Prof. dr hab. Maria Krzysztof Byrski, orientalista. Czonek Komisji Etyki PAN, w latach 1993-96 ambasador RP w Republice Indii. Autor ponad 100 publikacji, w tym kilku ksiek, m.in.: Concept of Ancient Indian Theatre, Methodology of the Analysis of Sanskrit Drama.
Po co w Indiach kwitn doliny krzemowe? Po co inwestowa w rozwj nauki, ktra i tak nie zmieni stylu ycia hindusw?
– Nauka, tak jak my j rozumiemy, jest dla hindusw kluczem raczej do zdobywania pienidzy, a nie mdroci. Hindusi przemierzaj wiat, by zdoby dowiadczenie i nauczy si czego, co daje pienidze. Teraz suy temu najlepiej nowoczesna technologia. Rezultatem tego jest wic ywioowy rozwj najnowszych przedsiwzi technologicznych, na przykad w Bangalore.
Jak funkcj speniaj pienidze w spoeczestwie, w ktrym cae ycie jednostki jest ju okrelone w momencie urodzenia? Czy wiksze konto w banku zmieni moj karm?
– Nie widz tu adnej sprzecznoci. Wiksze konto w banku – jeli si nam uda takie wygenerowa – oznacza po prostu, e w poprzednim yciu nagromadzilimy odpowiednie zasugi, za ktre teraz odbieramy zapat. Wane jest, co z tymi pienidzmi zrobimy. Powinnimy pamita, e od tego zaley jako naszego przyszego ycia. Podobnie zainteresowanie przyziemnymi sprawami nie musi sta w sprzecznoci z duchowoci.
Eliade mwi o „obecnoci epifanicznej”, Pan podkrela duchowy wymiar egzystencji. Gdzie skrywa si to sacrum? W spojrzeniach hindusw widziaam tylko tsknot za mamon…
– Najstarsza tradycyjna indyjska refleksja religijno−filozoficzna powiada, e wszystko co jest, jest ofiar, caa ludzka egzystencja jest ofiar. W tej ofierze kady czowiek ma do spenienia okrelon rol. Nie bra udziau w ofierze, oznacza straci wszystko. S wic rwnie i tacy ludzie, ktrzy swoj rol w tej ofierze istnienia speniaj zabiegajc o pienidze i w tym rwnie moe si spenia owo sacrum. A kiedy si dostrzega w oczach hindusw jedynie tsknot za mamon, to trzeba pamita, e mog to by po prostu ludzie godni lub tacy, ktrym brakuje najbardziej niezbdnych rzeczy. Warto te pamita, e w Indiach czowiek – poza tym, e jest elementem ycia spoecznego, czonkiem wielopokoleniowej rodziny o cisej hierarchii czy obywatelem – jest take powoany do tego, by sobie uwiadomi, i jest w swej istocie tosamy z brahmanem – Absolutem, zgodnie ze znan sentencj „aham brahma’smi”.
Jak mona by brahmanem w spoeczestwie kastowym? Przecie warto osoby jest wyznaczona przez miejsce, ktre zajmuje w hierarchii spoecznej.
– To wanie koncepcja spoeczestwa kastowego moe pokaza nam, jak wana jest osoba w Indiach. Dziaanie kadego czowieka wynika z roli, jak mu przydano w wielkiej ofierze istnienia i std rne s funkcje spoeczne i rytuay czystoci, ale ostateczny cel jest jeden – uwiadomienie sobie wasnej tosamoci z brahmanem. W tym kontekcie jest mniej wane, kim jeste, co robisz, ile masz pienidzy. Wane jest, by tak postpowa, aby uwiadomi sobie, e „To ty jeste”. A to oznacza, e waniejsze od tego, jaki jest wiat, jest to, e wszystko istnieje niejako tylko dlatego, e ty jeste. Bo od tego, jaki ty jeste, zaley ksztat wiata. Oczywicie, mwimy tu o najwyszym poziomie refleksji i prosz si nie dziwi, jeli nawet wyksztacony hindus nie bardzo bdzie w tych sprawach kompetentny.
Kastowy system sprawia, e rybak jest mniej wany ni informatyk.
