Koncepcja wprowadzenia w Polsce penej lub przynajmniej czciowej odpatnoci za studia dzienne w uczelniach pastwowych pojawia si w nieregularnych odstpach czasu w naszym yciu publicznym. Dotychczas takie lune dywagacje prominentnych nawet przedstawicieli tej czy innej partii politycznej nie wywoyway wrd studentw popochu, co najwyej lekkie zaniepokojenie. W cigu ostatnich lat wprowadzono jednak w ycie tyle pozornie tylko nierealnych rozwiza ustawowych, e przysza pora, aby w tej kwestii wypowiedzieli si najbardziej zainteresowani – ci, ktrzy bd paci (oni lub ich rodzice, jeli chcemy trzyma si faktw). Nie pretenduj tu do wypowiadania si w imieniu caej spoecznoci studenckiej. Refleksje te sprowokowane zostay doniesieniami prasowymi o rosncych cenach wynajmu mieszka i stancji.
Odpatno za studia dzienne w uczelniach pastwowych nie jest pomysem z gruntu zym – gdyby tak byo, systemu tego nie praktykowano by w wikszoci krajw Europy Zachodniej i w USA. Musimy sobie jednak odpowiedzie na trzy podstawowe pytania: Po co odpatno? W jakim wymiarze? Czy jestemy (jako spoeczestwo) na to gotowi?
Zacznijmy od pytania pierwszego. Podstawowym celem signicia do kieszeni studenta jest zwikszenie rodkw finansowych pozostajcych w gestii poszczeglnych uczelni bez zwikszania subwencji budetowych. Studenci s wiadomi tego, e zwaszcza uniwersytety nie s przesadnie bogate i dlatego remonty cign si latami, stypendia s niskie, a o pienidze na wiele projektw badawczych, sprzt sportowy i dziaalno kulturaln lub spoeczn trzeba si stara w prywatnych fundacjach lub za granic. Na badania naukowe przeznacza si w budecie RP 0,3 proc. PKB rocznie – przynajmniej czciowa odpatno za studia mogaby da uczelniom zastrzyk finansowy na ten cel, i to nie jednorazowy.
S jednak inne cele wprowadzenia takiego rozwizania, mniej ju oczywiste. Wielu publicystw wierzy, i konieczno zapacenia za semestr nauki choby i 1500 z (tyle kosztuj tanie studia zaoczne) skonioby wielu kandydatw na wysze uczelnie do racjonalniejszego wyboru kierunku studiw. Zamiast kierowa si „zainteresowaniami”, „marzeniami” czy innymi tego typu ulotnymi przesankami i wybiera polonistyk, kulturoznawstwo czy filozofi, traktowaliby studia jako inwestycj w przysz karier i decydowali si na prawo, medycyn, studia politechniczne czy ekonomiczne. Kontrargument mona sformuowa tak: szkoy wysze przeksztac si wwczas w szkoy zawodowe. Wrd studentw zapanuje mentalno „pac i wymagam”, czy raczej „pac i oczekuj”: bd studiowa tylko to, co zapewni mi w przyszoci dobrze patny zawd. Nie bdzie ju chtnych do pracy naukowej. Prawda? Nie do koca.
Przyjrzyjmy si motywacjom studentw zaocznych. Mnstwo z nich studiuje marketing, finanse, prawo, administracj. Nie brakuje jednak rwnie chtnych na zaoczn polonistyk czy histori. Cz z nich zapewne pragnie zdoby kwalifikacje zawodowe (np. do pracy w szkole), cz chce po prostu „mie jaki papier”. Znam jednak takich, ktrzy s gotowi wyda 2000 lub wicej zotych za semestr, aby zgbia wasne zainteresowania. Tak wic wprowadzenie odpatnoci za studia nie przegonioby z uczelni pasjonatw i nie sdz, by np. moj macierzyst wrocawsk polonistyk trzeba byo zamkn z braku chtnych (cho zapewne na roku byoby np. 60 osb zamiast 220, jak to jest obecnie). Jakkolwiek brutalnie to nie zabrzmi, rynek pracy nie jest w stanie wchon co roku takiej puli socjologw, politologw czy polonistw, jaka opuszcza mury samych tylko uczelni pastwowych (i to nawet przy zaoeniu, e nie bd oni pracowa w zawodzie). Jak ju jednak wspominaem, celem studiowania nie na wszystkich kierunkach jest zdobycie kwalifikacji zawodowych.
Trzecia motywacja wprowadzenia odpatnoci za studia ma charakter raczej socjologiczny. W publicystyce na ten temat napotka mona czasem na argument, e bezpatne studia sprzyjaj pniej postawom roszczeniowym i brakowi umiejtnoci radzenia sobie w yciu. To akurat jest argument cakowicie nietrafiony. Owszem, za studia nie trzeba paci, ale za podrczniki, akademik/stancj i wiele innych rzeczy – ju tak, i dlatego wikszo studentw dorabia w taki czy inny sposb. Ucz si samodzielnoci – moe nie pracujc na etacie, ale przy dorywczych zajciach odpowiedzialno bywa nie mniejsza, za to rdo dochodu mona straci z dnia na dzie (a to uczy albo zaradnoci, albo totalnej dezynwoltury).
