Od „Dialogus rationis et conscientiae de frequenti usu communionis” Mateusza z Krakowa (ok. 1460, chyba Moguncja, moe Gutenberg) a po konspiracyjny druk warszawski „Pius XII a wojna”, zapewne z 1943 roku – w takim przedziale czasowym mieszcz si 2802 cyfrowe „publikacje” Cyfrowej Biblioteki Narodowej „Polona”. S to komputerowe reprodukcje ksiek i czasopism, starych drukw i rkopisw, grafiki, rysunkw i fotografii oraz ulotek i odezw ze zbiorw Biblioteki Narodowej w Warszawie. Czasopismo jest co prawda na razie tylko jedno, o koncepcji edytorskiej trudno mwi, bo zostaa wyoona w sposb zdawkowy i sztampowy („prezentacja w Internecie dziedzictwa kulturowego Polski, jej wielowiekowych tradycji i dokona oraz pikna i bogactwa jzyka polskiego” – to z „Biuletynu Informacyjnego Biblioteki Narodowej” 2006, nr 4 s. 4), a niektre sformuowania uyte na stronach wiadcz o tym, e bibliotekarze nadal potrafi si zwraca tylko do bibliotekarzy, nie do publicznoci. Na przykad pojcie „podzia formalny” jest tragiczne, skoro chodzi o typy dokumentw; w przekadzie na angielski (formal classification) staje si ono po prostu puste. Warto te w przyszoci pokusi si o publikowanie materiaw nowszych na podstawie licencji uzyskanych od autorw i ich spadkobiercw, odpatnie lub nie, a w kadym razie nie ogasza, e takie publikowanie jest niemoliwe.
Jako cao jednake „Polona” dostarcza nam rozkoszy, wyrosa bowiem niespodziewanie w instytucji, ktra na rne sposoby dystansowaa si dotychczas od cyfrowej rzeczywistoci. W dodatku reprodukcje s na takim poziomie, e umoliwiaj prowadzenie bada rdowych. No i wreszcie aspekt popularyzatorski. Cho od otwarcia „Polony” czytelnicy zrealizowali w niej 862 tys. sesji, i ponad 300 osb we wszechwiecie oglda j rwnoczenie w deszczowy majowy wieczr, napotkanie w naszym kraju na wykadowc, ktry o istnieniu bibliotek cyfrowych nie sysza i nie egzekwuje ich znajomoci od swoich studentw – jest regu.
Korzysta si z tego w taki sposb, e si „publikacje” wybiera z katalogu, typowego dla baz danych i przypominajcego biblioteczne, tyle e wicej ni w zwykym katalogu jest tu pl do przeszukiwania. Jeli na przykad wprowadzimy temat „litwa”, to otrzymamy 23 publikacje, ktre moemy czyta od deski do deski na ekranie. Przegldanie nastpuje strona po stronie lub wedug numerw stron; osobno moemy sobie wybiera osobliwoci podsunite przez „bibliotekarza cyfrowego”, takie jak tablice czy – w starym druku – skadki; jest te zachta, by wywietli miniaturki wszystkich skanw i wybra ktry z nich na podstawie ogldzin. Ta elastyczno zastpuje do pewnego stopnia wad, jak jest brak spisu treci wybranego dziea. To znaczy, jeli spis treci jest w ksice, to zostajemy o tym poinformowani i moemy go sobie bez szukania wywietli, a numery stron rozpoczynajcych poszczeglne rozdziay „s prawdziwe” (to znaczy tosame z numerami skanw). Co z tego jednak, jeli nie mona klikn na wybrany w spisie rozdzia i by tam od razu przeniesionym? Niektre biblioteki cyfrowe oferuj tak wanie funkcjonalno, inne poprzestaj na tzw. zakadkach nawigacji (Adobe Reader); w „Polonie” za nawigacja uboga, przeznaczona raczej dla uytkownikw zakochanych w wybranym tekcie. Ktry, nawiasem mwic, ogldamy jako „tre”, bo taki termin wprowadzili programici z Poznaskiego Centrum Superkomputerowo−Sieciowego, ktrzy zaprojektowali obsugujcy „Polon” (i wikszo polskich bibliotek cyfrowych) pakiet dLibra.
No wic w „Polonie” przegldam konkretny tekst, i to jako wizerunek egzemplarza, ktry go zawiera. Wicej moliwoci penetracji tekstu daj liczne inne biblioteki cyfrowe oraz taki np. Google Book Search (we wzmiankowanym artykule w „BBN”: „Google Print”). Wemy na przykad publikacj dostpn tu i tu (w rnych zreszt wydaniach): „Histoire de l’art chez les anciens” Johanna Joachima Winckelmanna. Jeli chc poszuka, co W. mniema o Etruskach, to wprowadzam do stosownego okienka „etrusques” i uzyskuj przekierowanie do 12 miejsc w tekcie, gdzie termin ten jest uyty. W „Polonie” nie ma takiej wyszukiwarki; nie ma nawet tym razem przekierowania do spisu treci, cho spis owszem istnieje i Etruskw wspomina. Jest zatem „Polona” pozbawiona moliwoci przeszukiwania penotekstowego, ktre oferuj m.in. niektre biblioteki dLibrowskie. Ale „Polona” daje tekst w kolorze, czyli jest bardziej wykwintna od Google.
Poza tym Google daje nieco mniej ni „Polona” danych w opisie publikacji. Opis w „Polonie” jest, jak naley, zgodny ze schematem Dublin Core wersja 1.1, ale po co to publicznie anonsowa, kuchnia bibliograficzna tylko rozprasza zwykego uytkownika. W wikszoci opisw (nie we wszystkich) „Polona”, cae szczcie, podaje oddzielnie dat publikacji elektronicznej oraz odsya do katalogu Biblioteki Narodowej, zreszt do jego amerykaskiej wersji. Jest to bardzo wane, bo katalog daje wicej szczegw dotyczcych oryginau, no i sam staje si rdem informacji o zawartoci biblioteki cyfrowej. Chyba e chodzi o stary druk, wwczas odesania w ogle brak. Dlaczego, napiszemy niebawem.