Przenikliwe i prorocze

Zmylił mnie Włodzimierz Bolecki, znakomity badacz twórczości Gustawa Herlinga−Grudzińskiego i Józefa Mackiewicza, bom myślał, że dostanę krytykę literacką, a otrzymałem publicystykę. Autor próbuje wprawdzie zadrwić z nawiedzonej krytyki zachodniej, zwanej „inną krytyką”, a będącej de facto publicystyką kulturalną, społeczną, polityczną, historyczną, postkolonialną, mniejszościową itp., przewrotnie wpisując swoją książkę w ten właśnie nurt, ale to tylko chwyt. Krytyki literackiej tu niewiele, na pięciuset z górą stronach mamy za to krytykę zjawisk przestrzeni publicznej w Polsce, objętych zainteresowaniem w dwóch momentach: na początku lat 90. i w roku 2005.

Czy się tą książką rozczarowałem? Przeciwnie. Jest pasjonująca. Ujęcie w klamrę obserwacji początku i końca III RP daje znakomity efekt: widać przyczyny a potem skutki, fundamenty i wyrosły na nich koślawy gmach. Widać też niestety niezmienność pewnych postaw i poglądów. Najciekawsza jest środkowa część książki – Szkice na wszelki wypadek, publikowane w londyńskim „Pulsie” w latach 1989−93. Ich dominantą jest nieufność do ówczesnych, optymistycznych zawołań o końcu komunizmu i uparte tłumaczenie, czym powinna być, a czym nie jest demokracja. Słowo to było na ustach wszystkich, przy czym tłumaczono nam, że nie powinniśmy się spierać, że droga jest już wytyczona. Bolecki pracowicie przekonywał, że nic się 4 czerwca nie skończyło, że to tylko zmiana wagonu, a nie pociągu, że mnóstwo pracy przed nami, że czeka nas debata na wiele tematów, a demokracja nie polega na udawaniu bezkonfliktowości, lecz na rozwiązywaniu konfliktów. Pokazywał, że polityka traktowana jest jako przedłużenie życia towarzyskiego. Obnażał demagogię. Widział dokładnie wiele założycielskich błędów postkomunistycznej Polski, które wywołały później splot negatywnych zjawisk niepoddających się eliminacji.

Z przenikliwych i często proroczych szkiców Boleckiego wyłania się obraz państwa, jakie mieliśmy w latach 90.: autorytetów poświęcających się dla sprawy, zamiast polityków rozwiązujących problemy, obrażające się na siebie towarzystwa zamiast partii politycznych, manichejski podział na dobrych i złych, brak debaty o kształcie ustroju zastąpionej doraźnymi manewrami taktycznymi itd. Widzimy też inteligencję, grupę społeczną, której najtrudniej przeciąć pępowinę łączącą z PRL. Dlatego książkę tę czyta się z goryczą, że poszliśmy za „demokratycznie zacofanymi” elitami, za przekonaniem, że elity „są od programowania i rządzenia, a społeczeństwo od popierania elit”.

Bolecki – krytyczny obserwator zjawisk politycznych i społecznych, ostry polemista, dyskutujący z autorami absurdów, jakie nam fundowano, niemal zawsze szedł pod prąd i dziś okazuje się, że miał rację. Takie też są szkice z roku 2005.

Istotnym rysem publicystyki Boleckiego jest jej stanowczy, ale spokojny ton, przeciwstawianie się wszelkim skrajnościom, dziennikarskiej histerii, której wiele było i jest w sferze publicznej. Bolecki spokojnie pyta: jakie polowanie? jakie czarownice? jakie „kopanie leżącego”? jakie zagrożenie demokracji? jacy „chorzy z nienawiści”? Drwi z tych, których nieustannie ogarnia koniunkturalne „przerażenie”, którzy wciąż mantrują: „boję się tego”, „boję się owego”. Z perspektywy czasu widać przecież cynizm tych zaklęć.

Lekturę książki zakłóca niestety nadmiar błędów literowych, niedostrzeżonych przez anonimowego redaktora, mającego też problemy z przecinkami i z pisownią „nie” (nieważne, nieżyjący, niewiele – piszemy razem).

