Mio do wiedzy (gr. philosophia) bya warunkiem uprawiania nauki. Profesjonalizmowi musiao wic towarzyszy amatorstwo (ac. amo). Mionikami nauki byli nie tylko uczeni, ale take kolekcjonerzy, bibliofile, podrnicy czy nawet snobi. Jeszcze w XIX wieku znajdowano im miejsce w towarzystwach naukowych i audytoriach. Widziano obok drogi nauki ciek, ktr podali samoucy. Nawet adepci nauki zinstytucjonalizowanej mieli dostrzega nie tylko autorytet mistrza, ale i wprowadza wasne, w duej mierze amatorskie, poszukiwania.
Zmiany ustrojowe, spoeczne i kulturowe, prowadzce do likwidacji analfabetyzmu, upowszechniy potrzeb samoksztacenia, tym bardziej e nie zaspokajaa jej ujta w rygory szkoa. Nie kady mg opaca studia albo znale na nie kilka lat. Pojawi si wic „Poradnik dla samoukw”, wydawnictwo finansowane przez Kas imienia Jzefa Mianowskiego. Wydawcy, Stanisaw Michalski i Aleksander Heflich, dostrzegali potrzeb „demokratyzowania wiedzy na szerok skal” oraz konieczno „zmiany metod popularyzacji i dotychczasowej rutyny nauczania”. Powracano do idei wiedzy uniwersalnej, niewyspecjalizowanej. Aleksander witochowski, wydawca „Prawdy – Tygodnika polityczno−spoecznego i literackiego”, wskazywa, i pismo to „programem swoim obejmuje wszystkie dziedziny ycia, wiedzy, literatury i sztuki”. Starano si „dawa czytelnikom cis i tylko od wymaga prawdy zalen wiedz, czyste i od wszelkiej sofistyki praktycznej wolne zasady moralne”.
Pierwszy tom „Poradnika”, wydany w 1898 roku w nakadzie 2500 egzemplarzy, rozszed si w cigu dwch miesicy. Do 1915 roku ukazao si pitnacie tomw, zawierajcych wskazwki dla samoukw oraz wykady z podstawowych dziedzin nauki. W tomie IV (1902) Stanisaw Michalski opracowa przy udziale Konstantego Krzeczkowskiego rozdzia „Popularyzowanie wiedzy i samouctwo”. Do tych celw powoane byy przede wszystkim biblioteki powszechne, zasobne nie tylko w beletrystyk, ale i w ksiki popularnonaukowe. Drug instytucj upowszechniania wiedzy byy tzw. uniwersytety rozszerzone (university−extension). Organizowano je w wybranych wsiach, jako uniwersytety ludowe i w miastach, jako uniwersytety robotnicze. Dla zaoycieli tego ruchu ideologi stanowia sama nauka, a nie socjalizm czy agraryzm. Wyzyskiwano popularn wczenie wrd inteligencji form odczytw publicznych, nadajc im posta instytucjonaln. Zaoyciel nowych uniwersytetw, James Stuart, docent uniwersytetu w Cambridge, przewidywa, e „1) seria odczytw, od 6 do 12 (w odstpach tygodniowych), obejmuje pewn cao z kursu danej nauki, 2) kady ze suchaczy otrzymuje t.z. syllabus, czyli streszczenie odczytw wraz z kwestionariuszem i wskazaniem literatury przedmiotu, 3) co tydzie skadane s przez uczniw wypracowania pisemne, ktre profesor poprawia i zwraca uczniom, 4) obok tego po kadym odczycie profesor zachca suchaczy do rozmw i pyta w celu wyjanienia trudniejszych ustpw wykadu”.
Stanisaw Michalski postulowa zmian mentalnoci uczonych akademickich: „popularyzowanie wiedzy nie jest ju czym ubliajcym dla godnoci uczonych, gdy przekonano si, e dar popularyzacji to nowa zdolno umysowa”. Zdolno wymagajca odejcia od „przeadowania faktami” i unikania metody „wykadu dogmatycznego”. Michalski pozyska wielu wybitnych uczonych do pisania rozdziaw w dziesiciu tomach nowej serii „Poradnika dla samoukw”, wydawanych w latach 1915−32.
Pikna idea ulega jednak stopniowej zatracie. Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego i Towarzystwa Uniwersytetw Ludowych RP w czasach wadzy komunistycznej najpierw poczono, a w 1950 roku zastpiono Towarzystwem Wiedzy Powszechnej, korzystajcym z sowieckich wzorcw ideologicznych i organizacyjnych. Zagina warstwa mionikw nauki wolnej od dogmatw, a symbolem nowego doksztacania sta si WUML – Wieczorowy Uniwersytet Marksizmu−Leninizmu. Uczonych popularyzujcych nauk zastpili lektorzy partyjni.