Odpowied na pytanie drugie jest dla mnie w miar oczywista: musi to by zawsze odpatno czciowa – tak, jak to jest obecnie na studiach wieczorowych i zaocznych, gdzie stawki czesnego ustalane s wedug popularnoci danego kierunku, a nie realnych kosztw zorganizowania zaj (jest to w pewien sposb skorelowane, ale w niewielkim stopniu). Sytuacja wyglda troch tak, jak obecnie z cenami mieszka – mona je windowa w gr w nieskoczono, ale mimo wysokiego popytu istnieje jaka granica ceny, ktr chtni s w stanie zapaci. 2000 z za semestr to suma znona dla osoby pracujcej, ale ju 6000 z to dla wielu pensja z 3−4 miesicy.
Mimo wszystkich powyszych uwag jestem zdecydowanym przeciwnikiem wprowadzenia odpatnoci za studia dzienne w uczelniach pastwowych. Nie motywuj mnie wzgldy ideologiczne, a czysta pragmatyka. Najczstszy argument w dyskusjach na ten temat mona streci w jednym zdaniu: „Tak jest na Zachodzie i w USA”. Zgoda. Tyle e Polska jest krajem zbyt biednym – i eszcze dugo bdzie. Jeden ze studentw alcych si „Gazecie Wyborczej” na horrendalne ceny wynajmu pokoi w Krakowie stwierdzi, e jego rodzice zarabiaj cznie (sic!) 2000 z netto i s w stanie da mu miesicznie 400 z, a w dodatku studiowa zamierza rwnie jego modszy brat. Jeli ten czowiek miaby dodatkowo paci drugie tyle miesicznie za studia, nie byby w stanie przestudiowa nawet jednego semestru. Zwolennicy odpatnoci powiedzieliby w tym miejscu: „Niech w takim razie idzie na studia zaoczne lub wieczorowe i pracuje w penym wymiarze godzin”. Teoretycznie mgby. Ale takich jak on bd tysice, dziesitki tysicy. A liczby miejsc na studiach zaocznych i wieczorowych nie mona zwiksza w nieskoczono. Po pierwsze, jest to niemoliwe z powodw czysto organizacyjnych (rok nie moe liczy 1500 osb). Po drugie, dydaktyka w wyszej uczelni nie moe by prowadzona wycznie w systemie zaocznym, bo jako nauczania na studiach niestacjonarnych jest z koniecznoci gorsza – mniej jest wicze, wykadowcy i studenci spotykaj si rzadziej, co nie sprzyja przekazywaniu wiedzy.
W Europie Zachodniej, USA, Australii i wielu innych krajach, gdzie studia we wszystkich wyszych uczelniach s patne, istnieje rozbudowany system pastwowych i prywatnych stypendiw, a banki udzielaj kredytw studenckich nie z aski, tylko do chtnie. Dziki temu nawet osoby z bardzo biednych rodzin maj szans studiowa. W gosach zwolennikw wprowadzenia takich rozwiza rwnie w Polsce pobrzmiewa czasem bezkrytyczna fascynacja Zachodem i Ameryk, nieprzekadajca si jednak na gbsz wiedz na temat realiw tych krajw. System stypendialny w USA jest tak skonstruowany, e najatwiej jest otrzyma finansowanie lub refundacj kosztw nauki, gdy jest si niepenosprawnym, nie biaym mieszkajcym na terenach zdewastowanych przez huragan „Katrina” i ma si ojca alkoholika. Najtrudniej na studia jest si dosta biaym mczyznom z niszej klasy redniej, ktrym nie przysuguj adne punkty za pochodzenie (w USA nazywane jest to „pozytywn dyskryminacj”). S oni zbyt zamoni, by zaapa si na stypendium, a jednoczenie zbyt biedni, aby samemu sfinansowa sobie studia. Z kolei prywatne fundacje nale najczciej do duych firm, ktre poprzez stypendia chc inwestowa w przyszych pracownikw. Nawet, jeli nie bdzie si potem pracowa u swojego dobroczycy, przynajmniej cz kosztw nauki trzeba odpracowa (co moe komplikowa plany na przyszo – vide doktor Fleischman z serialu Przystanek Alaska). Co za tym idzie, prywatne stypendia przeznaczone s najczciej dla studentw kierunkw cisych, inynierskich lub medycznych. Wspomaganie humanistw jest znacznie sabsze.
Mamy tu typowy przykad kwadratury koa. Z jednej strony, dlaczego modzi ludzie maj ksztatowa swoje zainteresowania pod czyim naciskiem? Z drugiej, dlaczego mieliby studiowa sabo perspektywiczne kierunki na koszt podatnikw? Mimo wszystko opowiadam si za pierwszym stanowiskiem. Dlaczego studiowanie kierunkw humanistycznych ma by przywilejem gwnie bogatych?
Zupenie innym, znacznie bardziej przyziemnym problemem jest to, ile czasu upynoby, zanim tak skomplikowany system stypendialny zaczby poprawnie funkcjonowa (nawet zaoywszy kilkuletni okres przejciowy). W Polsce sie organizacji pozarzdowych jest znacznie sabsza ni na Zachodzie i w cigu kilku lat cudownie si nie zagci. Polscy przedsibiorcy nie dojrzeli jeszcze w wikszoci do wiadomoci, e fundowanie stypendiw si opaca. Pozostaniemy zatem przy finansowaniu pastwowym – tyle e w formie wymagajcej znacznie wicej biurokracji i znacznie mniej przejrzystej. Polska musi si po prostu sta krajem znacznie zamoniejszym, a zachodnie wzorce musz si zakorzeni w wiadomoci wielu ludzi – wtedy wprowadzenie odpatnoci za studia nie bdzie odciciem drogi do nich tysicom modych ludzi. Bo gdyby system taki wprowadzono teraz, od nowego roku akademickiego, zapewne ja i wielu moich znajomych nie mielibymy szansy studiowa.
