Z ostatniego pitra wysokiego na 96 metrw budynku Wydziau Nauk o Ziemi Uniwersytetu lskiego w Sosnowcu wida jak na doni niemal cae Zagbie. Wraenie potguje porywisty wiatr, ktry na tej wysokoci hula do woli. Taki jak 18 stycznia, z prdkoci dochodzc do 100 km/h. Cae szczcie, e okna s szczelnie zamknite, cho i tak wydaje si, jakby za moment budynek mia si od takiego podmuchu przewrci.
– Tu tak zawsze wieje – uspokaja prof. Jacek Jania, dziekan wydziau. – Dlatego wchodz tu tylko najodwaniejsi. Ale na powanie, takie wichury bd coraz czstsze i groniejsze w skutkach. Dla naszego budynku moe nie, ale s bloki budowane w poprzek kierunku wiatru! Jeli kto nie ma plastikowych okien, to musi ucieka si do tak ekwilibrystycznych wyczynw, jak mj kolega, ktry w trakcie silnej wichury przytrzymywa wraz z on okno, bo mia jeszcze niewymienione – wspomina z umiechem.
Huraganowe wiatry, susze, upalne lata, bezniene zimy, powodzie… Skutki globalnego ocieplenia wida ju wszdzie i o kadej porze roku. W cigu ostatniego wieku rednia temperatura podniosa si o 0,70C. To wystarczyo, by zobaczy, jak nieokieznana moe by natura. Ot, choby ubiegy rok w Polsce peen by anomalii. Zacz si wyjtkowo nien zim, po ktrej nastpia ciepa wiosna i bardzo upalne lato z susz zagraajc rolniczym plonom. Pniej w wyniku ulewnych opadw deszczu nastpiy lokalne powodzie, a duga i ciepa jesie zakoczya si intensywnymi mgami i paraliem komunikacyjnym. Czy taki scenariusz bdzie si powtarza?
– Meteorologiczne i hydrologiczne zdarzenia ekstremalne wraz z ociepleniem klimatu, statystycznie rzecz biorc, nasilaj si w skali globu. Pytanie tylko, czy Polska bdzie potraktowana agodniej przez natur, czy te skutki bd identyczne, jak choby w strefie zwrotnikowej lub polarnej – zastanawia si glacjolog z U, dla ktrego Arktyka staa si niemal drugim domem. Od wielu ju bowiem lat bada reakcje lodowcw na zmiany klimatu. Wanie siedzc w namiocie, pord nienych zasp Spitsbergenu, pomyla o zbadaniu tych zjawisk w Polsce i stworzeniu oglnodostpnej bazy danych o zdarzeniach ekstremalnych dla naszego kraju. To by rok 2003. Dzi baza przybiera ju realne ksztaty. To pionierskie przedsiwzicie, nie tylko na skal krajow.
– Jeszcze nikt w Europie nie podj si uwzgldnienia w jednym projekcie tak wielu rnych zagadnie. S, owszem, dane, zapisy i publikacje odnoszce si do konkretnego zjawiska. Natomiast, jeli kompleksowo potraktujemy wszystkie zdarzenia meteo− i hydrologiczne, wskaemy na istotne zagroenia, to wtedy bdzie mona uzyska szerszy obraz, ktry stanie si uyteczny nie tylko do potrzeb naukowych – wyjania prof. Jania.
I jakby na potwierdzenie pokazuje mi na ekranie komputera europejsk baz Krlewskiego Instytutu Meteorologicznego w Holandii. Projekt European Climate Assessment & Dataset (ECA&D) zawiera tylko dwa czynniki: opady atmosferyczne i temperatur powietrza. Dane dostarczane s z caego kontynentu, ale na mapie z wieloma punktami informacyjnymi jest jedna biaa plama – Polska. Przedsiwzicie, ktrego koordynatorem jest wanie mj rozmwca, ma m.in. wypeni t luk. Do wsppracy zaproszono blisko 100 naukowcw z 22 orodkw, gwnie najwikszych polskich uniwersytetw oraz instytutw PAN. Na cay projekt przeznaczono 4,5 mln z.
