Robert Redford cieszy si najwikszym wziciem. Zwaszcza u starszych pa. Ale w sumie obrazkw jest kilkadziesit. Do wyboru widoki morza, kwiaty, zwierzta. Pod kadym kryje si jeden zestaw testowy. Za prawidowe rozwizanie kadego etapu odkryty zostaje jeden element ukadanki, a po ukoczeniu testu – cay obrazek. W niedalekiej przyszoci, gdy by moe powstanie gra komputerowa z prawdziwego zdarzenia, z rozwinit animacj, z mnstwem dodatkw, terapia stanie si jeszcze atrakcyjniejsza. Na razie musz wystarczy te niby−puzzle.
–To nagroda za udane wykonanie testw. W ich trakcie trzeba rozpozna kolejno dwch nastpujcych po sobie bodcw dwikowych, tak zwanych klikw lub tonw, ktre oddziela bardzo krtka przerwa. Ludziom zdrowym do ich rozrnienia potrzeba okoo 40 milisekund, czyli tyle, ile trwa mniej wicej wypowiedzenie spgoski zwartej. U chorych z afazj przerwa ta musi by dusza, na pocztku 200, czasem nawet 300 milisekund. Nasza terapia uczy ich tego rozpoznawania, przy czym program jest tak skonstruowany, e w kolejnych prbach przerwa ulega skrceniu – wyjania prof. Elbieta Szelg z Pracowni Neuropsychologii Instytutu Biologii Dowiadczalnej im. M. Nenckiego.
Aby zaspokoi moj ciekawo, proponuje wzicie udziau w takim tecie. Do specjalnego, cakowicie wytumionego akustycznie pokoju wchodz wraz z doktorantk Anet Szymaszek. Jeszcze tylko chwila na uruchomienie systemu, suchawki na uszy i mona zaczyna. Na pocztek test tonowy. Co chwil sysz dwa nastpujce po sobie dwiki, przypominajce jako ywo wybijan w stacjach radiowych pen godzin. Sk w tym, e tutaj jeden z tych dwikw jest wyszy (3000 hercw), a drugi niszy (400 hercw). Dwiki trwaj przy tym bardzo krtko – tylko 10 milisekund – potrzebna jest wic pena koncentracja. Za kade prawidowe rozpoznanie kolejnoci dwikw na ekranie komputera pojawia si w nagrod umiechnita buka. Bdn odpowied sugeruje „kwana mina”. W trakcie caego treningu program, w zalenoci od udzielanych odpowiedzi, skraca lub wydua przerw midzy dwikami. Po kilku poprawnie wykonanych prbach kolejna nagroda – odkryty zostaje element wspomnianej na wstpie ukadanki.
– Chodzio nam o to, eby ten 45−minutowy test uatrakcyjni. Byo to a osiem sesji, w niektrych przypadkach nawet szesnacie. Puzzle miay przeama monotoni zadania, aby uczestnicy nie poczuli si znudzeni. My chcemy, aby cay czas skupiali si na wykonaniu testu.
Po chwili bior ju udzia w drugim tecie. Zadanie takie samo, z tym e teraz sysz dwa trzaski, przypominajce pstryknicie palcami. Jeden sycha w prawym, a drugi – w lewym uchu. Przerwa midzy nimi te jest zrnicowana w zalenoci od potrzeb pacjenta. I z czasem ulega skrceniu. Tak, a zblia si do okresu trwania wypowiadanej spgoski zwartej, czyli 40 milisekund.
Na swoje wyniki patrz z nieukrywanym podziwem. Tyle e dla zdrowego czowieka to rzeczywicie nic trudnego. Afatycy maj jednak duy problem ze zidentyfikowaniem kolejnoci dwch dwikw nastpujcych tu po sobie. Wyniki terapii za pomoc tego programu wyranie to potwierdzaj. Po standardowych omiu sesjach udaje im si zazwyczaj poprawnie wykona test z przerw 200 milisekund. Kiedy czas treningu wyduono do 16 spotka, efekty byy znacznie lepsze – przerwa skracaa si jeszcze wyraniej, nawet do 50−60 ms. Mona wic powiedzie, e cel osignito. Teraz trwaj badania, na ile ta poprawa jest skuteczna w przypadku wikszej grupy pacjentw i jak dugo si utrzymuje.
– Afatycy musz niejako na nowo uczy si obcowania z jzykiem. Chcemy im pomc, ale w nieco inny sposb. Nowoci naszego testu jest to, e nie musz nic mwi podczas treningu, a komunikacja jzykowa ulega poprawie. Jak to moliwe? Opanowuj bowiem rozumienie sw i caych wypowiedzi, poprzez usprawnienie percepcji czasu – tumaczy prof. Szelg, od dawna zajmujca si terapi zaburze komunikacji jzykowej.
