Stan nauki oceniany jest zazwyczaj poprzez najwybitniejsze osignicia, a miar rodowiska akademickiego s osobowoci genialne. Jednak codzienne bytowanie nauki, jej fundamenty – osadzone s w przecitnoci. Tu egzystuj, z czasem zapomniane, miernoty i waciwe im zwyke lenistwo – pomijane w zarysach dziejw nauki, encyklopediach czy mediach. Poniej dna sytuuj si zjawiska patologiczne, wynikajce nie tylko z indywidualnych przypadoci, ale i wad natury systemowej. W czasach nauki akademickiej istniay naturalne procesy samoregulacji wobec tych poziomw, wynikajce z nadrzdnego systemu wartoci akademickich.
Inaczej dziao si w okresie budowy realnego socjalizmu. Niszczc nauk akademick i tworzc zrby „nowej nauki”, ideolodzy i politycy oddali wadz biurokratycznym decydentom. Ukad ten formowano od lutego 1949 roku, poczynajc od powoania Wydziau Nauki KC PZPR. Ludzie systemu wkraczajcy na teren nauki pozyskali moliwo przygotowania zmiany pokoleniowej uformowanej w Instytucie Ksztacenia Kadr Naukowych przy KC PZPR, uruchomionym w padzierniku 1950 roku. Od kwietnia tego roku dziaa resort szk wyszych i nauki, po powoaniu Polskiej Akademii Nauk (X 1951) i Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracownikw Nauki (XII 1951) zredukowany do „pionu” dydaktycznego. Badaniami rzdzia Pastwowa Komisja Planowania Gospodarczego oraz departamenty ministerialne resortw gospodarczych. W ramach „reformy instytutowej” wprowadzono obcy nauce akademickiej wzorzec pracy zespoowej, organizowanej przez „dyrektorw” placwek. W miejsce publikacji weryfikowanych ju w fazie pisania przez krytyk rodowiskow, pojawiy si plany i sprawozdania instytucjonalne oraz raporty z bada – konsumowane (lub nie) przez decydentw. Miar bada staj si wspczynniki ekonomiczne, gwnie ilociowe (nawet liczba stron maszynopisu). Podstaw oceny pracownikw jest dyscyplina pracy – obecno i dyspozycyjno.
Tak jak oddzielono polityk naukow od nauki, tak te realizowano separacj dziaa organizatorskich od prac badawczych i dydaktycznych. W sferze nauki pojawia si, obok stanu akademickiego, nowy stan – urzdniczy (proporcja siga 1:1). W miejsce wadz naukowych powoano „wadz nad nauk, obc tradycji akademickiej, gboko zakotwiczon w ideologii i polityce. Dawne zjazdy nauki przebudowano w form kongresw nauki polskiej, amicych instytucjonaln struktur nauki po to, by forsowa now hierarchi ludzi nauki – uczonych sytuowano poniej „pracownikw nauki”, a tych z kolei niej ni funkcjonariuszy. Przy agendach eksperiencyjnych, takich jak Rada Gwna Szkolnictwa Wyszego, CKK czy PAN, sytuowano biura agend, dziaajce z kompetencjami wadczymi, a zatrudniajce wczenie niekompetentny personel urzdniczy. Nie bya to administracja usugowa, lecz wadza nad nauk. To ona egzekwowaa system planowania i kontroli, cenzur wewntrzn, dyscyplin pracy. Na jej potrzeby powstaway instytucjonalne sprawozdania i „raporty” o stanie poszczeglnych dyscyplin – typowy produkt prac kongresowych.
Do maksimum rozbudowano biurokratyczne instrumentarium wadzy – polityk kadrow, budetow i legislacyjn. Awanse po wielu szczeblach (stopnie, tytuy i stanowiska) prowadziy do upowszechniania przekonania, i w nauce robi si „karier”. Likwidacja alternatywnych rde finansowania studiw i bada oraz publikacji, w tym fundacji na rzecz nauki, moga uzasadnia tez, i susznie upastwowiono instytucj nauki, a administracja, dajc rodki, moe wymaga realizacji polityki, ktr sama okrela. Z kolei obowizki nakadane przez ustawy, zarzdzenia i oklniki „legalizoway” system biurokratycznego zarzdzania.
Wczenie nauki do „gospodarki narodowej” przynioso prymat wulgarnego ekonomizmu, uytecznoci (dla wadzy), dehumanizacj. Nauka nie bya ju postrzegana jako twrczy segment kultury narodowej. Jej tradycje podlegay mumifikacji. Takie dziedzictwo pozostawia na dziesiciolecia epoka sowietyzacji nauki polskiej.