W pierwszym etapie zbierane s dane pochodzce z wieloletnich obserwacji konkretnej stacji, np. lubelskiego UMCS czy krakowskiego UJ. Do tego dochodz aktualne informacje, a wkrtce baz maj te zasili dane ze stacji Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Dopiero po ich szczegowej analizie bdzie mona okreli, czy rzeczywicie wystpuje jaki trend w pojawianiu si ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz ustali, jakie jest prawdopodobiestwo zaistnienia ich w przyszoci. Pniej nastpi przygotowanie bazy do upublicznienia. Oprcz oglnych wnioskw dla caej Polski, na konkretnych przykadach zostan przedstawione analizy przestrzenne w postaci map szczegowych, ktre poka, w jakim stopniu poszczeglne zdarzenia mog zagraa wybranym obszarom. Dotyczy one bd m.in. Wyyny Lubelskiej, Wyyny lskiej, grnego dorzecza Odry, grnego dorzecza Wisy, Pojezierza Pomorskiego i wybrzey Batyku. W tym ostatnim przypadku gwnym problemem jest niszczenie wybrzea przez sztormy. Topniejce lodowce arktyczne przyczyniaj si bowiem do podnoszenia poziomu wd oceanu wiatowego rednio o 3 mm rocznie. Natomiast czstsze intensywne wiatry pnocno−zachodnie powoduj sztormy i spitrzenie tych wd na naszym brzegu. W tej sytuacji obszary niej pooone s zagroone. Tak jest choby w rejonie ujcia Wisy i Zalewu Szczeciskiego, gdzie tzw. powd z cofki zalewa i niszczy tereny rolnicze i zabudowane. Ale odbija si to take na wacicielach nadmorskich pensjonatw. Wiadomo, niszczone wybrzee to wsze plae, a skoro tak – to i mniej turystw. C, globalne ocieplenie wpywa nie tylko na klimat, ale rwnie na… gospodark. Podobnie rzecz si ma w grach. Jeli zima ciepa, to zamiast do Zakopanego wystarczy pojecha do Szwajcarii, w wysze partie Alp, i szusowa do woli, nie ogldajc si na kaprysy przyrody w kraju.
Niewielkie iloci niegu, jak tej zimy, wcale nie oznaczaj jednak braku zagroenia powodziowego. Niebezpieczestwo nadchodzi bowiem z innej strony. W zwizku z wyszymi temperaturami powietrza z obszarw oceanicznych paruje wicej wody. Trafia ona do obiegu hydrologicznego w wikszych ilociach i czsto powoduje gwatowne opady.
– Cyrkulacja atmosferyczna z sektora zachodniego w Polsce jest czstsza w ostatnich dwch dekadach ni wczeniej. Mamy w zwizku z tym epizody bardzo intensywnych opadw, po ktrych pojawiaj si powodzie. Przy czym s one rnej skali i nie zawsze wystpuj na tych samych obszarach. Zachodnia cz Polski, Sudety – to tereny czciej naraone na powodzie.
Dane gromadzone w projekcie pochodz nie tylko ze wspomnianych wyej rde. Okazuje si, e cennym zbiorem moe by te… cyfrowa baza danych stray poarnej, z wszystkimi zdarzeniami, do ktrych wyjedano z interwencj. Generalnie kady, moliwie najduszy cig obserwacyjny, jest na wag zota.
– Zaley nam na jak najstarszych, prowadzonych systematycznie obserwacjach, bo pozwol nam one uchwyci tendencje, stwierdzi, jak wyglda rozkad ekstremw dla poszczeglnych regionw Polski oraz czy takie zdarzenia, jak choby tegoroczna styczniowa wichura, bd si nata i jakie bd miay scenariusze w przyszoci. Pozwoli to na wczeniejsze przygotowanie ludzi, jak maj reagowa – tumaczy prof. Jania.
I auje, e wci nie moe si zapozna z bogatymi w informacje zasobami archiwalnymi IMGW. Instytut, korzystajc ze swojej monopolistycznej pozycji, dyktuje ceny zaporowe. Cay paradoks polega na tym, e informacje pozyskane za pienidze podatnikw byyby podatnikom ponownie sprzedane. I ten pat trwaby zapewne dalej, gdyby nie zmiana dyrekcji w IMGW. Kolejne prby dojcia do kompromisu i mediacji, zarwno ze strony Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyszego, jak i rektora Uniwersytetu lskiego, daj wiateko nadziei. Na razie badaczom pozostaje ciganie danych z serwerw w USA, bo tam znajduje si cz publicznie dostpnych wynikw ze stacji IMGW, wymienianych w ramach wiatowej suby meteorologicznej.
– W tej chwili stan naszego posiadania ocenibym na 30 procent. A wiadomo, czstkowa, niepena baza nie bdzie ani znakomita, ani tym bardziej uyteczna, za to – obarczona sporym marginesem bdu – nie kryje prof. Jania.
Na szczcie, nawet na tym etapie, wydaje si, e teza o wzrocie zdarze ekstremalnych znajduje potwierdzenie w badaniach.
– Wiadomo, e intensywno procesw brzegowych na Wybrzeu jest wiksza. Wiemy rwnie, e lokalne powodzie w ostatniej dekadzie pojawiaj si niemal co roku. Ostatni du powd mielimy pi lat temu, niemniej trzeba zdawa sobie spraw, e mog one pojawia si czciej. Intensywne opady niegu z kolei wystpowa bd raczej nie w grudniu, na wita, ale bliej miesicy wiosennych. W krajach alpejskich ju zastanawiaj si, czy nie przesun z tego powodu ferii szkolnych na okres pniejszy po to, aby dzieci miay nieg.