Szczęście ubogich

Tytuł książki Alexandra von Schönburga brzmi jak tytuł poradnika typu Jak zrobić fortunę w weekend. Ale to nie jest poradnik dla przyszłych milionerów. Można powiedzieć, że treść książki oparta jest na założeniu, że „inni mają gorzej”, nawet (a właściwie: zwłaszcza) gdy są bogaci. I choć czasem irytuje moralizatorstwo, a autor zbytnio rozwleka niektóre rozważania, fragmenty książki są naprawdę ciekawe. Jest to niewątpliwie zasługa wciągającego, gawędziarskiego stylu niemieckiego dziennikarza pochodzącego z zamożnej rodziny, która, jak pisze, „biednieje już od kilkuset lat”. To, zdaniem autora, daje mu prawo radzić, jak ubożeć, czując się zarazem bogatym. Schönburg chce pokazać nie tylko, że aby być szczęśliwym, nie trzeba mieć zasobnego konta, ale także przedstawia problemy wynikające z posiadania pieniędzy. Wielu bogaczy jest w gruncie rzeczy biedakami, ponieważ ciągle im coś przeszkadza: a to jedwabna koszula nie została dobrze wyprasowana, a to burmistrz zapomniał pozdrowić, a to szofer pachnie czosnkiem i tak dalej, i tak dalej. Dlatego wśród ludzi zamożnych tylu jest nieszczęśliwych. Schönburg opisuje np. bogate małżeństwo, które wybudowało tak luksusowy dom i zgromadziło w nim tyle cennych rzeczy, że firma ubezpieczeniowa zgodziła się ubezpieczyć ich majątek tylko pod warunkiem, że ktoś zawsze będzie w domu. Tak więc ludzie ci stali się więźniami swego bogactwa. Prawdziwa sztuka to umiejętność – po pierwsze – rozpoznawania rzeczy naprawdę pięknych, a po drugie – dozowania ich w taki sposób, by czerpać jak najwięcej – pisze Schönburg. Dlatego rezygnacja stanowi warunek przyjemności. (...) im bardziej jesteśmy kapryśni i uzależnieni od przedmiotów, tym jesteśmy biedniejsi. (...) Ta książka będzie wsparciem w doskonaleniu sztuki życia przeciwko konsumpcyjnemu szaleństwu. Rzeczywiście, daje do myślenia i skłania do powstrzymania się od pędu za bogactwem. Ale proponuję czytać ją również jako zbiór interesujących opowieści oraz rozważań napisanych z dużą dawką humoru i niekoniecznie od razu przenosić się, wzorem Diogenesa, do beczki.

Autor zaczyna od opowiadania o tym, jak stracił pracę, i to w momencie, gdy roztaczała się przed nim wizja wielkiej kariery i bogactwa. Nie miał jednak wrażenia, które towarzyszyło jego kolegom zwalnianym w tym samym czasie – że postąpiono z nim „szczególnie paskudnie”. Zdaniem autora, „nieludzkie zwolnienia” wyglądają inaczej. Londyńska agencja ubezpieczeniowa informowała swoich pracowników o utracie pracy SMS−em, inna ogłosiła alarm przeciwpożarowy, a część pracowników, którzy opuścili budynek, już nie mogła do niego wrócić, bo nie działały karty chipowe.

Na końcu książki znajdziemy osobliwy słowniczek, z takimi pojęciami, jak kawior, metro czy rolls−royce. Z niektórych można wyczytać porady, gdzie tanio kupować (np. na pchlim targu), zatrzymać się podczas podróży (autor wylicza nawet konkretne pensjonaty), jak podróżować (Podróże koleją. Dla współczesnego człowieka często jedyna okazja, by przez kilka godzin posiedzieć spokojnie w jednym miejscu).

Schönburg przy okazji przytaczania biografii takich osób, jak Damien Hirst, Vladimir Nabokov czy Helmut Berger, snuje rozważania na temat dzisiejszego społeczeństwa. Niekiedy są to trafne analizy, ale zazwyczaj wyciąga powszechnie znane wnioski i powtarza truizmy. Jeżeli zatem szukać wartości tej książki, to raczej nie w cudownej recepcie na życie, którą w niej zawarto, ale właśnie w barwnych opowieściach. A refleksja i tak przyjdzie sama.

