”, który przecież dotąd stał (lub miał stać) na szczycie hierarchii społecznej.

Teksty zamieszczone w książce powstawały przez ponad 10 lat, a autor mówi, że jest ona efektem zbiorowej pracy w ramach nieformalnego i nieistniejącego dzisiaj Warszawskiego Klubu Krytyki Politycznej. Oprócz Gawina należeli do niego m.in.: Marek A. Cichocki, Dariusz Karłowicz oraz Andrzej Gniazdowski. W klubie zajmowano się klasycznymi tekstami filozofii politycznej, a także dyskutowano m.in. z Jarosławem Gowinem, Zdzisławem Krasnodębskim, Ryszardem Legutką, Jerzym Szackim i o. Maciejem Ziębą.

Przemiany patriarchatu

Podział książek na ciekawe i nudne jest mało poważny i uchodzi co najwyżej marnemu gimnazjaliście. Jak jednak ocenić pozycję budzącą spore oczekiwania, w sytuacji, gdy lektura skazuje na nudę podobną do tej, jaką odczuwa uczeń, ślęcząc z miną męczennika nad szkolnym podręcznikiem?

Wapiński podjął zajmujący temat, jednak błędnie, moim zdaniem, posłużył się suchym, wręcz przerysowanym akademickim stylem, udekorowanym archaicznymi zwrotami (nieustannie powtarzające się aliści albo ongiś), które zwyczajnie drażnią. Niepotrzebnie przesycił też swoją pracę cytatami, ograniczając własną narrację do minimum, co spowodowało, że zaledwie 150−stronicowa książka stała się „poszarpana” i mało spójna.

Autor, jak na akademika przystało, rozpoczyna pierwszy rozdział od wyjaśnienia różnie rozumianego terminu obyczaj i zwyczaj, powołując się na kilka słowników, encyklopedii oraz opinie etnologów, socjologów i antropologów, po czym wyciąga zaskakujący wniosek, że pojęcia te charakteryzują się dużą wieloznacznością.

Siląc się na znalezienie interesujących fragmentów, mogę wskazać jedynie rozdziały dotyczące analizy przemian obyczajów panujących w tradycyjnej rodzinie patriarchalnej. Jej głową na przełomie XIX i XX w. nadal pozostawał mężczyzna. Ojca bali się wszyscy: domownicy, służba, goście, a cóż dopiero dzieci. Papa był dla nich postacią odległą i hierarchicznie nadrzędną, bytującą powyżej sztabu niań i guwernantek, dużo mniej dostępną od matki. Przy ojcu nie wolno było ani błaznować, ani hałasować. W jego rękach spoczywał przez długie lata monopol na decyzje dotyczące losu dzieci, do wyboru przyszłych małżonków włącznie. Biorąc pod uwagę kwestię ożenku, dziewczynki z zamożnych rodzin miejskich i ziemiańskich były w o wiele trudniejszej sytuacji niż ich rówieśnice pochodzące ze wsi. Te ostatnie dysponowały bowiem większymi możliwościami poznania młodzieży płci przeciwnej, a ich wychowanie było wolne od pruderii. Inaczej niż dziewczęta z domów mieszczańskich i wbrew zaleceniom wiktoriańskich propagatorów wychowania seksualnego, nie wierzyły w bociany ani dzieci znajdowane w kapuście. Nie żyły też pod szczelnym kloszem, uniemożliwiającym zdobycie niezbędnej wiedzy o codziennym życiu. Na wsi panny chodziły na tańce, przyjmowały kawalerów i spotykały się z nimi podczas prac polowych. Natomiast zamożne dziewczęta nie ruszały się z domu bez asysty matki lub guwernantki. Najczęściej jednak czas wolny wypełniały lekturą romansów i robótkami ręcznymi. Rzadziej wyjeżdżały do kurortów, ale i tam musiały przestrzegać konwenansów. Osobno kąpały się panie, osobno panowie. Panie i dziewczynki ubierały się w pełne falbanek kostiumy, zakrywające całe ciało, panowie i chłopcy nosili pasiaste trykoty sięgające poniżej kolan. Porządku na kąpielisku pilnowali, jako stróże moralności, policjanci. Co prawda, na przełomie epok zaczęły być modne kawiarnie, ale pozostawały one przez długi czas domeną mężczyzn. Zdaniem Wapińskiego, nawet w latach 30. w Polsce było niewiele feministek. Trudno się z tym zgodzić, biorąc pod uwagę znane ogólnie informacje na temat wielkiego ruchu kobiecego i powszechnej emancypacji kobiet tuż po wielkiej wojnie.

