W polskim rodowisku naukowym toczy si ywa dyskusja nad moliwymi ciekami kariery naukowej. Ci nauczyciele akademiccy, ktrzy obecnie zajmuj stanowiska profesorw zwyczajnych w polskich uniwersytetach, w zdecydowanej wikszoci przeszli takie same koleje kariery. Po ukoczeniu studiw z tytuem zawodowym magistra lub rwnorzdnym i po wykonaniu pracy doktorskiej w cigu kilku lat pracy na stanowisku asystenta, uzyskali stopie naukowy doktora. Stosunkowo rzadko mieli sposobno uczestniczy w studiach doktoranckich, co byo zwizane wwczas z cakowitym oderwaniem od pracy nauczycielskiej. Po nastpnych kilku−kilkunastu, a nawet po dwudziestu kilku latach pracy, zwykle na stanowisku adiunkta, wykonali i obronili prac habilitacyjn, a po zaakceptowaniu caego postpowania przez Centraln Komisj ds. Stopni i Tytuw uzyskali najwyszy stopie naukowy doktora habilitowanego.
Ostatnio Centralna Komisja wyznacza dwch recenzentw w tym postpowaniu i nie wymaga ono nastpnego zatwierdzenia przez ni. Upraszcza to zatem nieco procedur, chocia zwykle jej nie przyspiesza, a niektrzy nawet twierdz, e polepsza jako wykonywanych prac habilitacyjnych, cho nie ma na to przekonywajcych dowodw.
Najczciej po nastpnych kilku latach i spenieniu dodatkowych wymaga, zwykle zwizanych ze zgromadzeniem odpowiedniego dorobku publikacyjnego w czasopismach o wiatowym obiegu, mona by mianowanym przez rektora na stanowisko profesora nadzwyczajnego. Przez pewien czas te nominacje poprzedzao mianowanie przez ministra na stanowisko docenta. Intensywna praca przez kolejnych kilka lat, wypromowanie nie mniej ni dwch doktorw, opublikowanie monografii ksikowej i artykuw w czasopismach o wiatowym obiegu stwarzaj podstawy do uzyskania tytuu naukowego profesora, nadawanego przez Prezydenta RP. Po kolejnych kilku latach i wykazaniu si nowymi osigniciami w zakresie ksztacenia kadr naukowych i publikacji naukowych mona byo uzyska z rk ministra nominacj na stanowisko profesora zwyczajnego.
Przed rokiem 1992 przyznawany by przez Prezydenta RP, a jeszcze wczeniej przez Rad Pastwa, drugi tytu naukowy profesora zwyczajnego. Obecnie, od kilku miesicy, mianowanie na stanowisko profesora zwyczajnego naley do kompetencji rektora. Zwykle wymagania te pokonuj i stanowisko profesora zwyczajnego uzyskuj kandydaci ponad 50−letni, chocia niektrzy maj znacznie ponad 60, a nawet ok. 70 lat, aczkolwiek wyjtkowo zdarzali si rwnie tacy, ktrzy mieli 35−40 lat.
Ten system awansu polskich nauczycieli akademickich w ostatnim okresie jest przedmiotem licznych analiz. Kontestujcy go – a jest ich wielu i gwnie nale do nich ludzie modzi, ktrzy nie osignli szczytw kariery akademickiej – oceniaj, e w wikszoci przypadkw opnia on przebieg kariery, a nawet j ogranicza. Podkrela si krytycznie zbyt wiele szczebli tej kariery oraz zbyt wielkie nakady czasu i energii ponoszone przez kandydatw na pokonywanie administracyjnych wymogw dotyczcych uzyskiwania kolejnych stopni, tytuu oraz stanowisk akademickich. Kwestionuje si potrzeb habilitacji, istnienia Centralnej Komisji oraz nadawanie tytuu profesora przez prezydenta. Istniej rwnie zarzuty, e jest to system korporacyjny, nie dopuszczajcy do awansu ludzi niepokornych i unikajcych koterii. Jako wzr podaje si natomiast przykady z niektrych krajw, gdzie wystarcza wykonanie pracy doktorskiej i zgromadzenie pewnej liczby publikacji, aby zaj stanowisko profesora, przyznawane przez rektora macierzystego uniwersytetu. Jest to proste i rzekomo efektywne, i najpewniej nie ma znaczenia, e sabe i nieuznane uczelnie nadaj te stanowiska sabo przygotowanym kandydatom. Z kolei zwolennicy istniejcego systemu broni go podkrelajc, e zapewnia on wyrane kryteria awansu naukowego, w miar wyrwnane w caym kraju kryteria dotyczce stopnia naukowego doktora habilitowanego, dziki kurateli sprawowanej przez Centraln Komisj, ktre gwarantuj powszechne utrzymywanie wysokiego poziomu wymaga, a przyznawanie tytuu naukowego profesora przez prezydenta jest nobilitacj dla caego rodowiska naukowego, a zwaszcza dla nominowanych kandydatw. Podkrela si przy tym, e celem dziaania dobrych naukowcw jest poznawanie prawdy i wykonywanie bada naukowych, a w konsekwencji szerokie publikowanie ich wynikw w midzynarodowych czasopismach naukowych, a nie strata czasu na pokonywanie kolejnych szczebli kariery naukowej. To dzieje si w ich przypadku niejako przy okazji.
