W roku 1945 do zburzonego Gdaska przybywa profesor Politechniki Lwowskiej Robert Szewalski, by obj stanowisko kierownika Katedry Turbin Parowych i Spalinowych oraz Sprarek Wirnikowych w Politechnice Gdaskiej. Zaczynajc, jak to si mwi od zera, skupi wok siebie zesp modych pracownikw. W kocu maja 1947 roku zostaje powoany na stanowisko dyrektora Biura Turbinowego przy Zjednoczeniu Przemysu Maszynowego, ktre stao si pioniersk komrk organizacyjn rodzcego si przemysu turbinowego. Tu wyszkoli pierwszy zesp konstruktorw, tworzcy oryginalne opracowania konstrukcyjne i technologiczne. Realizowano je w Mikoowie na lsku, na dugo przed rozpoczciem produkcji w Elblgu.
W tym czasie energetyka krajowa daa wasnych opracowa maszyn energetycznych do zrujnowanego przemysu. Byo to wielkie wyzwanie dla ludzi nauki. Profesor wraz z zespoem – Stefanem Peryczem, Andrzejem Piechot, Wojciechem Brzozowskim, Romualdem Smtnym−Sow i Wojciechem Brzezickim – podjli si wielkiego wyzwania: konstrukcji turbiny przeciwprnej o mocy 2300 kW, przede wszystkim na potrzeby przemysu wkienniczego i cukrowniczego. Moc tej turbiny, cho oceniona jako maa, w roku 1948 charakteryzowaa najwikszy silnik cieplny, zbudowany kiedykolwiek w kraju na podstawie wasnych opracowa. Turbin o nazwie TP2 uruchomiono w hali fabrycznej w Elblgu. I jako pierwsza polska turbina parowa otworzya ona now er produkcji turbin w Polsce.
W roku 1957 prof. Szewalski otrzymuje nominacj na rektora PG, a w 1952 r. powoany zostaje na czonka korespondenta Polskiej Akademii Nauk. Grudzie 1953 to pocztek ycia nowej jednostki – Zakadu Maszyn Wirnikowych PAN. Przybywaj do niego nowi, zdolni pracownicy. Rozwija si kadra naukowa, ronie pula prac badawczych i teoretycznych. W wyniku tego rozwoju Zakad Maszyn Wirnikowych zostaje uchwa Prezydium Rzdu z lipca 1956 przemianowany na Instytut Maszyn Przepywowych PAN w Gdasku. W pamitnym kryzysie sierpnia 1980 roku instytut jest pierwsz placwk naukow, ktra solidarnie popiera strajk gdaskich stoczniowcw. 18 sierpnia 1980 roku 145 pracownikw podpisuje list do strajkujcych stoczniowcw i przekazuje go Midzyzakadowemu Komitetowi Strajkowemu w Stoczni Gdaskiej.
W roku 1988, wychodzc naprzeciw zapotrzebowaniu spoecznemu, instytut podejmuje si opracowania wielotomowego dziea monograficznego Maszyny przepywowe. Seria wydawnicza pod redakcj prof. Eustachego S. Burki szczyci si dzisiaj 30−tomowym cyklem, nie majcym odpowiednika na wiecie.
Obecnie w ramach instytutu dziaaj cztery podstawowe orodki: mechaniki cieczy, termomechaniki pynw, techniki plazmowej i laserowej oraz mechaniki maszyn. W roku 1998 Rada Naukowa powierzya kierownictwo instytutu Jarosawowi Mikielewiczowi i powoaa na zastpc dyrektora ds. naukowych Jana Kiciskiego. Obaj dyrektorzy peni swoje funkcje do dzi.
Instytut Maszyn Przepywowych prowadzi badania w dziedzinie podstaw dziaania, projektowania, budowy i rozwoju maszyn oraz urzdze sucych do konwersji energii w przepywach oraz do prowadzenia zwizanych z t dziedzin dziaa edukacyjnych i wdroeniowych. Gwne zadania instytutu to prowadzenie bada podstawowych i stosowanych w zakresie mechaniki cieczy, termomechaniki pynw, techniki plazmowej i laserowej oraz mechaniki maszyn, a take ksztacenie pracownikw naukowych i specjalistw w dziedzinie nauk technicznych. Instytut specjalizuje si w mechanice oraz budowie i eksploatacji maszyn. Wyniki prac przekazywane s do praktyki. Mobilno pracownikw tej najwikszej placwki naukowej PAN na terenie Polski pnocnej, ich odwaga badawcza i mody wiek (rednia w okolicach 40 lat) sprawiaj, e wsppraca z przemysem staa si integraln czci pracy naukowo−badawczej.
