Uniwersytet Wrocawski
Model przyzwoitoci, ktry swoimi postawami przekazywali nam rodzice, tak mona opisa: Kiedy masz do czynienia z blinimi, to po pierwsze uwaaj, eby im nie sprawia przykroci, a tym bardziej nie wyrzdza krzywdy, i po drugie, jeli moesz, to pomagaj. To jest standard bycia midzy ludmi, ktry na skali zachowa, od ajdackich po heroiczne, lokuje si w strefie stanw rednich. Prof. Aleksander Labuda, najstarszy syn wybitnego historyka Gerarda i Alberty z Wielopolskich, przypomnia (ponownie) to dziedzictwo na pocztku opowieci o swoim pokoleniu, dodajc, e bdzie ona okazj do zrewidowania, w jakim stopniu on sam i rodzestwo pozostali mu wierni...
„Humanistyczno” wynis z domu i ten kapita kulturowy – oczytanie w literaturze piknej, osuchanie w rozmowach toczonych przez dorosych – pozwala na „obijanie si” w szkoach, co nie skutkowao dobrymi postpami w rnych przedmiotach, czego pan profesor auje, majc na myli nie matematyk czy chemi, ale acin.
Histori zbrzydzia mu szkoa i nie zrwnoway tej awersji autorytet ojca, Aleksander poszed wic na romanistyk, zostajc suchaczem... pani doktor Labudowej. Kiedy po latach uwanie przeczyta prac doktorsk matki, stwierdzi, e jest to „ksika znakomita” i powinna bya sta si pocztkiem dalszej kariery akademickiej. Zda sobie wtedy spraw, e przeszkodzili w tym on i rodzestwo, zawsze bdcy na pierwszym miejscu w wyborach i decyzjach matki, ale take sytuacja romanistyki uznanej za kierunek „imperialistyczny”, przed ktrym wadze pitrzyy najrozmaitsze trudnoci, przerywajc cigo rozwoju naukowego jej adeptw, rozpraszajc sztafet studenckich pokole. Podczas jego studiw poznaska romanistyka po raz kolejny si odradzaa, lic rany i nadrabiajc zalegoci.
Na drugim roku studiw zapisa si rwnolegle na polonistyk, ktra miaa wspaniaych nauczycieli. Uczyli go m.in. Edward Balcerzan, Zygmunt Szweykowski, Jerzy Ziomek, wczeniej jeden z moich wrocawskich mistrzw. To byli nauczyciele umiejcy nie tylko przekaza wiedz, ale zaciekawi, ukaza nieprzetarte drogi, na ktre im samym nie udao si wej. Jednak ciekawo literatury i pasj badawcz w najwikszej mierze zawdzicza matce.
Magisterium pisane u prof. Kaliksta Morawskiego, italianisty, oceniono summa cum laude, ale opiekun asystentury nie zaproponowa, uznajc rozdyskutowanego studenta, syna wczesnego rektora, za zbyt bezczelnego. Dzisiaj prof. Labuda junior widzi w tym konflikt mistrza starej daty z modym czowiekiem przywykym w domu do intelektualnego i duchowego partnerstwa. I wtedy – rzeczywicie zbyt pewnego siebie.
Asystentur otrzyma w Uniwersytecie Wrocawskim, dziki Jerzemu Falickiemu, tamtejszemu romanicie, przypadkowo spotkanemu w poznaskiej bibliotece. Po z gr roku skoczy polonistyk – magisterium u Jana Trzynadlowskiego.
We Wrocawiu, na otrzsinach w roku 1967, spotka koleank z poznaskiej romanistyki, jeszcze wtedy studentk, Barbar Ciesielsk. Wypadki marcowe 1968 roku przeyli oboje w Poznaniu, a w czerwcu wzili lub. W 1970 roku urodzi si syn Mateusz, dwa tygodnie po egzaminie magisterskim jego matki. Modzi pastwo Labudowie mieszkali wtedy w przyziemiu domu mojej lwowskiej i wrocawskiej przyjaciki; by moe widywalimy si, gdy przyjedaam.
Jesieni tego samego roku pojechali na trzyletni pobyt do Parya, gdzie Aleksander lektorowa w Wyszej Szkole Jzykw Orientalnych, zaoonej przez Napoleona, a wwczas wczonej do Uniwersytetu Paris III. Oboje zyskali tam „szlif zawodowy”, Mateusz zaczyna mwi po francusku.