Prosument w sieci

Piotr Żabicki postanowił pokazać, jak kształtuje się nasza codzienność w związku z eksplozją nowoczesnych technologii. Analiza obejmuje Internet, banki oraz telewizję. Kiedy autor mówi o nowych technologiach w Internecie, wspiera się spostrzeżeniami, jakie poczynił na przestrzeni dwóch lat regularnej lektury witryn internetowych branżowych pism. Wnioski na temat pracy webmastera wyciąga z analizy ankiet przeprowadzonych w grupie ponad 60 osób. Gdy pisze o bankowości, a dokładniej o kształtowaniu wizerunku banków, drobiazgowo opisuje reklamy, jakimi bombardowano nas kilka lat temu. Książce nie można zatem zarzucić powierzchowności. To próba rzetelnej analizy zjawiska.

Najpierw autor kreśli ogólny widok rzeczywistości technologicznej. Pisze o eksplozji ignorancji – sytuacji, w której człowiek, nie nadążając za ciągle nowymi informacjami, traci zdolność pojmowania otoczenia. Zwraca uwagę na powstawanie nowych systemów społecznych, w których wyznacznikiem egzystencji i oparciem dla niej staje się niekończące się nabywanie zbędnych gadżetów. Znajdujemy tu także zakorzeniony już chyba w naszej wyobraźni obraz funkcjonowania współczesnego człowieka w ramach pewnego spektaklu. Zacierają się granice rzeczywistości, a technologie wprowadzają nas w ten świat ułudy szybko i bezboleśnie. Zaczynamy żyć na poły w świecie wirtualnym.

W książce znajdziemy ciekawe określenie współczesnego konsumenta. Dziś jest to „prosument” – osoba konsumująca, a jednocześnie gotowa do produkcji. To klient, który dzięki nowoczesnym technologiom wchodzi w interakcję ze światem multimediów dających mu mnóstwo możliwości, a zarazem oplatających go swoistą siecią. Autor mówi też o „kulturze bajerów” – dodatków i gadżetów, niejednokrotnie wcale nieużywanych, lecz świadczących o statusie ich posiadacza oraz jego technologicznym zaawansowaniu.

Rzeczywistość internetową Żabicki opisuje przez pryzmat ludzi, którzy tworzą witryny internetowe. Poszukuje odpowiedzi na pytanie, czy webmasterzy to artyści czy rzemieślnicy, kreśli pole ich działania. Podstawowy wniosek, jaki pojawia się w świetle tych rozważań, dotyczy funkcji pełnionych przez te osoby – webmaster jawi się jako społeczny plug−in nowych technologii komunikacyjnych. To on wprowadza użytkownika Internetu w świat nowych technologii i rozwiązań.

Część traktująca o bankowości jest najsłabszym ogniwem. Owszem, spostrzeżenia dotyczące zmian w kształtowaniu wizerunku banków w kontekście rozwoju nowych technologii są ciekawe, ale opisy reklam i rozwiązań marketingowych mogą nużyć. Jednak najważniejszy zarzut, choć niezawiniony przez autora, dotyczy braku aktualności. W ciągu kilku lat od powstania książki sporo się zmieniło. Bankowość internetowa to żadna nowinka, a strategia zbliżania do klienta, która na początku obecnej dekady była nowością, dziś jest sztandarowym punktem kampanii reklamowych każdego banku. Lektura tego rozdziału może uświadomić, jak szybko przyzwyczajamy się do zmian technologicznych.

Ciekawy jest rozdział poświęcony telewizji. Znajdziemy tu m.in. podział na paleotelewizję i neotelewizję. Ta pierwsza, dziś w formie skarlałej, miała przekazywać informację i szerzyć wiedzę. Ta druga ma przyciągnąć widza, utrzymać go przy sobie i uświadomić mu, jak wielu rzeczy potrzebuje do życia i – choćby to były śmieci – nakłonić go do ich kupna.