Instytut we wszystkich dotychczasowych rankingach placwek badawczych prowadzonych przez rne instytucje rzdowe zawsze uzyskiwa najwysz kategori. O jego wysokiej pozycji stanowi oczywicie nie tylko publikacje w renomowanych czasopismach i rozwj kadry naukowej, ale take liczba i jako zdobytych grantw w midzynarodowych i krajowych konkursach oraz bezporednia wsppraca z przemysem. Warto wic odnotowa duy sukces, jakim byo powierzenie instytutowi koordynacji duego projektu midzynarodowego w 6. Programie Ramowym Unii Europejskiej UFAST – Niestacjonarne efekty w oderwaniu wywoanym fal uderzeniow z partnerami z Francji, Wlk. Brytanii, Rosji, Holandii, Rumunii, Woch, Belgii i Niemiec. Ponadto instytut uczestniczy w wielu innych projektach unijnych, jak: ARTIMA, AITEB−2, TLC, FLIRET, Cost−7 czy COST G8. Posiada peni praw akademickich, a wic uprawnienia do nadawania stopni naukowych doktora i doktora habilitowanego oraz uprawnienia do wszczcia procedury nominacyjnej do tytuu profesora.
Nauka dzi podlega tym samym prawom, co gospodarka – mwi prof. Jarosaw Mikielewicz.
W polityce naukowej pastwa szczeglnie mocno zarysowuj si w ostatnich latach tendencje do integracji potencjau szk wyszych, placwek PAN i instytutw resortowych. Instytut moe si tu wykaza szczegln aktywnoci, by bowiem inicjatorem organizacji konsorcjum naukowo−przemysowego w postaci Centrum Zaawansowanych Technologii „RIMAMI”, Sieci Naukowej „Eko−Energia”, a take trzech duych, interdyscyplinarnych projektw badawczych zamawianych, w ramach ktrych wsppracowao kilkanacie zespow badawczych z caego kraju.
W instytucie kadego roku prowadzonych jest jednoczenie ok. 40 grantw, przy 80 osobach zatrudnionych na etatach naukowych.
Od wielu lat strategicznym partnerem instytutu jest ALSTOM Power w Elblgu, znany wczeniej jako ZAMECH. Wsppraca ta wywara istotny wpyw na tematyk badawcz instytutu i zaowocowaa szeregiem cennych opracowa i wdroe.
Instytut moe si poszczyci take szeregiem spektakularnych wdroe przemysowych, jak modyfikacja stopnia turbiny parowej przed upustem, zastosowana w elektrowniach „Kozienice”, „Turw”, „Rybnik”, „Dolna Odra” i innych. Modyfikacja ta zapewnia roczn oszczdno zuycia wgla na poziomie 30 tys. ton. Z kolei usprawnienia wielostopniowych urzdze strumienicowych odsysajcych powietrze w turbozespoach parowych przyniosy udokumentowane korzyci w postaci 2−3 proc. oszczdnoci mocy turbozespou. Szczegln pozycj w zakresie wsppracy z przemysem uzyskay zespoy badawcze zajmujce si ma energetyk wodn. Zaproponoway one i wdroyy szereg oryginalnych rozwiza dotyczcych turbin wodnych, a przy tym integruj rodowisko naukowo−techniczne organizujc cykliczne i znane ju konferencje z udziaem przemysu o zasigu midzynarodowym.
Szczeglnie prestiowe s zlecenia pozyskiwane od koncernw zagranicznych. Przykadem moe tu by wieloletnia umowa z Air Liquide (Francja), dotyczca destrukcji gazw ekologicznie szkodliwych, czy te z lectricit de France.
Rocznie instytut prowadzi ok. 40 bezporednich umw z przemysem, co oznacza, i co drugi pracownik naukowy pozyskuje rocznie rednio jedno zlecenie. Stanowi to jeden z najwyszych wskanikw wrd instytutw technicznych PAN.