Wapiński wybrał niewątpliwie ciekawy temat i pomimo że nie zdołał go atrakcyjnie zaprezentować, dał asumpt do zgłębiania problematyki, która doprasza się wręcz rozwinięcia.

Czterogłos „kasprowiczologów”

Dzieło Jana Kasprowicza nie należy do „atrakcyjnych” i modnych tematów literaturoznawczych. Piszą o nim badacze specjalizujący się w Młodej Polsce i ich seminarzyści. W przekrojowych antologiach umieszczone są nieliczne wiersze Kasprowicza. Zastanawia mnie do dziś, dlaczego ks. Jan Twardowski w swojej znaczącej i przepięknie wydanej antologii poezji polskiej Bóg czyta wiersze nie zamieścił ani jednego utworu Kasprowicza. Był to przecież poeta na wskroś religijny. Wszelkie więc ambitne inicjatywy, aby tego twórcę odzyskać dla współczesności, zasługują na uznanie.

Książka Pro memoria jest czterogłosem „kasprowiczologów” różnych pokoleń: Jana Kaczyńskiego, Grzegorza Iglińskiego (autora kilku książek o autorze Hymnów) oraz Michała Sosnowskiego i Karola Jaworskiego. Ich rozprawy i szkice odsłaniają w drobiazgowej analizie i bogactwie erudycyjnych przywołań Kasprowicza jako człowieka pochłoniętego sprawami ostatecznymi i Absolutem. Jeszcze raz podjęto próbę, aby przewartościować widzenie twórczej osobowości poety, która nie ogranicza się do „chłopskiej duszy” czy kogoś w rodzaju wyuczonego prostaczka. Jak się wydaje, wiejskie pochodzenie zaciążyło na recepcji jego utworów.

Interpretacje badaczy – wbrew zadawnionym stereotypom – ujawniają rozległe oczytanie Kasprowicza i jego ustawiczne samokształcenie. Symbolicznym punktem wyjścia tej książki jest obraz trumny z ciałem twórcy ustawionej w jego bibliotece. Kasprowicz był bibliofilem (niestety, jego księgozbiór uległ w dużej części zniszczeniu, a następnie rozproszeniu). Zapomniana została jego obszerna twórczość translatorska. Na liście przekładów znajdziemy greckich tragików Ajschylosa i Eurypidesa, a poza tym: Shelleya, Hauptmanna, Sudermanna, Rimbauda i innych. Po śmierci Kasprowicza ukazało się pięć tomików Obrazu poezji angielskiej. Jak napisał jeden z pierwszych jego monografistów Zygmunt Wasilewski: Kult uczoności i księgi był zasadniczym rysem duchowości Kasprowicza zawsze. Sosnowski przypomina, że poeta przyjął obowiązki naukowe, obronił doktorat, otrzymał profesurę i piastował funkcję rektora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Uczestniczył w pracach Związku Naukowo−Literackiego.

Poszczególne rozdziały tej książki skupiają się jednak na zagadnieniach światopoglądowych, filozoficznych i artystycznych, ale również autobiograficznych. Sosnowski uporządkował ewolucję ideową Kasprowicza, Jaworski niezwykle skrupulatnie przebadał muzyczność Hymnów. Igliński zwrócił uwagę na kwestie teologiczne w Księdze ubogich. Kaczyński przeanalizował elementy autobiograficzne w Marchołcie grubym a sprośnym.

Mimo wielości wątków, po lekturze rodzi się niedosyt. Wynika on z pytania, dlaczego Kasprowicz intryguje tak nieliczne grono badaczy? Czy i dlaczego zanikła moc jego oddziaływania na poetów, intelektualistów, twórców teatru itd.? Jak wygląda dzieło autora Marchołta na tle poezji polskiej XIX i XX w.? W wypadku badań literackich zawsze istnieje groźba nadinterpretacji i przeceniania.

Z nowych pytań o Kasprowicza może wyniknąć większe zainteresowanie tym niedocenionym człowiekiem ducha.