Balonem nad szubienice

Jarosław Marek Rymkiewicz napisał esej historyczny o wieszaniu zdrajców w czasie powstania kościuszkowskiego, w maju i czerwcu 1794 roku. Opowiada, co zrobiono z tymi, którzy przystąpili do targowicy, działali jako agenci carycy Katarzyny, biorąc od niej regularnie pieniądze i zaszczyty (niektórym przedstawiono „kwity własną ich ręką podpisane”, znalezione w zdobytej ambasadzie rosyjskiej), nieprawnie przywłaszczyli sobie tytuły i publiczne fundusze. Pierwsze wieszanie poprzedził sąd, odbyty pod naciskiem ludu. Czterech przywódców targowicy uznano za zdrajców i skazano na śmierć. Drugie wieszanie, to czerwcowe, było już linczem. Powieszono wtedy więcej osób. Rymkiewicz pisze też o wieszaniu w Krakowie i Wilnie.

Historia sprzed dwustu lat pokazuje, jak poradzono sobie wówczas, wbrew woli elit, z problemem zdrady narodowej. Trudno tu jednak o analogię z dzisiejszą Polską bez popełniania anachronizmu, co czyniono wszelako przy okazji omawiania tej książki. Obraz świata ówczesnego człowieka i jego hierarchia wartości, znaczenie pojęć – nawet tych, które dziś brzmią tak samo, np. zdrada, honor, patriotyzm – są tak różne. Podobnie jak wtedy brzmi tylko pojęcie „towarzystwo” (należał do niego przede wszystkim król Stanisław August i nie poniósł zasłużonej kary za propetersburską działalność). Jest to więc także książka o tym, jak nie powstała „Polska na wieki zradykalizowana”. Choć nadal, tak jak wówczas, z perspektywy „towarzystwa” nie da się zrozumieć, czym jest „pospólstwo”.

Terminowi temu poświęca Rymkiewicz jeden z dygresyjnych rozdziałów, podobnie jak pierwszemu w Warszawie lotowi balonem, problemowi usuwania nieczystości z warszawskich ulic czy hecy na rogu Brackiej i Chmielnej, gdzie pokazywano walki zwierząt. W opowieściach tych bohaterką jest topografia dawnej Warszawy. Ale bo też wszystkie te dygresje, opowieści o sklepie z atramentem, szuwaksem i trutką na szczury, o wybuchu Wezuwiusza, opisanym w warszawskiej gazecie, i o perpetuum mobile, jakie skonstruował Stanisław Trembecki, nie bez kozery są przywoływane. I nie tylko po to, by odtworzyć atmosferę, kontekst historyczny. Książka jest bowiem głęboko aluzyjna.

Opowieść Rymkiewicza ma swoich, przedstawionych w żywych kolorach, bohaterów: Stanisława Augusta, pokazanego tu jako wyjątkowa kanalia (autor wylicza tysiące dukatów wziętych przez niego od Katarzyny), księdza Kołłątaja – postać dziwną, za sprawą której przywołany zostaje kontekst rewolucji francuskiej, warszawskiego kata Stefana Böhma i innych. Autor cytuje ówczesne gazety, pamiętniki, korespondencję dyplomatyczną, rysunki. Pracowicie odtwarza realia, szuka miejsc, w których stanęły szubienice. Wszystko chce zobaczyć.

Książka przedstawia katalog pytań, na które prawdopodobnie nigdy nie odpowiemy. Kto inspirował wieszanie? Dlaczego powieszono tych, a nie innych zdrajców (było ich w warszawskich więzieniach stu kilkudziesięciu)? Dlaczego pracowicie budowano szubienice, a nie rozszarpano kolaborantów na miejscu? Dlaczego ocalał król?

Jest to esej o historii i jej badaniu, o faktach i wyobrażeniach na temat przeszłości, napisany z dystansem, czasem ironią, reportaż o składaniu obrazu wydarzeń z kawałków. To pisarstwo historyczne najwyższego lotu, próba wmyślenia się i wczucia w przeszłość, ale jednocześnie z prawem interpretowania jej w dzisiejszych kategoriach.

Biblioteki marzeń

Co to jest: utrzymywana ze środków publicznych, przynosi społeczny pożytek, pośredniczy w międzyludzkim komunikowaniu, pełni funkcje intelektualnego i edukacyjnego stymulatora, a nade wszystko jej usługi są bezpłatne? Zagadka do najtrudniejszych nie należy – to biblioteka. Definicja, rzecz jasna, tematu nie wyczerpuje. Biblioteka nie zajmuje się przecież wyłącznie dystrybucją istniejących treści. W jej działalności mieszczą się inne przedsięwzięcia. Biblioteka jest też publicznym miejscem spotkań tych, którzy z jej oferty korzystają. Co więcej, umożliwia spontaniczną bądź intencjonalną wymianę opinii na określony temat. Potencjalny repertuar tej instytucji jest zatem rozległy: od wystaw, odczytów i spotkań, przez formy klubowe i zespoły zainteresowań, po szczególnie kreatywne różne warianty publicznych dyskusji.

