Dziwnie czyta si informacje o rychym zlikwidowaniu pracy magisterskiej i zastpieniu jej egzaminem, w sytuacji, gdy sam w pocie czoa i stresie pisz wasn „magisterk” i z jednej strony sprawia mi to przyjemno, z drugiej – odbiera spokojny sen. Wielu utytuowanych naukowcw (z kilkoma rektorami wcznie) w obszernych artykuach i wywiadach tumaczy, dlaczego – zwaszcza na kierunkach nieprzygotowujcych w zaoeniu do pracy naukowej – pisanie obszernej, jednolitej pracy jest pozbawione gbszego sensu. A tymczasem ja bd moe przedstawicielem ostatniego rocznika, ktry niezalenie od tych wszystkich mdrych opinii po prostu musi stworzy prac odzwierciedlajc poziom swojej wiedzy i umiejtnoci. Moe zabrzmi to dziwnie, ale mimo i moja praca magisterska jest trudna, im duej nad ni pracuj, tym bardziej odczuwam gboki sens tego warunku uzyskania tytuu. Uwaam, e istnieje kilka wakich argumentw za pozostawieniem jej w obecnym ksztacie, przynajmniej na kierunkach humanistycznych i spoecznych.
Najwaniejszy argument to czciowo przynajmniej naukowy charakter tej pracy – o ile oczywicie promotor jest dostatecznie wymagajcy. Na kierunkach, gdzie jednym w celw ksztacenia jest przygotowanie do pracy naukowej, dysertacja magisterska peni funkcj wdraajc. Wikszo prac zaliczeniowych – semestralnych, seminaryjnych – ma charakter raczej przyczynkarski i kompilacyjny. Czasem jest to uwarunkowane charakterem danego przedmiotu – materia po prostu nie stwarza pola do pracy badawczej. Czsto jednak wynika to z bdnego przekonania wykadowcw, e studentw nie mona w ten sposb przecia i praca powinna by moliwa do napisania w dwa wieczory. Jeli w tej sytuacji zniknie rwnie praca magisterska, to student – o ile przez pi lat nie zrobi tego z wasnej woli – nie bdzie mia nigdy okazji wykaza si jakkolwiek twrcz prac. To prawda, e tylko nieliczni absolwenci filologii, historii czy filozofii podejmuj prac naukow. Zabrzmi to moe grnolotnie, ale w tym momencie chodzi o pewn zasad generaln: wysze studia naukowe (a nie wycznie zawodowe) powinny by twrcze, a nie wycznie odtwrcze. Na studiach humanistycznych bardziej sensowna byaby zmiana podejcia do samej pracy magisterskiej, uczynienie jej rozpraw na poy choby naukow i twrcz.
Mona oczywicie stwierdzi, e nie kady jest w stanie takiej pracy podoa. Zabrzmi to brutalnie, ale nie kady musi studiowa, a ostatnimi czasy niektre kierunki humanistyczne (filologia polska, historia) stay si w pewnych uczelniach miejscem, gdzie chroni si przed prawdziwym yciem ludzie pogubieni, ktrzy nie wiedz, co tak naprawd chc w yciu robi, ale wiedz, e co trzeba skoczy, jaki „papier” mie. Studiuj trzy lub pi lat, osigajc do przecitne lub zgoa sabe wyniki, a po obronie pracy magisterskiej opuszczaj uczelni nieprzygotowani tak naprawd do niczego. Podwyszenie rangi kocowej dysertacji mogoby sprawi, e ocena z teje pracy nareszcie zacznie odzwierciedla realny poziom wiedzy, ktry student osign – nie pamiciowo opanowanych wiadomoci, a wiedzy wykorzystywanej w praktyce naukowej. Obecnie na wielu wydziaach wielu uczelni wikszo obron koczy si ocen bardzo dobr – niezalenie od tego, czy kto pracowicie skompilowa kilkanacie ksiek, przepisujc je „wasnymi sowami”, czy przeprowadzi wane i nowatorskie badania.
Drugim argumentem jest relacja mistrz−ucze, ktra – przynajmniej w teorii – powinna wytworzy si pomidzy promotorem a magistrantem. Tu jednak rwnie konieczne s zmiany. W praktyce pracujcy nierzadko z kilkudziesicioma studentami profesor lub doktor rzadko ma czas na dokadne przeczytanie kolejnych rozdziaw, a co dopiero na indywidualn prac z kadym magistrantem. Tymczasem ci studenci, ktrzy dowiadczyli takiego indywidualnego traktowania, czsto dopiero wtedy odkrywaj w sobie naukow pasj i decyduj si na studia doktoranckie, a przynajmniej nawizuj blisz relacj z prowadzcym, dla ktrego nie s jedynie numerem indeksu. Jeli chcemy przeciwdziaa przemienianiu si wielu wyszych uczelni w „fabryki magistrw”, musimy bra pod uwag rwnie takie, z pozoru „sentymentalne”, argumenty.