IMP PAN posiada szereg niepowtarzalnych w skali kraju stanowisk badawczych i laboratoriw. Wymieni tu mona chociaby nowe Laboratorium Obiegw Parowych i Chodniczych, umoliwiajce prowadzenie bada podstawowych w dziedzinie zagadnie cieplno−przepywowych oraz prac badawczo−wdroeniowych w zakresie nowoczesnych ukadw chodnictwa, klimatyzacji i pomp ciepa czy te Laboratorium Techniki Laserowej. Laboratorium to ma charakter regionalny, a bogate wyposaenie odpowiada typowemu wyposaeniu w laboratoriach renomowanych europejskich uczelni i instytutw. S to lasery technologiczne 2.5 kW, 1.2 kW z manipulatorami CNC, lasery Nd−YAG 0.8 J z moduami harmonicznych 532, 355 i 266 nm, barwnikowy i szereg innych, oraz zestawy aparatury spektroskopowej na zakres UV−VIS−NIR widma promieniowania i przenony zestaw rentgenowski XRF do nieniszczcych bada i analizy materiaw.
W drugiej poowie lat 90. zaprojektowano i zbudowano w IMP PAN tunel transoniczny. Dowiadczenie uzyskane w Karlsruhe oraz w Getyndze pozwolio na zaprojektowanie nowoczesnego stanowiska badawczego. Fundusze na realizacj budowy uzyskano z KBN w ramach grantu inwestycyjnego w 1994, natomiast fundusze na wyposaenie uzyskano z Fundacji Wsppracy Polsko−Niemieckiej w 1996. Uruchomiony tunel przewysza gabarytami i wyposaeniem wiele tuneli akademickich w Europie. Jest rwnie jednym z trzech w Polsce. Obecnie suy do bada podstawowych prowadzonych w projektach krajowych i europejskich.
Biorc pod uwag strategiczne obszary badawcze okrelone w priorytetach Krajowego Programu Ramowego i zderzajc je z moliwociami instytutu, mona powiedzie, e coraz wiksze znaczenie uzyskaj zagadnienia zwizane z nowymi, ekologicznymi rdami energii, w tym energii odnawialnej, oraz zagadnienia zwizane z kogeneracyjn energetyk rozproszon. Szczeglnie perspektywiczne wydaj si tu kierunki bada zwizane z mikrosiowniami parowymi i niskoemisyjnymi technikami spalania oraz z ogniwami paliwowymi.
Rozpowszechniany jest coraz czciej pogld, e przeom technologiczny w skali globalnej zwizany bdzie w najbliszej przyszoci wanie z ogniwami paliwowymi, co oznacza stopniowe przechodzenie cywilizacji wiata od ekonomii paliw kopalnych do ekonomii wodoru (lub biometanolu jako rda wodoru dla ogniw paliwowych). Mikrosiownie maj suy do jednoczesnej produkcji ciepa i energii elektrycznej. Ciepo z siowni moe by wykorzystane do podgrzewania wody w ramach uytku domowego lub do celw grzewczych domu, natomiast uzyskana energia elektryczna wystarczy na potrzeby wasne lub te moe zasili sie elektryczn. rdem ciepa mikrosiowni, w zalenoci od lokalnych moliwoci, moe by paliwo konwencjonalne lub ze rde odnawialnych. Ciepo w mikrosiowniach kogeneracyjnych jest lepiej wykorzystywane ni w siowniach produkujcych tylko energi elektryczn. Mikrosiownia kogeneracyjna wykorzystuje energi paliwa w prawie 90 proc. To znaczy, e ok. 70−80 proc. stanowi ciepo dostarczane do ogrzewania, a ok. 10−20 proc. to dodatkowa produkcja energii elektrycznej. Siownie konwencjonalne produkujce energi elektryczn wykorzystuj energi zawart w paliwie tylko w ok. 40 proc. Lepsze wykorzystanie energii paliwa w mikrosiowniach kogeneracyjnych prowadzi do obnienia szkodliwych emisji towarzyszcych procesowi spalania paliwa. Maa siownia kogeneracyjna moe by w peni zautomatyzowana i nie wymaga obsugi. W ten sposb uytkownicy energii posiadajcy koty z mikrosiowni, staj si producentami energii elektrycznej. Badania rynku w Wielkiej Brytanii wykazay, e zapotrzebowanie na takie siownie jest ogromne, porwnywalne z lodwkami domowymi. Przyjmujc, e moce takich siowni wynosz od kilku do kilkudziesiciu kilowatw, mona atwo przeliczy, e w kraju mogyby one zastpi szereg konwencjonalnych duych elektrowni.
