Istnieje zapewne wiele studiw i teorii psychologiczno−socjologicznych na temat tolerancji. Jedno jest pewne: nietolerancji towarzyszy na og, a moe nawet zawsze, deficyt wyobrani, jako skadnika inteligencji. Czowiek mao inteligentny nie potrafi sobie wyobrazi, e mona inaczej odczuwa, przeywa, wierzy ni on. W jego prymitywnym rozumowaniu albo kto jest na przykad odwany, heteroseksualny, bogobojny i przez to godny szacunku, albo bojaliwy, homoseksualny, heretyk i zasuguje na pogard. W jego ciasnym umyle nie mieci si, e odwaga nie jest jednowymiarowa, a orientacja seksualna i wiara nie zale od dobrej woli.
Wemy strach. Ja na przykad nie potrafi wzbudzi w sobie lku przed wizyt u dentysty, ale ju przy wchodzeniu na kopiec Kociuszki w Krakowie odczuwam niepokj. Czy przez to jestem lepszy lub gorszy od tego, ktry nie ma lku wysokoci, ale za to mdleje przy borowaniu zba? Pytania takie mona mnoy. Wystarczy przy tym uruchomi odrobin wyobrani, aby uwolni si od towarzyszcego im wartociowania.
Wystarczy sobie wyobrazi, e homoseksualicie podoba si mska pupa tak samo jak heteroseksualicie damska, aby zrozumie, e ludzie ci zasadniczo niczym si od siebie nie rni. Z estetycznego punktu widzenia, zwaywszy na usytuowanie i funkcje tej czci ciaa, ich preferencje s jednakowo irracjonalne. To, e ze wzgldw prokreacyjnych natura, lub inna sia sprawcza, wyposaya wikszo osobnikw w upodobania heteroseksualnie, nie jest niczyj zasug ani win.
Chyba najbardziej irracjonalna, a zarazem tragiczna w skutkach jest nietolerancja religijna. Podobno w caej historii ludzkoci najwicej ludzi zgino z powodu wojen religijnych. Zdumiewajce jest jak wielu ludzi nie zdaje sobie sprawy, e wyznawana religia nie zaley od jej wyznawcw tylko od tego, w jakiej kulturze oni wzrastali. Albo e nie mona by wierzcym lub niewierzcym na wasne yczenie. Jeeli ludzie religijni wierz, e wiara jest bogosawiestwem lub darem od Boga, to powinni niewiernym wspczu zamiast ich potpia.
Wszystko to prowadzi do wniosku, e – wbrew powszechnemu przekonaniu – tolerancja nie jest waciwoci osobnicz natury moralnej, lecz intelektualnej. Tym samym jej poziom i zasig spoeczny zale bardziej od wyksztacenia ni wychowania.