Wszystkie te działania współtworzą i dopełniają „biblioteczną wartość naddaną”. Ale czymże ona jest? W ogólnym ujęciu to każdy przyrost wartości osiągnięty w procesie pracy. W gospodarce, produkcji, handlu i usługach komercyjnych można ją wymierzyć i wycenić. Poza tą sferą – nie zawsze. Jednak wartość naddana nieodmiennie jest wytworem pracy i myśli ludzkiej, dlatego można ją kojarzyć również z szeroko pojmowaną działalnością biblioteczną. Jacek Wojciechowski pisze o tym bardzo jasno: jest to przyrost społecznych wartości świadomościowych, ale osiągniętych tylko w wyniku korzystania z biblioteki. (…) Nie jest prawdą – pisze dalej – że nie ma wartości to, co niepoliczalne. Przeciwnie: niemierzalna wartość naddana stanowi fundament bibliotekarstwa – określa jego sens. Dlatego jest warta refleksji.

I rzeczywiście, autor z zapałem i zaangażowaniem przedstawia refleksje na temat wielu problemów szczególnie ważnych we współczesnej myśli bibliotekoznawczej, ale także w bieżącej i przyszłej praktyce bibliotecznej. Precyzuje swoje koncepcje na tyle klarownie, że książka powinna trafić do szerszego grona czytelników niż tylko bibliotekarze i dokumentaliści, choć do nich w pierwszej kolejności.

Biblioteka bowiem, za sprawą swoich pracowników, powinna przyuczać publiczność do korzystania z jej oferty. To ważne, zważywszy że 30 proc. absolwentów szkół nie umie pisać i czytać, tzn. czyta wolniej niż mówi. Trudno zatem oczekiwać, że wszyscy opanują sztukę posługiwania się komunikacją elektroniczną. Od bibliotek szkolnych i pedagogicznych trzeba oczekiwać doskonalenia w tym zakresie. Nacisk na rozwój elektroniczny i informatyzację sprawi, zdaniem autora, że biblioteki staną się być może jedyną forpocztą komunikacji intelektualnej. Istniejące w sieci liternet i net art już teraz pilnie potrzebują bibliotecznego wsparcia. W sieci powstają digitalne galerie sztuki, na razie remediowane z rzeczywistości, ale coraz liczniej prezentujące dzieła tworzone intencjonalnie na nośnik elektroniczny.

Autor zwraca też uwagę na relaksacyjne zadania bibliotek, tak często lekceważone. Rozrywka nie musi być wszak trywialna. Zabawą sprawiającą przyjemność może być rozwiązanie trudnego problemu. A taki wariant rozrywki jest bibliotekom bliski.

Wojciechowski pisze, że jego publikacja ma służyć takiemu kształtowaniu publicznej działalności, żeby w rezultacie powstało COŚ użytecznego społecznie, czego bez bibliotek nie ma. Jeśli tylko nadzieje autora się ziszczą, powstaną biblioteki naszych marzeń, czego sobie i Państwu gorąco życzę.

Święci mordercy

Kolejny kamień milowy w antropologii kultury, jedna z setki najważniejszych w tej dziedzinie książek, które ukazały się po drugiej wojnie światowej, cytowana przez wielkie sławy socjologiczne, odkrywcza, ale i burząca spokojne wody rozważań antropologicznych – Czystość i zmaza (tytuł oryginału: Purity and Danger. An Analysis of Concept of Pollution and Taboo) Mary Douglas – ukazuje się w Polsce po czterdziestu latach od napisania. Jest to zapewne krótki czas w stosunku do prawie stuletniego opóźnienia w tłumaczeniu Obrzędów przejścia van Gennepa, ale nie jest też wynikiem, którym polska nauka mogłaby się chwalić.

Mary Douglas zajmuje się w swej pracy problematyką czystości w sensie religijnym i magicznym, ale też, co ciekawe, w sensie kulturowym i społecznym, a na końcu również fizycznym. Bo, jak się okazuje, czystość nie jest jednoznaczna – to, co czyste fizycznie, nie musi być czyste magicznie czy religijnie, może być w pewnym stopniu czyste społecznie, a w mniejszym – kulturowo. Brzmi to być może dziwnie, ale wystarczy prosty przykład, by wykazać, że tak właśnie postrzega się czystość i brud nawet w naszych, cywilizowanych społeczeństwach. Jednym z jaskrawszych przykładów jest casus mordercy. Nawet będący czystym fizycznie, czyli pozbawionym, na przykład, śladów krwi na ubraniu czy skórze, pozostaje nieczysty religijnie (dla wierzących), dla wszystkich zaś jest nieczysty społecznie i kulturowo. Dla Majów jednak kapłan dokonujący rytualnych mordów pozostawał na najwyższym poziomie czystości magicznej, religijnej i kulturowej wówczas, gdy spryskany był krwią ofiar, a więc de facto był fizycznie brudny.