Istniej rne koncepcje budowy mikrosiowni. Mog by oparte na tokowych silnikach spalinowych, turbinach gazowych, turbinach parowych, silnikach Stirlinga, ogniwach paliwowych itp. Rne s te czasowe perspektywy wdroenia tych koncepcji. Mikrosiownie parowe i ogniwa paliwowe mog te stanowi doskonae wyposaenie tzw. lokalnych gniazd energetycznych w gminach czy powiatach, tworzc razem z zasobami rolnymi tych regionw kompleksy agroenergetyczne. Instytut, jako koordynator oglnopolskiej sieci naukowej EKO−ENERGIA oraz koordynator Centrum Zaawansowanych Technologii „RIMAMI”, moe odegra tu znaczc rol. Mona te sobie wyobrazi, e tak utworzone lokalne gniazda energetyczne mog by poczone w przyszoci we wspln sie z wykorzystaniem np. nanoserwerw internetowych. Mikrosiownie parowe mog by rwnie wykorzystywane w zwykych gospodarstwach domowych, co otwiera interesujce moliwoci zarwno dla prac badawczych, jak i wdroeniowych. Tego typu mae jednostki energetyczne mog si sta w przyszoci znakiem firmowym Instytutu Maszyn Przepywowych.
Ta tendencja w wiatowej i europejskiej energetyce zwiksza szans wsppracy instytutu z regionem Polski pnocnej, ktry posiada najwiksze w kraju areay ziemi do uprawy rolin energetycznych i produkcji biomasy. Instytut, jako koordynator CZT „RIMAMI”, podpisa z wadzami samorzdowymi wojewdztw pomorskiego i warmisko−mazurskiego listy intencyjne o wsppracy w tym zakresie w najbliszej przyszoci.
Instytut moe si te zaangaowa w budow wikszych, energooszczdnych obiektw, bazujcych na energii odnawialnej. Projekt ten okrela si mianem „domw inteligentnych”.
Do bada zwizanych z ochron rodowiska, a wic w najwyszym stopniu priorytetowych, nale take badania nakierowane na rozwj maej energetyki wodnej i na oczyszczanie gazw odlotowych za pomoc techniki laserowej i plazmowej. Do realizacji takich zada instytut gotowy jest na najwyszym, wiatowym poziomie. Warto doda, e celem UE jest osignicie (do roku 2010) 18 proc. udziau kogeneracji w maej i redniej skali w wytwarzaniu energii elektrycznej. Dyrektywa UE zakada 22 proc. udzia „zielonego prdu” do roku 2010 w skali caej Unii. Dla Polski wskanik ten wynosi 7,5 proc., co jest duym i trudnym wyzwaniem (w roku 2000 mielimy udzia ok. 1,6 proc.).
Tematyk priorytetow bd te zagadnienia zwizane z badaniem waciwoci materiaw funkcjonalnych i detekcj ich uszkodze. Przed zespoami zajmujcymi si t tematyk rysuj si wic w instytucie dobre perspektywy rozwoju.
Szczeglnie wysok pozycj i uznanie midzynarodowe zyskay sobie w ostatnich latach prowadzone w Instytucie Maszyn Przepywowych PAN w Gdasku prace z zakresu aerodynamiki i przepyww naddwikowych z silnymi oddziaywaniami. Grupa tematyczna „AERO” naley do priorytetowych kierunkw bada w 7. Programie Ramowym Unii Europejskiej. Zespoy badawcze zajmujce si t problematyk wsplnie z grupami badajcymi materiay funkcjonalne, maj due szanse udziau w krajowych i europejskich platformach technologicznych. Wie si to z pozyskaniem znaczcych rodkw finansowych, co dzi ma kolosalne znaczenie dla powodzenia programw badawczych.
Polityka naukowa Instytutu Maszyn Przepywowych w Gdasku powinna sprzyja pracom, ktre wykazuj najwiksz zgodno z trendami wiatowymi. Daje to najwiksz szans pozytywnej weryfikacji w rnego rodzaju konkursach krajowych i zagranicznych. By moe wymaga to bdzie zmian w strukturze organizacyjnej instytutu, aby uelastyczni moliwoci badawcze do biecych potrzeb i szans zdobycia atrakcyjnych projektw. Pewnym pomysem moe te by powoywanie doranych, midzyorodkowych zespow badawczych do realizacji okrelonych zada.
– Nauka dzi podlega tym samym prawom, co gospodarka – powiedzia na zakoczenie mojej wizyty w Instytucie Maszyn Przepywowych w Gdasku prof. Jarosaw Mikielewicz. – Warto i trzeba w ni inwestowa, aby przynosia dochody. Ale te i my, uczeni, musimy zrozumie, e rynek i podatnicy oczekuj od nas rozwizywania problemw uznanych za palce dla cywilizacji XXI wieku.