By to take czas inicjacji politycznej. Zblienie ze rodowiskiem paryskiej lewicy, zwaszcza trockistw, pokazao, e jak mao kto na Zachodzie interesuj si oni sytuacj w krajach bloku sowieckiego, a krytyka stalinizmu w wydaniu tych ludzi wydaa si bardzo interesujca. – Po marcowym obudzeniu oboje przeszlimy tam szko mylenia i dziaania politycznego. Podczas wydarze grudniowych 1970 roku na Wybrzeu francuscy przyjaciele zafundowali Barbarze przelot do Polski i z powrotem, eby moga wiarygodnie zrelacjonowa to, co si tam naprawd dzieje. Byo to znaczce dowiadczenie przyszej dziaaczki podziemnej „Solidarnoci”, pniej posanki i polityka.
Prac doktorsk Aleksander Labuda zacz pisa w Paryu, koczy we Wrocawiu i obroni w roku 1974. Oboje z on pracowali na romanistyce, bacznie ledzc ycie publiczne, rejestrujc opresyjne poczynania systemu i dyskutujc o sposobach przeciwdziaania w krgu rodzcej si opozycji.
Na pocztku roku 1976 podpisa protest przeciwko wpisaniu do konstytucji przewodniej roli PZPR i wieczystej przyjani ze Zwizkiem Radzieckim, przypacajc to kilkutygodniowym pobytem na karnych wiczeniach wojskowych. – Zdekonspirowaem si jako wrg systemu, a kiedy po Ursusie i Radomiu (protesty robotnicze i przeladowania ich uczestnikw – M.B.) powsta KOR, oboje z Barbar dziaalimy ju na dwch torach. Jeden to praca w uniwersytecie – badania, pisanie artykuw naukowych, uczenie studentw. Drugi – opozycyjne podskakiwanie, jak to okrela dzisiaj pan profesor.
T narciarsk metafor charakteryzuje swoj biografi mj rozmwca. Habilitowa si dziki przezornoci nieyjcego ju dzi Czesawa Hernasa. Obaj byli mocno zaangaowani w „Solidarno” i w tych niespokojnych dniach bardzo si zaprzyjanili. Aleksander, ju jako czonek prezydium zarzdu regionu „S”, zaj si jedn z nowel Prusa. May artyku rozrs si w monografi pisan w chwilach wykrawanych z czasu wypenionego gorczkow dziaalnoci zwizkow i zwyczajn dydaktyk uniwersyteck. Ksika bya gotowa we wrzeniu 1981 i cho nie dotyczya literatury czy kultury francuskiej, to wobec niepewnej przyszoci prof. Hernas uzna, e trzeba si na jej podstawie habilitowa.
Przerwaam w tym miejscu opowie rodzinn, eby wspomnie (take z myl o czytelniku), e to wanie w wybitny specjalista od literatury staropolskiej by wraz z maestwem Labudw jednym z inicjatorw wrocawskiej Wszechnicy Solidarnoci, a w stanie wojennym zadeklarowa pomoc w karierze (opiek recenzenck) Tadeuszowi Drewnowskiemu, badaczowi twrczoci Marii Dbrowskiej. Spotkalimy si podczas Kongresu Kultury Polskiej, dramatycznie przerwanego o pnocy 13 grudnia 1981, w kolejce do zoenia podpisu pod sprzeciwem uczestnikw (w podziemiu kocioa w. Anny) i Hernas powiedzia mi: „Trzeba bdzie teraz naprawd ludziom pomaga”. Dotrzyma sowa.
Tytu doktora habilitowanego Aleksander Labuda otrzyma, gdy ju by internowany. Z profesorskiej perspektywy do surowo ocenia skutki slalomu: – Nie jestem dobrym naukowcem. Nie zostaem te zawodowym politykiem. Jedno zabierao czas, energi i motywacje drugiemu. I na odwrt. Ma pewnie racj, ale patrzc historycznie, jak robi to jego ojciec, trzeba jednak zauway, e w pewnych chwilach miary si modyfikuj. Pokoleniu dzisiejszego profesora wypado przey moment, kiedy potrzebne byo, moe szczeglnie od ludzi nauki, wiadectwo wiernoci temu, co si uznao za prawdziwe. I przejciowa (u niektrych trwaa) zmiana rodzaju suby spoeczestwu. Cen za to znaj uczestnicy tamtych zdarze.