– Z perspektywy ycia spoecznego – tak, z duchowej – nie. Kasta, w etymologicznym znaczeniu, oznacza dokadnie to samo, co nard i w zasadzie nie powinna by odbierana jako element deprecjonujcy warto osoby. Cho czsto w praktyce spoecznej wanie tak jest odbierana. To dlatego zwesternizowane elity indyjskie oceniaj system kastowy jednoznacznie negatywnie. Wida to w oficjalnych dokumentach agend przeprowadzajcych badania demograficzne, gdzie si nie uywa sowa kasta, zastpujc je sowem wsplnota (community). Ale tych opracowa nie mona zrozumie bez tej kategorii, co zdaj si implicit zakada ich autorzy. Mam wiadomo, e jest to pewien rodzaj rozdwojenia jani. Jest ono wynikiem zdecydowanie negatywnych aspektw tego systemu. W kocu to bramini w dawnych czasach uwaali, e jeli sowo Wedy wpadnie do ucha niepowoanego, to trzeba to ucho gorcym oowiem wypali. Co z tej pogardy dla niej usytuowanych spoecznie pozostao do dzi. Ale prosz mi wskaza cywilizacj, w ktrej takich zogw pogardy nie ma zupenie.
W Indiach tradycyjny etos spoeczny by zwizany z kast i wikszo przeciwko temu si nie buntuje. Tak samo jak w Europie nikt na powanie nie buntuje si przeciwko temu, e jest synem czy crk swojej matki i naley do okrelonego narodu. Podmiotowo czowieka nie wypywa z faktu urodzenia si w jakim narodzie czy kacie, ale z faktu bycia dobrym czowiekiem.
Co to znaczy by dobrym czowiekiem?
– Nie ma jednej definicji, podobnie jak nie ma w Indiach jednej wizji jedynego Boga, o ktrym teksty objawione tej tradycji mwi: „Jeden Byt wieszcze wielorako nazywaj”. Punktem wyjcia jest przekonanie, e w chwili, gdy z owej Jedni powstaa wielo, kady element tej wieloci obdarzony wiadomoci jest dobry, gdy rozpozna swoj tosamo z ow Jedni. Moe to uczyni i rybak, i informatyk, i gdy tak si stanie, kady z nich osignie wyzwolenie, czyli zdobdzie moliwo bycia jednoczenie po tej postrzegalnej stronie Bytu i po tej drugiej, niepostrzegalnej. ycie wielu ludzi zdaje si wiadczy o tym, e zasadnicz cech wiata postrzegalnego jest wielo. Mona by wszake powiedzie, trawestujc synn formu chrzecijask o Trjcy witej: jeden jest Czowiek – Pan Stworze (Purusza – Pradapati), ale w nieskoczonej iloci osb.
Czyli caa ludzka egzystencja nakierowana jest tylko na samo rozpoznanie, ktre, jak sdz, spenia funkcj samozbawienia.
– Tak. Hindusi wierz, e jeeli odpowiednio przeyj to ycie, to poprawi na przyszo swoj kondycj. Zgodnie z koncepcj reinkarnacji, mog – poprzez bycie dobrym czowiekiem w aktualnym yciu – diametralnie poprawi swoj egzystencj w przyszym. A oto jak wyglda „przestrze etyczna”, w ktrej maj realizowa to zadanie. Skada si ona z trzech sfer: sfery rozumu – ratio, sfery emocji – psyche i sfery bytowania materialnego. Pierwsza polega na takim przeyciu codziennoci, by by w zgodzie z tym, co wiemy o rzeczywistoci, w najbardziej nawet trywialnych sprawach. Czyli, na przykad, gdy wieci soce, naley woy kapelusz, ale rwnie i w bardzo powanych, bo gdy mam dziecko – dbam o nie i zapewniam mu najlepsze, moliwe warunki. Ale przecie i spacer w socu, i opieka nad dzieckiem s rdem olbrzymiej radoci. Wic te dziaania rwnie wpisuj si w sfer emocji. Radoci tej jednak byoby trudno dowiadczy, gdyby brakowao nam rodkw do ycia. Naley wic zabiega o wszystko, co suy poytkowi i zapewnia nam dobrobyt w materialnym bytowaniu. Ideaem oczywicie jest zachowanie harmonii pomidzy tymi trzema strefami. Powiem pani szczerze, e moe dlatego w Indiach o wiele wicej widziaem ludzi biednych i szczliwych ni w Polsce bogatych i szczliwych. Bo wanie z harmonijnego denia do spenienia si w tych trzech sferach wynika ich umiech, mimo e czyni to w warunkach nad wyraz skromnych. U nas jakby wci nie dostrzega si tego, e satysfakcj naley czerpa z harmonii dobra, pikna i materii, a nie z maksymalizacji jednego aspektu kosztem dwch pozostaych.