Trzeci argument to pewna przynajmniej samodzielno, ktr student musi wykaza, przygotowujc prac magistersk. Przy egzaminie wystarczy powtrzy materia – ogarnicie takiej iloci wiedzy wymaga jakiego systemu, ale to raczej kwestia pomysowoci (niekoniecznie wasnej, mona korzysta z czyich rozwiza), ni naprawd samodzielnego dziaania. Argument ten jest powizany z pierwszym – praca bardziej twrcza, bardziej naukowa, byaby te jednoczenie bardziej samodzielna. Chodzi tu po pierwsze o samodzielno naukow, po drugie – o bardziej ogln, „yciow”. Zdaniem wielu pracownikw nauki, z ktrymi rozmawiaem, to tak naprawd najlepszy test na to, czy student ma zadatki na naukowca – czy umie rozplanowa prac, dochodzi do kolejnych etapw w zaoonym przez siebie tempie, nie poprzestawa na „odfajkowaniu”, ale dy do precyzji i elegancji stylistycznej. Wida te przy tej okazji, czy student potrafi ogarnia skutecznie umysem zadania na tyle szerokie i gbokie (a nastpnie prowadzi na tym polu badania), by powstaa „penometraowa” praca, a nie jedynie kilkustronicowy artykulik. Pisa krtkie prace zaliczeniowe, w ktrych z reguy nie trzeba w nic si wgbia, potrafi prawie kady; z napisaniem stustronicowej pracy magisterskiej wiele osb ma ju powane problemy. Natomiast kady, nawet marzcy jedynie o ukoczeniu studiw i rozpoczciu nowego etapu ycia mody (bd co bd jeszcze) czowiek staje tu przed zadaniem, podczas ktrego nie bdzie prowadzony krok po kroku ani nie bdzie i czyim ladem. Na tym wanie polega bardzo czsto rozwizywanie yciowych problemw i praca magisterska stanowi w pewien sposb „psychologiczne przygotowanie” do nich (ja sam podczas pisania mojej dysertacji sporo si o sobie nauczyem i jest to wiedza nie do przecenienia).
aden egzamin magisterski takiej roli nie speni – nawet, jeli przygotowanie do niego bdzie wymagao sporej inwencji. Na studiach np. inynierskich ma sens zastpienie pracy magisterskiej projektem, ktry naley przygotowa i obroni (obudowywanie go przepisywan i tak z podrcznikw teori na pimie ma w wikszoci przypadkw niewielki sens, skoro i tak wiedza ta jest potrzebna do stworzenia projektu – i to nie tylko wyuczona, ale i zastosowana w praktyce). W wypadku studiw o charakterze zdecydowanie zawodowym, gdzie przyswajana wiedza naukowa ma suy tylko i wycznie praktycznemu stosowaniu w pracy, najsensowniejszy (cho, uwaga! – nie zawsze) byby rzeczywicie egzamin. Nie chodzi tu o to, e s to studia prostsze ni inne i dlatego niepotrzebna jest praca magisterska. Na wielu kierunkach akademii ekonomicznych czy rolniczych mona by w cigu V semestru przygotowa rozwizanie jakiego wikszego problemu, a nastpnie w czerwcu sprawdzi przygotowany przez studenta materia i przepyta go z wybranych zagadnie idcych przekrojowo przez cae studia. Od rozwizania ze studiw inynierskich rni si to tym, e tam magistrant nie jest pytany z wiedzy teoretycznej, a jedynie broni projektu (ktrego przygotowanie bdzie trudniejsze ni na studiach ekonomicznych czy rolniczych). Z kolei jednak na tych typach studiw wane byoby zastanowienie si, jakie s mechanizmy wyawiania kandydatw na studia doktoranckie i czy przy braku pracy magisterskiej bd one nadal funkcjonowa.
Najwikszy opr zdaje si budzi wiadomo, e wdroenie rozwiza w tym duchu to koniec unifikacji pod wzgldem sposobu koczenia studiw w polskim szkolnictwie wyszym. Obecnie niezalenie od tego, czy koczy si filologi polsk, fizyk, finanse i bankowo, przetwrstwo ywnoci czy elektronik, zawsze pisze si „magisterk”. Pytanie tylko, komu i co taka unifikacja uatwia. Pracownik naukowy i tak pracuje albo na jednym i tym samym wydziale, albo na dwch wydziaach (lub uczelniach), lecz nauczajc podobnych lub wrcz tych samych przedmiotw. Z pewnoci rzadkie byyby sytuacje, gdy ta sama osoba w jednym miejscu zatrudnienia lub ze studentami jednego kierunku musiaaby przygotowywa projekty, a z innymi klasyczne prace magisterskie. Zwaszcza e i tak kierunki czy uczelnie rni si od siebie, a u pracownikw nauki jako nie skutkuje to rozdwojeniem jani. Podobnie byoby ze studentami „dwukierunkowymi” – gdyby byy to kierunki pokrewne, to sposb zakoczenia studiw byby zapewne ten sam, a jeli rne, to np. midzy polonistyk a elektronik s rnice znacznie powaniejsze, i to przez pi lat studiw, a nie tylko przez ostatni rok czy semestr.
Pozostaje jeszcze pytanie, kto ma podejmowa decyzj o tym, jak si maj koczy poszczeglne kierunki studiw? Czy decyzje takie naley podejmowa na poziomie danej uczelni w ramach jej autonomii, czy te ma to by decyzja administracyjna na poziomie ministerialnym? Na to pytanie nie jestem w stanie precyzyjnie odpowiedzie, skaniabym si jednak raczej ku oddaniu decyzji w tej sprawie w rce wadz poszczeglnych uczelni. Zapewne moich opinii nikt nie bdzie bra pod uwag przy podejmowaniu takich decyzji – moe jednak komu dadz one asumpt do przemyle.