Waleń w Warszawie

To wydarzenie wzbudziło sensację. Bo też i było wyjątkowe. Rok temu do Zatoki Gdańskiej przypłynął wieloryb i, ku zaskoczeniu obserwatorów, podążył w górę Wisły. Najpierw do Grudziądza, później przez tamę we Włocławku, aż na koniec znalazł się w stolicy. Kolejne dni morderczej walki wieloryba z prądem rzeki mogli śledzić czytelnicy jednej z gazet. Choć historia była wyssana z palca, wielu w nią uwierzyło. Fikcja stała się rzeczywistością. Oto jak współczesne media mogą wpływać na postawy, emocje i zachowania ludzi.

W społeczeństwie informacyjnym kontakt z mediami jest w zasadzie nieodzowny. Bo też i trudno się bez nich obejść. W drodze do pracy – radio, później przez cały dzień – Internet, wreszcie wieczorem – gazety i telewizja. Statystyczny Niemiec każdego dnia korzysta z mediów przez 501 minut. Polak pewnie niewiele mniej. Psycholodzy słusznie założyli, że ten kontakt musi pozostawiać jakiś ślad.

Pierwszym ciekawym spostrzeżeniem było to, że ludzie chętniej oglądają i czytają wiadomości złe niż dobre. Te drugie w zasadzie mało kogo interesują. Media sprytnie więc manipulują pragnieniem sensacji. A odbiorcy celowo i świadomie to wykorzystują. Żeby przykuć uwagę widza, a jeszcze lepiej – nie stracić go, potrzeba… 10 sekund. Jeśli po tym czasie nie przełączymy się na inny kanał, producenci programu mogą świętować sukces. A że tak zazwyczaj jest, pokazują badania, w których przeważająca część widzów ma tendencje do oglądania raz wybranego programu. „Skaczą po kanałach”, owszem, ale jedynie w przerwach reklamowych. Któż z nas zresztą tego nie robi? Tak czyni już niemal połowa młodszej widowni i blisko czwarta część rodziców.

To zjawisko, zwane zappingiem, ma swoje głębsze podłoże. Wstręt do reklam bierze się z ich powtarzalności. To nuży. W mediach szukamy zaś rozrywki jedynej w swoim rodzaju. W końcu jesteśmy „społeczeństwem nastawionym na doznania”. A skoro tak, to potrzeba nam ciągle nowych bodźców. Może to być choćby… pragnienie lęku. Ochota na lęk rodzi się w wyniku uświadomienia sobie istnienia innego, realnego i zewnętrznego zagrożenia, czemu osoba dobrowolnie się poddaje w nadziei, że będzie ona mogła przetrwać to niebezpieczeństwo i pokonać związany z nim strach – pisze autor. I tak właśnie się dzieje. Widz oglądający w domu horror – najlepiej na ekranie o jak największej przekątnej (to dodatkowo pobudza) – zdaje sobie sprawę ze swojej sytuacji. Wie, że nie grozi mu żadne niebezpieczeństwo, ale pobać się przecież nie zaszkodzi.

Te medialne iluzje to nie tylko rozrywka, ale, niestety, również informacja. Wielość kanałów, jakie pozostają już teraz w zasięgu pilota, nie przekłada się bowiem na to, że mamy większą wiedzę na temat otaczającego nas świata. Po obejrzeniu wszystkich możliwych serwisów nie da się ich zapamiętać. Jak się pozbyć tego informacyjnego stresu? Jedyny sposób to chyba wyłączenie odbiornika.

O telewizji Peter Winterhoff−Spurk, profesor psychologii Uniwersytetu w Saarbrücken, pisze najwięcej. Bo też to medium, jak żadne inne, przyciąga uwagę badaczy. Ale nie tylko w nim umiejętność wychwycenia fikcji przydaje się na co dzień. W innym wypadku kończy się tak, jak ze zdjęciem wieloryba na okładce. A właśnie, co się z nim stało? Cóż, po kilku dniach medialnej nagonki zwierzę nie wytrzymało. A może to inwencja dziennikarzy się wyczerpała? Grunt, że ssak zniknął z łamów gazety i więcej już się tam nie pojawił. Za to wkrótce obwieszczono kolejną sensację – znaleziono jezioro pełne… wódki.