W Indiach etyka polega na tym, e ma si y w zgodzie z warunkami, ktre s konsekwencj tego, e si czowiek urodzi w tym, a nie w innym miejscu. Jak moliwy jest rozwj, gdy nie mona niczego zmieni? Fryzjer bdzie mia synw fryzjerw, a krawiec – krawcw.
– Europejczycy maj oczywisty problem z zaakceptowaniem dziedziczenia kompetencji, ale prosz si przyjrze historii bardzo starego kontynentu indyjskiego. Ot pismo zaczto tam stosowa do przekazywania wiedzy dopiero w czasach nowoytnych. Przedtem byo ono obrazem albo rzeb tekstw, ktrym si w tej postaci oddawao cze. Caa wiedza konieczna do waciwego funkcjonowania w spoeczestwie, co miao oczywicie rwnie wymiar religijny, bya przekazywana w bezporednim kontakcie: nauczyciel mwi uczniowi, ojciec – synowi. Taki sposb przekazywania informacji by logiczn i racjonaln konsekwencj owego braku zastosowania pisma do komunikowania si i najbardziej optymalnie zapewnia waciwe zdobywanie kompetencji, ktre z kolei umoliwiay naleyte przeycie swojego ycia. A rozwj, o ktrym pani mwi, i tak si sam dokonuje. Bo to, o czym mwiem, nie oznacza braku gotowoci do zmian. Cho u wikszoci hindusw wiadomo przynalenoci do grup zwanych kastami jest mocno zakodowana, to i to powoli si zmienia pod wpywem nowoczesnego trybu przekazywania kompetencji. Mam jednake nadziej, e zmiany nie spowoduj utraty istotnych wartoci tej cywilizacji, ktre wiadcz o jej wielkoci.
Tylko Gandhi nie ba si zmian...
– Hindusi myl, e „zjedli wszystkie rozumy” i nie musz si niczego od nikogo uczy. Dla wielu ortodoksyjnych hindusw Gandhi by najgroniejszym wrogiem Indii. To dlatego z rk jednego z nich straci ycie.
Hindusi traktuj Europejczykw jak „biae mapy”. Dlaczego Europejczycy traktuj hindusw jak przywdcw duchowych?
– Oni akceptuj swoje „ja”, swojego atmana, a my wci uciekamy przed sob.
Pan przed sob ucieka decydujc si na studia orientalistyczne?
– Myl, e byem wyrazicielem pewnego nastroju panujcego w Europie i w wiecie zachodnim, e podre ksztac, i e nie wystarczy by tylko w jednym kraju, by wiedzie, jak naley y. Teraz, po ponad 14 latach pobytu w Indiach, wiem, e to wszystko mona uzyska patrzc w lustro. Odpowied na nasze wszystkie problemy jest ukryta w nas. Indie nie s lepszym wiatem ni Europa, mona tam znale inny sposb rozumienia rzeczywistoci. Jednym z waniejszych punktw egzegezy wedyjskiej jest myl, e wszystko, co jest, jest pokarmem i zjadaczem pokarmu, jest paliwem i ogniem. Tak przemian energii wywoaa panwiadomo, zwana przez hindusw, midzy innymi, najpierw „Tym Jednym”, a pniej brahmanem. Ona to, stajc si Czowiekiem – Panem Stworze, rozpoznaa SI (atmanam), w mojej, twojej i jego monadzie wiadomoci. Teraz my musimy rwnie dokona podobnego aktu i rozpozna nasze SI w „Tym Jednym”. Ot i tyle, i a tyle!