Dlaczego przytaczam takie przykłady? Pozwolą się najlepiej zorientować w treści i problematyce tej rozprawy. Badaczka zajęła się bowiem problemem czystości od podstaw, odrzucając utarte, acz niesłuszne założenie, że wszelkie zakazy i nakazy czystości sakralnej i magicznej wywodzą się z niejasnych dla ludzi pierwotnych, ale przeczuwanych zasad higieny. Jako jedna z pierwszych zaznacza, jak ważna dla oddzielenia tego, co czyste, od tego, co skalane, jest religia. Ale nie zapomina dodać, że to, co dla wyznawców jednej religii jest sacrum, dla wyznawców innej może być „głupim zakazem, ograniczającym wolność jednostki”.

I wreszcie, co najważniejsze – w przeciwieństwie do wielu antropologów, Mary Douglas nie ocenia, które kryterium czystości jest najlepsze, ale przyjmuje i opisuje je wszystkie bez kulturowych, religijnych czy cywilizacyjnych uprzedzeń. Taki obiektywizm powinien być cechą nie tylko antropologa, ale i każdego człowieka.

A ci, którym się wydaje, że w naszych wysoko ucywilizowanych społeczeństwach nie występuje już zmaza w znaczeniu magicznym, mogą być bardzo zdziwieni.

Niepoprawny aksjolog

Henryk Elzenberg nie należy do grona filozofów „popularnych”. Nikt nie przywołuje jego imienia ani poglądów w debatach publicznych. A szkoda. Moim zdaniem, jest to jeden z najciekawszych myślicieli XX w., który śmiało realizował swoje marzenia, choć nie przysporzyło mu to wielkiej sławy.

Był typem samotnika, dla którego samotność nie stanowiła balastu. Zawsze podkreślał, że najważniejsze dla niego jest określenie, czym są wartości w naszym życiu, jaką odgrywają rolę w naszym pojmowaniu rzeczywistości. Był „niepoprawny”, gdyż sprzeciwił się dominującemu wtedy racjonalizmowi Szkoły Lwowsko−Warszawskiej. Taki niepokorny pozostał do końca, nie potrafił ulec konformizmowi gwarantującemu lepszy byt na tym świecie.

Niewiele jest naprawdę rzetelnych studiów omawiających poglądy Elzenberga. O dziwo, od kilku lat jest ich stosunkowo mniej niż mogłoby się wydawać. Dlatego na uwagę zasługuje niewielki tom z cyklu Myśli i Ludzie poświęcony największemu aksjologowi polskiemu. Tym bardziej że autorem monografii jest Włodzimierz Tyburski, profesor Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, zajmujący się głównie aksjologią, historią filozofii i etyki polskiej.

Tych dwóch badaczy łączy wiele: miejsce zamieszkania, ukochany uniwersytet i przekonanie, że bez określenia, czym jest wartość, etyka czy estetyka dla każdego z nas z osobna oraz dla ogółu, nie warto w ogóle podejmować dyskusji o jakości życia w świecie. Dla Tyburskiego Elzenberg jest postacią wielką. Autor monografii nie ukrył swego oczarowania pracami myśliciela. Przedstawił krótki jego biogram, dzieląc go na poszczególne etapy dobrowolnej lub przymusowej zmiany miejsca zamieszkania, wskazując przy okazji na cechy charakterologiczne, decydujące o sposobie pracy uczonego.

Włodzimierz Tyburski podjął się też wcale niełatwego zadania, jakim jest zwięzła, lecz ukazująca meritum, prezentacja wybranych zagadnień stanowiących treść pism Elzenberga. Dlatego tym, którzy chcieliby poznać w „pigułce” podstawowe myśli uczonego, polecam szczególnie rozdziały omawiające zagadnienia związane z aksjologią ogólną (m.in., co to jest Elzenbergowski świat wartości, według jakich kryteriów je dzielimy, czym różni się epistemologia wartości od antropologii wartości) i aksjologią merytoryczną (w skład której wchodzą estetyka oraz etyka). Dla Elzenberga tak samo ważne były problemy związane z bytem człowieka w świecie wartości, co i z przeżyciem estetycznym powstałym w chwili kontaktu z przyrodą i literaturą, skrytykował on zarówno etykę hedonistyczną, jak i etykę realizmu praktycznego.