Powracająca fala zła

Hannah Arendt zaliczana jest do grona największych myślicieli XX w. Jej rozważania zawsze skupiały się wokół tematyki moralnej. Wypowiadała wprost swoje sądy związane z kondycją etyczną współczesnego człowieka, a że były one czasem dalekie od przyjętych wzorów, wywoływały burze krytyki. Jak bardzo przeżywała to sama autorka, widać w ostatnim tomie jej niepublikowanych wcześniej artykułów.

Dla polskiego czytelnika, lecz chyba nie tylko, Arendt pozostanie przede wszystkim autorką Korzeni totalitaryzmu. Jej osoba zawsze będzie kojarzona z problematyką związaną z oceną sytuacji człowieka zniewolonego przez systemy totalitarne. Arendt pozostawiła bogatą spuściznę literacką i wydawałoby się, że już nic nowego nie może dodać. Jednak oto udostępniono polskiemu odbiorcy, można by rzec, ostatnie słowa autorki, która ponownie nie pozwoliła spokojnie zasnąć zmęczonym ludzkim umysłom.

Zaskoczyła mnie szczerość Arendt w odkrywaniu intymnych uczuć. Znam jej publikacje dostępne w Polsce. Nie ukrywała w nich nigdy swojego zaangażowania w omawiane kwestie, tego też wymagała od czytelnika. Po raz pierwszy jednak autorka opowiedziała o sobie i swoich uczuciach związanych z odbiorem jej dzieł. Słynna książka Eichmann w Jerozolimie wywołała ogromny oddźwięk w świecie. Była krytykowana przez różne środowiska. Arendt dokładnie opisała zaistniałą wtedy sytuację i przedstawiła zarzuty, jakie jej postawiono. Dopiero dziś możemy się przekonać, jak bardzo poczuła się osamotniona i wręcz odtrącona. Arendt nie ukryła rozgoryczenia oraz żalu, który w niej się narodził. Pozostała sama, nawet przyjaciele się od niej odwrócili, gdyż głoszone przez nią poglądy nie odpowiadały oczekiwaniom większości czytelników. To niezrozumienie i osamotnienie towarzyszyło jej już do ostatnich chwil życia. Okazało się, że za wierność swoim poglądom musiała zapłacić wysoką cenę.

Oczywiście w swoich artykułach Arendt wyszła poza zapis osobistych przeżyć. Podkreślam jednak mocno ten aspekt, gdyż w ten sposób autorka odkryła własny osąd recepcji jej publikacji.

Tematem dominującym w tym zbiorze jest powtórne rozliczenie się z historią XX w., szczególnie z tymi jej wydarzeniami, które doprowadziły do eskalacji narodowych ruchów. Arendt na nowo postawiła pytania o filozofię moralną przyjętą przez współczesnego człowieka, o odpowiedzialność, grzech milczenia i zaniechania, jakim jest „przedawnienie” ludobójstwa. Arendt po raz kolejny zburzyła harmonię powstałą pod wpływem codziennych trudów oraz radości. Odejście od przeszłości jest grzechem, za który zapłacą przyszłe pokolenia. Jeśli teraz nie określimy jasno swojego moralnego stanowiska wobec zła, to sami zostaniemy przez nie zniszczeni, stwierdziła. Takie słowa zmuszają do refleksji, tym bardziej że przywołane przykłady, np. dyrektyw rządu Hitlera decydujących o statusie człowieka w „nowym państwie” lub opis relacji pomiędzy rządem faszystowskim a Watykanem, wywołują wiele emocji.

Jak zwykle Arendt dążyła do obiektywizacji opisu. Muszę przyznać, iż wielokrotnie uległa jednak uczuciom, jakie zapewne coraz mocniej wypełniały jej umysł i serce. Może upływający czas oraz narastające doświadczenia upewniały ją, iż trzeba pielęgnować przeszłość, gdyż łatwo o niej zapominamy. Może po prostu się bała, byśmy nie popełnili kolejnego grzechu zaniechania wobec samych siebie.