Na podstawie niepenych danych wiadomo rwnie, e czciej pojawiaj si okresy upalne z temperatur dobow powyej 250C. Badania w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN wykazay, e w okresie takich upaw nawet o 20 proc. wzrasta miertelno w duych miastach, zwaszcza u osb starszych. Jednym z powodw jest… uksztatowanie terenu. Upay i zwizane z tym zanieczyszczenie powietrza ze spalin samochodowych, co potwierdziy badania dr. Pytla prowadzone w Katowicach i prof. Marka Degrskiego – w Warszawie, a wic miastach pooonych w obnieniu terenu, czyli tam, gdzie powietrze „stoi” w bezruchu, z reguy znosi si ciej ni np. w Biaymstoku.
I wanie z uwagi na przestrzenne zrnicowanie warunkw rodowiskowych baz podzielono zarwno na wojewdztwa i powiaty, jak i na regiony geograficzne, z pewnym, charakterystycznym dla nich, typem krajobrazu.
– Na mapie Polski bd zaznaczone stacje czy miejsca, co do ktrych dysponujemy informacjami. Uytkownik, wybierajc nazw miejscowoci lub te klikajc na interesujcy go region, uzyska przyblienie terenu i opcj wyboru zagadnienia, czyli konkretnego zdarzenia ekstremalnego oraz jego zakres czasowy, a take skutki – wyjania prof. Jania, zastrzegajc jednoczenie, e wyniki nie bd prognozami synoptycznymi. Mimo to, zainteresowanie takimi informacjami ju jest.
– Co pewien czas zgaszaj si do mnie przedstawiciele firm ubezpieczeniowych i chc ze mn porozmawia. W zwizku z tym, e jest to projekt naukowy, a nie komercyjny – stanowczo odmawiam – zastrzega.
Walor edukacyjny projektu zostanie podkrelony przez jeszcze jeden istotny element. Baza suy bowiem bdzie rwnie temu, aby moliwie jak najlepiej zaadaptowa si do zmieniajcego klimatu i czstszych zjawisk ekstremalnych. W jaki sposb?
– W bazie zaznaczone bd obszary potencjalnie zagroone, np. powodziami czy wichurami, w wybranych obszarach wzorcowych. To pozwoli unikn tak absurdalnych pomyek budowlanych, jak wspomniane wczeniej budynki stawiane w poprzek kierunku wiatru. Baza wskae te wadzom i obywatelom, jak si zachowywa w obliczu ekstremw oraz jak si wczeniej na ich przyjcie przygotowa. I tak na przykad odcinki drg, ktre mog by zalane w czasie epizodycznej powodzi, trzeba odpowiednio wczeniej oznakowa.
Prof. Jacek Jania jest optymist i cho wyzwanie, jakie podj przed kilkoma laty, jest niezwykle ambitne, to dzi, bdc ju w poowie drogi, uwaa za jak najbardziej realne ukoczenie projektu z sukcesem. Podwjnym, bo to pierwsze przedsiwzicie o tak szerokim spektrum, obejmujcym nie tylko same zdarzenia naturalne, ale rwnie ich wpyw na warunki ycia i zdrowia mieszkacw. Baza zostanie bezpatnie udostpniona w Internecie moe ju w przyszym roku. Bd z niej mogli korzysta urzdnicy, politycy, media, nauczyciele, zwykli mieszkacy. Co wicej, kady z nas na podstawie wasnych obserwacji bdzie mg dokada do specjalnego segmentu tej bazy informacje z miejscowoci, w ktrej mieszka.
– Idea jest taka, aby wolontariusze, ktrzy obserwuj swoje otoczenie, dokadali wasn cegiek. Dziki nim transfer informacji bdzie skuteczniejszy ni w przypadku tylko sformalizowanego przekazu. To oni poinformuj swoich bliskich, ssiadw o moliwoci ewentualnego zabezpieczenia si przed wichur czy powodzi. Tacy pasjonaci to prawdziwy skarb.
Prof. Jania wie, co mwi. Jego pasj s arktyczne lodowce. Ale za kadym razem, gdy do nich wraca, musi pogodzi si z coraz bardziej widocznym faktem ich topnienia. To znak, e od globalnego ocieplenia nie ma ju odwrotu. No, moe i jest, ale w perspektywie setek, a nawet tysicy lat. A do nastpnego zlodowacenia. Kto wie, czy wczeniej, w obliczu postpujcego ocieplenia klimatu take w Polsce, prof. Jania nie zaoy… winnicy i nie odnajdzie cakiem nowej pasji?