Wystpuj one u ludzi, ktrzy wczeniej bez problemw posugiwali si jzykiem, ale na skutek nowotworu, wypadku, traumy czy udaru mzgu, cakowicie lub czciowo utracili t umiejtno. Jakakolwiek bya to przyczyna, jedno jest wsplne – uszkodzenie obejmuje struktury mzgowe, ktre odpowiadaj za procesy komunikacji jzykowej, a wic formuowanie bd rozumienie wypowiadanego sowa. Badania, ktre wykonywane s wsplnie z naukowcami z Human Science Center Uniwersytetu Monachijskiego w Bad Tlz, skupiaj si na recepcji, czyli odbiorze mowy. Brak aspektw ekspresywnych by celowy.
– Czowiek, u ktrego zaburzone jest rozumienie, nie bdzie produkowa mowy albo bdzie ona powanie znieksztacona. Wiadomo, e to skutek uszkodzenia mzgu. Mwimy pod kontrol wzorcw suchowych. Ekspresja i odbir to jakby naczynia poczone.
W Stanach Zjednoczonych rocznie notuje si ponad 80 tysicy nowych przypadkw afazji. W Polsce odsetek ten jest podobny. Uwaa si, e jedynie co trzeci pacjent dotknity tym zaburzeniem ma szans w peni odzyska utracon sprawno jzykow. Te dane dobitnie pokazuj, e terapia cigle jest jeszcze zbyt mao skuteczna. Du rol odgrywaj w niej czynniki z pozoru mao istotne. I tak ludzie modzi, z uwagi na wiksz neuroplastyczno mzgu, maj lepsze szanse ni starsi. Istotne znaczenie maj te wyksztacenie, poziom inteligencji, a take… pe.
– Mzg mczyzny jest bardziej zlateralizowany, co oznacza, e jest w nim wyraniejsze zrnicowanie pkul mzgowych, innymi sowy – jest silna dystrybucja funkcji midzy lew a praw pkul. Natomiast u kobiet jest to sabiej zaznaczone, mimo e nadal wystpuje specjalizacja pkulowa. W przypadku udaru u kobiety, ssiednie obszary mzgu maj wiksz moliwo przejmowania tych funkcji. I tym sposobem u kobiet moliwo odzyskiwania utraconej kompetencji jzykowej jest wiksza – mwi prof. Szelg. I dodaje, e podobna sytuacja wystpuje u ludzi leworcznych.
Jak wida, wszystko odbywa si na poziomie neuronalnym. Zdaniem mojej rozmwczyni, to jest wanie klucz do rozwizania zagadki maej skutecznoci dotychczasowych terapii.
– Logopedia na wiecie umiejscawiana jest raczej wrd nauk humanistycznych, natomiast niewielka jest wiedza na temat nerwowego podoa zaburze funkcji jzykowych. Tymczasem neurologopedia, ktra jest mi znacznie blisza i odzwierciedla moje zainteresowania badawcze, skupia si na mechanizmach neuronalnych. I trzeba usprawnia wanie te mechanizmy „przedjzykowe” – postuluje prof. Szelg i na potwierdzenie tych sw siga do swojego bogatego dowiadczenia zawodowego.
– Zaobserwowaam, e jest bardzo duo dzieci, u ktrych klasyczna terapia jest mao skuteczna, nie mona im pomc. Cigle nie rozwijaj zadowalajco kompetencji jzykowej, maj opniony rozwj mowy albo specyficzne upoledzenie rozwoju jzyka. Okazao si, e przyczyna tych zaburze nie mieci si wcale na poziomie jzykowym. Obojtne, ile bymy wysiku woyli w terapi, efekty bd mierne, bo deficyt ley znacznie gbiej.
Niewiele mylc, sprbowaa poczy te fakty i odnie je do chorych z afazj. Czy patomechanizm w przypadku afatykw jest podobny? Czy wynik, ktry zaobserwowano u dzieci, bdzie rwnie wystpowa w przypadku zupenie innego zaburzenia, o cakiem innym podou i w diametralnie odmiennej grupie chorych osb? Polsko−niemiecki program trwa trzy lata, a wyniki byy na tyle obiecujce, e zdecydowano si na jego kontynuacj.
– Ernst Pppel, wybitny uczony z Uniwersytetu Monachijskiego, wykaza, e percepcja czasu jest bardzo podstawowym procesem, ktry ksztatuje nasze funkcjonowanie poznawcze. Jego zdaniem, u podoa rnych zaburze ley wanie przeywanie czasu. Istnieje wiele warunkujcych to przeywanie mechanizmw, ktre dziaaj w rnych przedziaach czasowych. Jeden z nich dotyczy poziomu okoo 40 milisekund i na tym skupiaj si obecnie nasze prace – wyjania prof. Szelg.