Tyburski poświęcił uwagę również innemu, zdawałoby się mało znaczącemu, aspektowi działalności pisarskiej Elzenberga. Uczony zaskoczył czytelników formą zapisu swoich myśli. W 1963 w wydawnictwie „Znak” po raz pierwszy ukazała się książeczka Kłopoty z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu. Wtedy taki sposób opisu wydawał się ujmą dla filozofa i nie był popularny w Polsce. Niektórzy zatem zlekceważyli zapisane tam rozważania. A szkoda, gdyż książka ta jest najbardziej osobistym i zarazem jednym z najważniejszych dzieł Elzenberga, który poruszył tu istotne dla siebie zagadnienia związane z jakością istnienia człowieka w świecie.

Warsztat nauk o edukacji

Jednym z podstawowych problemów, z jakim musi się zmierzyć badacz współczesnej rzeczywistości edukacyjnej, jest wybór paradygmatu badawczego. Ze względu na mnogość klasyfikacji paradygmatów, często nieprzejrzyste kryteria ich rozróżniania i niejasną specyfikę, nie jest to zadanie łatwe, zwłaszcza dla osób początkujących w tej dziedzinie. Dlatego szczególnie im polecam jedno z ostatnio wydanych opracowań z zakresu metodologii nauk pedagogicznych. Publikacja ta stanowi pierwszą część trzytomowego dzieła wybitnego i znanego polskiego pedagoga, twórcy licznych i ważkich tekstów z zakresu pedagogiki ogólnej i metodologii nauk pedagogicznych – prof. Janusza Gniteckiego.

Praca składa się z czterech poprzedzonych wstępem rozdziałów, w których omówione zostały: geneza i tożsamość nauk pedagogicznych, orientacje metodologiczne i ogólne założenia nauk pedagogicznych, struktura nauk pedagogicznych i ich miejsce w systemie współczesnych nauk oraz perspektywy i kierunki rozwoju nauk pedagogicznych.

W prezentacji poszczególnych treści autor zachowuje układ chronologiczny, czyniąc punktem wyjścia źródła powstania nauk pedagogicznych, etapy rozwoju refleksji pedagogicznej na przestrzeni wieków, przedstawione na podstawie wielu różnych, często rozbieżnych stanowisk, a także spory, kontrasty i antynomie w edukacji oraz sposoby ich przełamywania.

W dalszej kolejności prof. Gnitecki dokonuje opisu i wyjaśnienia dwóch grup założeń nauk pedagogicznych: antropologicznych, ontologicznych, aksjologicznych, epistemologicznych oraz metodologicznych podstaw współczesnej pedagogiki, a także empirycznych, prakseologicznych i hermeneutycznych orientacji badawczych.

Następna część pracy obejmuje rozważania o strukturze nauk pedagogicznych. Autor rozpoczyna je od określenia istoty i sposobu istnienia rzeczywistości edukacyjnej, od tego bowiem, jak przekonuje, zależy ustalenie adekwatnej klasyfikacji nauk pedagogicznych, a także utworzenie odpowiednich kategorii wiedzy o edukacji. Dokonuje w tym celu krytycznej analizy i oceny wybranych ujęć rzeczywistości edukacyjnej.

W ostatnim rozdziale autor próbuje określić przyszły stan nauk pedagogicznych w kategoriach warunków, możliwości, perspektyw i kierunków ich rozwoju. Rozważania kończy pytaniem o to, jaka pedagogika ogólna jest potrzebna i możliwa. Sam udziela odpowiedzi: „oczywiście pedagogika oparta na zasadzie ambiwalencji zrównoważonej i zasadzie asymetrii uspójnienia. Zasady te umożliwiają zrównoważenie sprzeczności oraz ich uspójnienie w różnych sytuacjach edukacyjnych”.

Warto zwrócić uwagę na przejrzystą strukturę pracy oraz staranne opracowanie edytorskie. Odbiór wzbogacają schematy, wykresy i rysunki. Zastosowane wyróżniki sprawiają, że łatwiej można odnaleźć potrzebne i ważne fragmenty.

Trzeba jednak zaznaczyć, iż publikacja nie gwarantuje łatwej lektury. Zrozumienie niektórych fragmentów wymaga przygotowania i intensywnej pracy intelektualnej, pogłębionej refleksji oraz zmagania się z otwartymi pytaniami i problemami.

Książka może być wartościową lekturą dla studentów i nauczycieli akademickich, a przede wszystkim dla autorów prac badawczych oraz tych pracowników naukowych, którzy chcą usystematyzować i poszerzyć swoją wiedzę z omawianego zakresu.