Modszy brat Iwo zacz studia w politechnice, ale szybko si do nich zniechci i przeszed na matematyk w UAM. Teraz mieszka w Stanach Zjednoczonych i pracuje w University of Missisipi. Odnoszc zasugi nastpnego pokolenia do ojcowskiego wzoru, Aleksander powiada, e ani on sam, ani Iwo nie s tak mocni w swoich dziedzinach, jak ich ojciec w historii. Ale dodaje: – W matematyce jest to nieporwnanie trudniejsze, gdy jest ona dziedzin midzynarodow znacznie bardziej ni zwaszcza historia Polski. Trzeba si ciga z wiksz liczb ludzi.
Drugi z braci, Adam, skoczy histori sztuki i od blisko dziesiciu lat jest profesorem uniwersytetu w Berlinie, gdzie kieruje Katedr Historii Sztuki Europy rodkowej.
Trzeci brat to Damian, urodzony wraz z ksik Gerarda Labudy o pastwie Samona i na jej cze nazwany Samkiem. Jest genetykiem, podobnie jak jego ona, profesorem uniwersytetu w Montrealu. Prowadzi badania nad biologiczn genealogi m.in. osiadych w Kanadzie Kaszubw, analizujc zawioci ich DNA. W pewnym wic sensie i on zaj si histori, cho jest to historia nazywana niegdy naturaln.
Siostra Anastazja – dla bliskich Pusia – studiowaa histori sztuki, jak jej brat Adam, a dziao si to w czasie jego asystentury, w epoce, kiedy koligacje wcale nie uatwiay studenckiego ycia, przeciwnie – czyniy je uciliwym z powodu zobowiza do lepszych wynikw i lepszego zachowania, by nie przynie wstydu rodzinie. Najstarszy brat wspomina, e Pusi byo trudniej ni jemu, gdy studiowa „pod okiem matki”, bo ju w liceum funkcjonowaa jako Labudwna, cigle porwnywana ze starszymi potomkami znanego profesora. Nie posza drog akademick, troch pewnie wbrew nadziejom ojca, ale robi rzeczy niezmiernie ciekawe, cho trudno je nazwa jednym sowem. W zespole zoonym z konserwatorw, historykw sztuki, socjologw i historykw, dziaajcym przy urzdzie miejskim Genewy, zajmuje si odtwarzaniem losw tamtejszych domw mieszczaskich. Cae przedsiwzicie suy poznaniu nie tylko przemian architektury, ale i ycia, jakie si w tych domach toczyo. Ma dziki tym pracom powsta antropologiczny obraz miejsc, w ktrych pokolenia ludzi mieszkay, urzdzajc je tak, by odpowiaday ich potrzebom, zwyczajom, gustom, w wic swoisty „portret mieszkacw z siedzibami w tle”.
W wyborach i yciowych drogach piciorga rodzestwa jest jako obecna historia, ktr pasjonuje si ich ojciec. Cho adne historykiem nie zostao, odtwarzaj przeszo rnych obszarw rzeczywistoci: metamorfozy genewskich domostw jak Anastazja, a Damian genetyczne filiacje ludzkich pokole. Adam zdobywa i przekazuje wiedz o dziejach sztuki. Aleksander, teoretyk literatury, zajmuje si take jej histori, a ponadto zapisa si w najnowszej historii Polski dziaaniem w opozycji demokratycznej i „Solidarnoci”. Tylko Iwo, matematyk, znalaz rda poznawczych satysfakcji poza obszarem, gdzie zdarzenia porzdkuje czas.
Rozmow o drugim uczonym pokoleniu w rodzie Labudw zakoczy Aleksander such konstatacj, e chyba wszyscy speniaj jedno z niewielu wprost formuowanych w domu wymaga – maj niele umeblowane gowy i s przyzwoitymi ludmi. Po tym, co usyszaam i co wiem z wrocawskich spotka w latach osiemdziesitych, dodaj, e w podstawowy standard przywoany parokro: „Nie krzywd – pomagaj”, speniaj z naddatkiem.