Zatem kto ma racj? Najpewniej i jedni, i drudzy. Kady przecie ma swoje dowiadczenie. O ile pierwszy pogld w skrajnych przypadkach moe prowadzi do obnienia wymaga i dopuszczenia ludzi nieodpowiednio przygotowanych do samodzielnej aktywnoci naukowej i, w konsekwencji, do bdw w kreowaniu modej kadry naukowej, o tyle drugi pogld, jako konserwatywny, moe ogranicza inicjatyw modych badaczy i zniechca ich do kariery akademickiej, nie dopuszczajc jednak przez mnogo prb do nieuzasadnionego awansu ludzi, ktrzy przypadkowo znaleli si w rodowisku naukowym.
Tym, ktrzy trafili do nauki nie z przypadku, aden z tych modeli szczeglnie nie przeszkadza. Mona przecie prowadzi ciekawe badania, publikowa ich wyniki, na tej podstawie wykona prac doktorsk i nastpnie habilitacyjn, a wizyta w paacu prezydenckim, najczciej w towarzystwie najbliszych, z pewnoci moe by bardzo wanym wydarzeniem w historii rodziny. Nie powinny jednak wystpowa dodatkowe wymagania i utrudnienia przy zajmowaniu stanowisk akademickich. Warto natomiast rozway, aby analogicznie jak w innych przypadkach, gdy nominacji dokonuje prezydent (np. sdziw, generalicji), konsekwentnie wprowadzi dla profesorw tytularnych przejcie w stan spoczynku po zakoczeniu aktywnoci zawodowej, a nie obowizek zwolnienia ich z pracy w zwizku z osigniciem wieku emerytalnego. Dyskusja trwa, a ustawodawca winien j zakoczy ustanowieniem jednoznacznego i trwaego prawa.
Ostatnio, z inicjatywy ministra nauki, rozszerzono zakres tej dyskusji. Od co najmniej 15 lat podstawowy strumie dopywu modych kandydatw do rodowisk naukowych stanowi suchacze studiw doktoranckich. Trjstopniowy jednolity system ksztacenia, wdraany od kilku lat w caej Europie, obejmuje te studia jako trzeci stopie ksztacenia. W Polsce uczestniczy w nich obecnie ponad 30 tys. osb, a zakada si, e w cigu najbliszych lat ich liczba powinna wzrosn do 100 tys. Z pewnoci wymaga to rwnie szczeglnej i szczegowej analizy. O ile poprzednio mona byo uwaa ten typ studiw za elitarny, o tyle obecnie, a zwaszcza w najbliszej przyszoci, ich egalitaryzm wymaga nowych rozwiza. Pewne jest, e nie wszyscy ich absolwenci znajd zajcie w rodowisku naukowym, zatem ich celem nie moe by wykonanie pracy doktorskiej, jako potwierdzajcej uzyskanie stopnia naukowego. Ustalono wic, e absolwenci uzyskuj zawiadczenie o ukoczeniu tych studiw i niekoniecznie musz wykonywa naukow prac doktorsk.
Jakie s zatem powody podejmowania takich studiw? Z jednej strony, poszczeglne osoby d do podwyszenia poziomu wasnego wyksztacenia oraz zwikszenia osobistych szans na rynku pracy. Z drugiej strony, poszczeglne podmioty gospodarcze operujce na tym rynku dokonuj selekcji kandydatw do coraz trudniejszych zada zawodowych, poszukujc najlepiej wyksztaconych i przygotowanych do tego celu absolwentw. W XIX w. francuski filozof August Comte opracowa podstawy podziau nauki na dyscypliny. Z pewnoci sprzyjao to wwczas jej rozwojowi, jednak stao si rwnoczenie przyczyn utworzenia licznych obszarw wiedzy midzy tymi dyscyplinami, ktrych rozwj w wielu przypadkach zosta zaniedbany. Jest to z pewnoci jedn z przyczyn dynamicznego podejmowania w wieku XXI interdyscyplinarnych i wielodyscyplinarnych problemw naukowych. To z kolei musi znajdowa odzwierciedlenie w tematyce podejmowanych studiw doktoranckich.