Krajobraz rany

Wojciech Kudyba należy do badaczy literatury polskiej, którzy przejęli się jej nurtem metafizycznym oraz chrześcijańskimi korzeniami. W drugiej połowie XX w. zniszczono powszechną niegdyś świadomość, że utwory literackie są niezrozumiałe bez uwzględnienia znajomości Biblii, historii Kościoła, myśli religijnej. Kudyba stawia poezję w wymiarze dziejów Zbawienia. Nie oznacza to, że znajduje w liryce łatwą egzemplifikację pojęć religijnych i teologicznych rozstrzygnięć lub podpowiedzi. Zajmując się wierszami Janusza S. Pasierba, uwidacznia trudną stronę wiary, nadziei, miłości. Nie podąża tropami, które wyznaczyła swoista, miniona już, moda na „poezję kapłańską”. Nie odczytuje poetyckich znaczeń poprzez role społeczne, odgrywane przez księdza.

Poezja znanego eseisty, historyka sztuki, teologa, żyjącego w latach 1929−93, jest interpretowana jako egzystencjalna „lektura symboli”. To pozwala nie tylko zaprzeczyć posądzeniom twórczości Pasierba o „reportażowość”, chłód, jednowymiarowość, niepoetyckość itd., ale jednocześnie odkryć dramatyzm jego poezji. Kudyba skonstruował jej logiczną i przekonującą wykładnię. Wskazał na to, że bohater liryczny Pasierba przekazuje doświadczenia egzystencjalno−duchowe, uwikłane „w sieć sprzeczności” i naznaczone głęboką melancholią. Człowiek ze świata tej poezji przebywa w sytuacjach granicznych. Zwieńczeniem tego toku myślenia jest odsłonięcie „teodramatu”, który wypowiada się poprzez „krajobraz rany” i „ranę grzechu”. „Rana” jest znakiem usunięcia się, uniżenia Boga. Zdaniem badacza, wiersze Pasierba potwierdzają szczególnie intensywne rozgrywanie się teodramatu w naszej współczesności.

Poetycka formuła wiary Pasierba znajduje się, według autora, na przeciwległym biegunie tej, którą znamy z pocieszającej, świadomie naiwnej, ufnej liryki ks. Jana Twardowskiego. Całkiem zasadne jest zatem postawienie osobowości twórczej Pasierba w rzędzie poetów, których „klasycyzm” łączy się z „tragicznym wymiarem rzeczywistości”. Na podstawie wierszy Kudyba rekonstruuje doświadczenia religijne, które od strony egzystencji określa więcej negatywów niż pozytywów. Wiara w Boga nie minimalizuje dokuczliwości ludzkiego istnienia – jego trudy nie idą jednak na marne. „Poczucie antynomiczności świata”, „dramat winy”, „melancholijna świadomość absurdu istnienia” prowadzą ku odkupieniu. Jak pisze autor: Są dowodem osobliwego „bankructwa” idei ludzkiej samowystarczalności, świadectwem egzystencjalnego kryzysu, który – przyzywa Boga. Rana świata jest w teologicznej interpretacji artysty raną grzechu, jednak właśnie grzech, a nie nasza doskonałość, stanowi w poetyckiej antropologii Pasierba coś, co decyduje o naszym egzystencjalnym otwarciu wobec Boga−który−ocala.

Co prawda monografia Kudyby nie jest jedyną książką o poezji Pasierba (ukazało się ich dotychczas 6), ale jest syntetyzującym i miarodajnym opisem struktury i przesłania jego twórczości poetyckiej. Staranność o logikę i moc dowodową wywodu uzupełniona jest skrzętnie zgromadzoną bibliografią.

Obaw autora, że monografia jako gatunek wypowiedzi literaturoznawczej wyczerpała się, nie podzielam. Jego książka dostarcza argumentów na to, że nauka o literaturze nie powinna rezygnować z ujęć monograficznych lub – jeśli nie można inaczej – prób monografizujących.