Pynna mowa ma okrelone parametry czasowe. I tak na przykad po trzech sekundach nastpuje przerwa, potem kolejne trzy sekundy mowy, przerwa itd. Cho na co dzie nie zdajemy sobie z tego sprawy, te nieuchwytne przerwy pozwalaj zrozumie naszego rozmwc. Na niszym ni trzysekundowy poziomie czasowym odbywa si wypowiadanie i rozumienie poszczeglnych gosek. Samogoski trwaj duej, podobnie jak spgoski szczelinowe („s”, „z”). Ale ju spgoski zwarte, takie jak: „p”, „b”, „t”, „d”, „g”, „k”, trwaj wanie okoo 40 milisekund. Nie dotyczy to zreszt tylko jzyka polskiego. Zaburzenie percepcji czasu na tym poziomie powoduje, e terapia jzykowa jest mao efektywna. Dlatego wsplnie z doktorantk Anet Szymaszek prof. Elbieta Szelg opracowaa Test do badania suchu fonematycznego. Pacjent syszy zdanie: „Chopiec trzyma paczk”. Nastpnie pokazywane s mu dwie ilustracje. Od tego, czy usyszy i waciwie zrozumie, zaley poprawne wskazanie, ktrej ilustracji dotyczyo usyszane zdanie. Rnica jest prawie niezauwaalna, bo oprcz tego waciwego jest te obrazek, na ktrym „chopiec trzyma kaczk”. Takich par sw jest wicej: drka−gruszka, pka−buka, narta−Marta, nocny−mocny, lody−loty…
– Test idealnie dostosowany jest do specyfiki jzyka polskiego. S wic rne kategorie spgosek, ale zjawisko, o ktrym mwimy, jest szczeglnie wyrane wanie w tych zwarto−wybuchowych. Czterdzieci milisekund to tyle, eby zrozumie, czy chodzi o pk, czy buk. Jeeli tego nie zrozumiem, to w ogle nie zrozumiem, co kto do mnie mwi. Na podstawie tego testu zostay opracowane narzdzia diagnostyczne do mierzenia rozumienia mowy, a potem – wsplnie z naukowcami niemieckimi – narzdzia terapeutyczne. We wspomnianym wczeniej tecie komputerowym spgoski zastpilimy tonami i klikami. Najwaniejsza jest bowiem percepcja czasu, w jakim zdoamy identyfikowa bd to goski, bd impulsy dwikowe – tumaczy prof. Elbieta Szelg.
Projekt wdraany jest jednoczenie w Polsce i w Niemczech. Poniewa te dwa jzyki rni si nie tylko sownictwem, ale te specyfik – w naszym jest wicej spgosek, w niemieckim z kolei dominuj samogoski – chciano sprawdzi, czy ma to jakie znaczenie, czy ktry z nich jest trudniejszy dla afatykw. Okazao si, e nie.
– To znaczy, e jest jaki wsplny mechanizm, niezaleny od tego, jakim jzykiem wadaj rozmwcy. Wyniki te potwierdzaj w sposb przekonujcy hipotez o „uniwersaliach jzykowych”. Zrobilimy jeszcze jedn ciekaw rzecz, a mianowicie testujemy nasz diagnoz w percepcji czasu w przypadku jzyka chiskiego. Nawizalimy bowiem wspprac z Wydziaem Psychologii Uniwersytetu w Pekinie i tam zaadaptowano nasze metody, zrobiono dowiadczenia i okazao si, e ta baza jzykowa rwnie jest podobna – nie kryje zadowolenia prof. Szelg.
Amerykanie poszli jeszcze dalej. Na syntezatorze wygenerowali mow akustycznie zmienion tak, e spgoski zwarte s sztucznie wyduane do 120 milisekund. Brzmi to nienaturalnie, ale dziki temu udao si wykaza, e dzieci opnione w rozwoju mowy nie maj wtedy trudnoci w rozumieniu, trudnoci s mniejsze.
– Czyli to oznacza, e idziemy w dobrym kierunku – podkrela prof. Szelg. – Nasza terapia pomaga, bo oddziaujemy na kor mzgow, na neurony, aktywujc odpowiednie struktury lub tworzc nowe asocjacje, w efekcie czego czowiek moe odzyskiwa utracone kompetencje. Neurorehabilitacja to wielkie wyzwanie dla wspczesnej nauki.
Prof. Szelg nie wyklucza, i ten trening czasowy jest bardziej wszechstronny i pomaga nie tylko w kwestii jzyka, ale rwnie ma wpyw na inne procesy zachodzce w mzgu.
– Gdyby to si potwierdzio w toku naszych dalszych bada, wwczas bdziemy ju pewni, e percepcja czasu ma bardzo silny zwizek z pamici operacyjn, uwag i, co wane, moe by ulepszona – koczy z optymizmem.