W poowie wrzenia Organizacja Wsppracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) opublikowaa raport z serii OECD Reviews of Tertiary Education, zawierajcy ocen szkolnictwa wyszego w Polsce (dostpny na witrynie OECD, a take naszego ministerstwa). Raport zosta opracowany na podstawie rnorodnych materiaw rdowych, w tym informacji i opinii zebranych w trakcie wizyt przedstawicieli OECD w Polsce, a zwaszcza podczas wizyty grupy ekspertw tej organizacji w maju 2006. Tre raportu wskazuje na du wiedz na temat szkolnictwa wyszego w Polsce i rozumienie specyficznych problemw naszego kraju. Dlatego warto zapozna si z zawartymi w raporcie ocenami i zaleceniami, by uczyni je przedmiotem publicznej dyskusji.
Oglna ocena funkcjonowania naszego systemu ksztacenia na poziomie wyszym jest umiarkowanie pozytywna. Zdaniem autorw raportu, od czasu transformacji ustrojowej zaszy w nim zasadnicze zmiany, w wyniku ktrych pod wieloma wzgldami Polska doczya do krajw z nowoczesnym szkolnictwem wyszym. Jako najwiksze osignicia wymieniono: zwikszenie dostpnoci studiw, m.in. w wyniku powstania sektora uczelni niepublicznych i wprowadzenia odpatnoci za studia, znaczny poziom autonomii uczelni, funkcjonujcy zgodnie z midzynarodowymi standardami system akredytacji, a take ustawowe regulacje zgodne z Procesem Boloskim oraz umoliwiajce udzia osb spoza rodowiska akademickiego w procesach decyzyjnych.
Obok tych pozytywnych cech autorzy raportu wskazuj jednak na powane saboci systemu. Proces zmian nie zosta zakoczony, a niektre z najtrudniejszych problemw nie zostay rozwizane. Aby sprosta wyzwaniom spoeczno−ekonomicznym, konieczne s dalsze reformy.
Za priorytetowe zadanie uznano opracowanie kompleksowej i spjnej strategii rozwoju szkolnictwa wyszego; opublikowana w 2005 r. strategia na lata 2007−13 oceniona zostaa bowiem jako niekompletna i w zbyt maym stopniu skonsultowana. W pracach nad strategi powinni uczestniczy przedstawiciele rnych resortw, rodowiska akademickiego i innych zainteresowanych gremiw. Opracowanie strategii powinny poprzedzi prace o charakterze studialnym, m.in. analizy porwnawcze z innymi krajami, realizowane z udziaem ekspertw midzynarodowych, w tym przedstawicieli Polonii.
Najbardziej krytycznym zagadnieniem o charakterze strategicznym jest wyrane okrelenie roli ksztacenia zawodowego. Zdaniem ekspertw OECD, obecnie nie ma wizji tego typu ksztacenia, a ponadto funkcjonuj mechanizmy promujce „akademicko” uczelni. Niezbdne s natomiast systemowe mechanizmy uniemoliwiajce zmian statusu uczelni realizujcych ksztacenie zawodowe i przeciwdziaajce innym zmianom, okrelanym oglnie jako academic drift.
Powanym problemem szkolnictwa wyszego w naszym kraju jest to, e rzd nie dysponuje odpowiednimi narzdziami umoliwiajcymi skuteczne sterowanie. Nie chodzi tu bynajmniej o regulacje prawne, lecz przede wszystkim o wsparcie w postaci odpowiedniego systemu informacyjnego, pozwalajcego na pozyskiwanie i przetwarzanie danych oraz w postaci odpowiedniego zaplecza badawczego.
Funkcjonujcy system opat za studia i pomocy materialnej zosta oceniony jako niezgodny z zasadami rwnoci. Zalecanym przez OECD rozwizaniem, zgodnym z zasad dzielenia kosztw midzy pastwo i beneficjentw procesu ksztacenia, jest wprowadzenie powszechnej odpatnoci za studia w poczeniu z systemem grantw (zwolnie z opat) dla najbardziej potrzebujcych oraz powszechnie dostpnych kredytw, spacanych po ukoczeniu studiw, w zalenoci od osiganych dochodw. Pomoc materialna w trakcie studiw powinna by przyznawana tylko wg kryteriw potrzeb materialnych.
System szkolnictwa wyszego w Polsce zosta uznany za zbyt „akademicki” i niereagujcy dostatecznie skutecznie na zrnicowane potrzeby gospodarki i spoeczestwa. Ksztat programw studiw determinuj zbyt czsto interesy kadry nauczajcej, a nie potrzeby spoeczne; ponadto uczelnie zbyt mao angauj si w ksztacenie ustawiczne. Niezbdne jest stworzenie centralnego systemu ledzenia karier absolwentw oraz informujcego kandydatw na studia i studentw o potrzebach rynku pracy, relacjach midzy programami studiw a moliwociami zatrudnienia, tzn. wymaganych kwalifikacjach, oczekiwanej wysokoci wynagrodzenia itp.
Autorzy raportu trafnie wskazuj na podstawowe rdo wielu istniejcych problemw – zbyt niski poziom finansowania. Stanowi on, ich zdaniem, zagroenie dla aspiracji polskiego szkolnictwa wyszego i nauki do odgrywania znaczcej roli w Europejskiej Przestrzeni Szkolnictwa Wyszego i Nauki.
Uwaam, e raport OECD powinien stanowi podstaw, a zarazem wsparcie dla propozycji bardziej znaczcych zmian w prawie akademickim. Cho pojawi si w okresie przygotowa do wyborw w uczelniach, ufam, e opinie na temat gwnych postulatw raportu wzbogac dyskusj na temat przyszoci rodowiska akademickiego. Prezydium KRASP ju powicio temu sporo uwagi, a szerszego omwienia wnioskw z raportu dokonamy na Zgromadzeniu Plenarnym w dniach 21−23 listopada w gocinnej SGGW.