A zatem, czy ksztaci szeroko i interdyscyplinarnie, a przez to powierzchownie, czy wrcz przeciwnie – wsko i gboko? Wydaje si, e to nie jest alternatywa. Seneka mawia: „Ucz si nie po to, eby wiedzia wicej, ale eby wiedzia lepiej”. To z pewnoci dotyczy wszystkich naukowcw, a wic take tych, ktrzy wykonaj prace doktorskie, by w ten sposb rozpocz karier akademick i potwierdzi swe kompetencje naukowe. Z pewnoci bez trudu mona sobie wyobrazi, e studia trzeciego stopnia innych suchaczy mog przygotowywa do aktywnoci inynierskiej, menederskiej, przemysowej, administracyjnej, samorzdowej, wojskowej lub dyplomatycznej. Mogoby rwnie chodzi o wyksztacenie osb o bardzo wysokich kompetencjach do sprawowania misji o wanym znaczeniu dla interesw pastwa i spoeczestwa. W tych przypadkach wysokie kwalifikacje nie wymagaj potwierdzenia przez uzyskanie stopnia naukowego.
Przy takim podejciu mona si pogodzi z egalitarnym charakterem studiw doktoranckich, lecz rwnoczenie mona wyznaczy pole do elitarnego ksztacenia najwybitniejszych absolwentw studiw drugiego stopnia. Dotyczy to, z jednej strony, naukowcw, ktrzy przez aktywny udzia w badaniach naukowych twrczo rozwijaj swoje umiejtnoci i kompetencje, ale rwnoczenie wnosz istotny wkad do rozwoju uprawianej dyscypliny naukowej, uzyskujc stopie naukowy doktora. Z drugiej strony, ci, ktrzy maj by przygotowani do sprawowania wanych misji wymagajcych interdyscyplinarnego wyksztacenia, mogliby uczestniczy w praktycznych dziaaniach w obranym obszarze aktywnoci, udowadniajc przygotowanie do podejmowania samodzielnych dziaa i przejmowania penej odpowiedzialnoci za ich skutki. To oczywicie wymaga innego dyplomu ni doktorat w dziedzinie nauki (potwierdzajcego uzyskanie stopnia naukowego), cho rwnorzdnego, potwierdzajcego wysokie kompetencje poza sfer nauki i uzyskanie odpowiedniego stopnia zawodowego. Precedens ju jest. Ustanowiono przecie doktorat w dziedzinie sztuki. Naley postpi analogicznie ustanawiajc doktoraty w innych dziedzinach, np. administracji pastwowej, dyplomacji, wojskowoci, inynierii, aktywnoci przemysowej lub menederskiej, nie nazywajc ich jednak stopniami naukowymi, a zarezerwowanymi dla absolwentw studiw trzeciego stopnia, ktrzy wykonali odpowiedni prac (cho nie naukow), upowaniajc do uzyskania tak wysokiego stopnia zawodowego.
Najlepsi absolwenci spord wymienionych grup stanowi bd elity. Naley ich wspiera w podejmowanych dziaaniach przez odpowiedni i preferencyjny, lecz konkursowy, system grantw, stay naukowych i zawodowych oraz dostp do wielokierunkowego ksztacenia w kraju i za granic, lecz bez segregacji na lepszych i gorszych ju u zarania studiw trzeciego stopnia, a dopiero po wykazaniu osigni w czasie ich trwania. Wydaje si, e istniejca sie uczelni akademickich oraz instytucji naukowych wystarcza do podjcia takich dziaa, bez potrzeby tworzenia specjalnych i nowych instytucji. Naley jednak rozway, ktra z tych jednostek uzyska uprawnienia do nadawania poszczeglnych stopni zawodowych, zwizanych z ukoczeniem studiw trzeciego stopnia i jaki organ administracji bdzie te uprawnienia przyznawa.
Problem jest ciekawy, nowatorski i z pewnoci wart ywej dyskusji w rodowisku naukowym. Dyskusja na ten temat podjta ju zostaa na forum Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego. Myli przedstawione w niniejszym artykule maj charakter w peni autorski, lecz zostay zainspirowane roboczym materiaem przygotowanym przez min. Michaa Seweryskiego, jego wystpieniem na posiedzeniu Rady Gwnej w styczniu 2007 roku oraz dyskusj. Z pewnoci wniesione wtedy konstruktywne propozycje i szybkie decyzje podjte przez ustawodawc mog oddziaa na losy wielu ambitnych modych Polakw, a oryginalno propozycji moe stanowi wkad Polski do ksztatowania systemu edukacyjnego na trzecim stopniu ksztacenia akademickiego w Europie.
Prof. dr hab. in. Leszek A. Dobrzaski, specjalista w dziedzinie budowy i eksploatacji maszyn oraz inynierii materiaowej, jest dyrektorem Instytutu Materiaw Inynierskich i Biomedycznych Politechniki lskiej w Gliwicach. Od 2006 roku czonek Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego.