Pani dr hab. Agnieszka Zabocka−Kos jest crk moich kolegw – ze szkoy i z wrocawskiej polonistyki. W pokoleniu wrocawian urodzonych z rodzicw−przybyszw podtrzymuje akademick tradycj, przede wszystkim ojca, ale i wczeniejszych antenatw, dziedziczc po matce, pisarce i publicystce, sposb wadania pirem. A matka, Janina Wieczerska−Zabocka, na pocztku swojej ostatniej ksiki Moja babcia, Niemcy i wojna tumaczy jasno, dlaczego zainteresowaa si rodzinn histori: Zaczam nabiera przekonania, e „ycie jest gdzie indziej”. W przeszoci. e to ycie moich rodzicw i dziadkw byo yciem prawdziwym, bo yciem prawym, z zasadami, z celem. I jake ciekawe, wrcz egzotyczne: przecie ich dowiadczenie historyczne byo przeciwiestwem naszego: z niewoli do niepodlegoci. My odwrotnie: z niepodlegoci wpadlimy w wiat przemocy hitlerowskiej, a zaraz po niej, po krtkiej chwili nadziei i zudze – w trujcy totalitaryzm komunizmu.
Pani Agnieszka pamita dziadkw, z wyjtkiem jednej babci, ktra zmara podczas wojny, a take prababci – bohaterk matczynej ksiki. W Kominie Wielkopolskim s tablice nagrobne przodkw macierzystych z pocztku XVIII wieku. Najdawniejsze zdjcie tych po mieczu pochodzi z poowy nastpnego stulecia, a dokumenty mwi o ich cudzoziemskich korzeniach.
W obu liniach s to tradycje mieszczaskie. W tej wielkopolskiej – bardziej zasiedziae, cho prababka pani Agnieszki na prawie dwadziecia lat wyjechaa z mem do Westfalii, gdzie prowadzili restauracj. Inni protoplaci mieli w Kominie tartak i wytwrni pasz, ktra produkowaa na eksport. I dziadek i babcia „prbowali studiw”, ale nad rado z poznawania literatury na polonistyce przedoyli biznes. Ich crka bez waha posza porzuconym tropem, dajc mocny fundament polonistycznej tradycji rodziny. Z domu o wyranej mieszczaskiej tosamoci wyniosa przywizanie do maej ojczyzny z jej lokaln spoecznoci, poczucie wobec niej obywatelskich powinnoci, ale i oczekiwanie solidarnoci wtedy, gdy czonkowie spoecznoci jej potrzebuj.
Ojcowska genealogia jest bardziej skomplikowana. Pani Agnieszka doszukaa si informacji, e jeden z antenatw by oficerem armii napoleoskiej, ktry, poznawszy w Austrii przysz on Polk, przywdrowa w okolice Wadowic, eby po galicyjskich peregrynacjach osi w Krakowie.
Prababcia mojej rozmwczyni wysza za m za inyniera, reprezentanta specyficznej dla wczesnej Galicji warstwy ludzi miaych i skonnych do ryzyka, z ktrym wyjechaa do Ameryki. Jej crka, urodzona w Salt Lake City, polubia doktora praw, absolwenta Uniwersytetu Jagielloskiego.
Na fotografii z drugiej poowy XIX wieku wida prapradziadkw i kilkoro dzieci. Potomkiem jednego z nich by Romuald Koppens, jezuita z Chyrowa i jeszcze jeden w rodzie Agnieszki polonista. Zajmowa si i Piotrem Skarg, i Mickiewiczem, i Sowackim. Cytuj go przedwojenne podrczniki. A w katalogu Biblioteki Jagielloskiej crka polonistw wyszukaa wcale liczne dzieka, gwnie poetyckie, Leona Koppensa. Pisa je przed wyborem kariery dyplomatycznej. Szczeglnym zrzdzeniem losu zosta ostatnim konsulem polskim we Wrocawiu. Kiedy zamyka konsulat w 1939 roku, nie mg przypuszcza, e potomkom przyjdzie urodzi si i y w tym miecie.
Janina Wieczerska mylaa o studiach w Poznaniu, dokd z Komina nie byo daleko, a Stefan Zabocki pewnie take znalazby si w tamtejszym uniwersytecie, jako e rodzina niedugo przed wojn zamieszkaa w stolicy Wielkopolski. Rodzice pani Agnieszki spotkali si jednak po wojnie we wrocawskim gimnazjum i po maturze razem poszli na... polonistyk.
Odznaczajca si znakomit pamici matka kad domow sytuacj, kade zdarzenie czy okoliczno komentowaa cytatami z literatury, a ojciec nie pozostawa duny, tylko rda cytatw zmieniay si w zalenoci od tego, nad czym ktre z nich akurat siedziao. Dom peen ksiek, wypeniony klimatem nieustannej lektury, mia rda niewyczerpane.
Dalsze yciowe drogi polonistycznego maestwa kolegw rozdzieliy si, ale nie oddaliy zbytnio. Janka, po epizodzie redaktorskim w wydawnictwie Ossolineum, majc niewiele ponad trzydzieci lat, zadebiutowaa powieci Zawsze jakie jutro z akcj umieszczon w „naszej (take mojej) szkole”, ale portretujc cae pokolenie tych przybyszw z wielu stron, ktrzy zaczynali ycie w sytuacji odwrotnej ni ich rodzice, przekonani, e zasadniczo je przemieni.
Crka powiada: Mama si rozdwoia midzy dziennikarstwo i pisarstwo. To drugie dominowao w latach 1960−70. Dziennikarzem zostaa przechodzc do „Odry”, gdzie pniej przez wiele lat bya sekretarzem redakcji, ale ta praca podobna bya (i jest) bardziej do zaj badacza kultury, a zarazem obserwatora przemian cywilizacyjnych, ni do typowego „urnalizmu”. Zblione do byy cykliczne felietony i komentarze w prasie gdaskiej, ktrych publikowanie przerwa stan wojenny. Po roku 1989 pojawiy si znowu teksty Janiny Wieczerskiej na amach „Dziennika Batyckiego”. Trzeci nurt i trzeci poziom jej pracy oraz zainteresowa, to uprawiana stale krytyka literacka.
Stefan Zabocki jeszcze przed ukoczeniem polonistyki podj studia na filologii klasycznej i by midzy te dwie dziedziny rwnie zawsze rozdwojony. Po przeniesieniu si do Gdaska, w roku 1976, prof. Zabocki „zakada” w tamtejszym uniwersytecie filologi klasyczn, a potem germanistyk. Wasne badania powici gwnie aciskim poetom polskiego Renesansu.
W nie bardzo wdzicznych dla podobnego dziaania czasach, kiedy ze szk wycofano lekcje aciny, a jzykiem powszechnego porozumiewania stawa si angielski, woy wiele trudu w utworzenie kierunku filologii klasycznej w Uniwersytecie lskim, a take polonistyki w Kolegium Nauczycielskim w Suwakach, dokd jedzi z Gdaska przez Warszaw, eby modym ludziom na rubiey umoliwi kontakt z europejskim dziedzictwem.
Powiedzia kiedy expressis verbis, e po latach pracy naukowej i napisaniu wielu prac nasta czas, kiedy trzeba organizowa ycie naukowe, tj. pomaga uniwersytetom w doskonaleniu i unowoczenianiu warsztatw badawczych. Zdaniem crki, przypaci to przedwczesn mierci w roku 2001.
ledzc oywajc raz po raz dysput o etosie inteligenckim, dopisuj do niej kolejne wiadectwa z dziejw rodzin, w ktrych ten etos trwa i owocuje. Dom wielkopolsko−galicyjski, a w drugim ju pokoleniu Zabockich – wrocawski jest wiadectwem modelowym. Mieszczaskie cnoty najnaturalniej podporzdkowano subie, pojmowanej, cho nikt jej tak dzi nie nazywa, jako praca u podstaw – dla dobra innych i dla zasuonej wasnej satysfakcji.
Od pani Agnieszki i jej modszego brata Piotra rodzice wymagali „pilnego uczenia si”. Crce, koczcej dobre liceum w klasie matematycznej, odradzili histori sztuki ze wzgldw przede wszystkim praktycznych. „Kindersztuba mieszczaska” nie dopuszczaa sprzeciwu i Agnieszka posza na architektur, mniej si interesujc projektowaniem, bardziej konserwacj zabytkw. Przejcie w pewnym momencie na indywidualny tok studiw pozwolio uczestniczy w zajciach na historii sztuki. Tematem pracy dyplomowej by Idealny cmentarz z krematorium – przeniesienie wizji malarskiej na formy architektoniczne.
Pracujc pniej przez pi lat w biurze konserwatora zabytkw poznawaa Dolny lsk, co przydaje si teraz, i mylaa o doktoracie. Stypendium doktorskie, z pobytem w Wiedniu, zafundowa jej... ojciec, zachcajc do wejcia na drog naukow. Zapamitaa doskwierajce wtedy (doskwiera i dzisiaj) ubstwo polskich bibliotek w zakresie, zwaszcza nowszej, literatury humanistycznej.
Obronia doktorat – z historii architektury – w roku 1992, pracujc od kilku ju lat w interdyscyplinarnym zespole Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki zajmujcym si rewaloryzacj Wrocawia. Rok wczeniej zamkna si „bardzo dua ptla” w biografii Agnieszki Zabockiej−Kos – od liceum matematycznego po Instytut Historii Sztuki w Uniwersytecie Wrocawskim.
Dowiadczenia zyskane przez studiowanie architektury i prac w politechnice owocuj cennym rozszerzeniem pola zainteresowa, pozwalajc czy w pracy badawczej wiedz i metody rnych dyscyplin – przede wszystkim historii, dalej rozmaitych nauk spoecznych, „bo architektura to nie s same gzymsy i portale, ale ludzie.”
Ostatnia jej ksika, praca habilitacyjna, powiadcza t twrcz syntez wielu perspektyw badawczych przy pierwszym wejrzeniu na jej tytu Zrozumie miasto. Centrum Wrocawia na drodze ku nowoczesnemu city 1807−1858. Bohaterem jest rodzinne miasto autorki. Nawizujc do „tradycji pisarstwa mamy”, adresuje sw prac nie tylko do uczonych kolegw, ale i mieszkacw, ktrym pomoe ona rozumie miejsce, gdzie przyszo im y. Ju wiadomo, e czytaj j mionicy Wrocawia, przewodnicy po nim i „zupeni nieprofesjonalici”, jak np. waciciele pobliskiego sklepu.
Studenci chtnie id tym oryginalnym tropem swojej preceptorki, ktra wymaga od nich szerokiego spojrzenia na kadym etapie samodzielnej ekspresji – w pracach seminaryjnych, licencjackich, magisterskich. Studentw historii sztuki jest coraz wicej i wielu z nich to „drugokierunkowcy”. Pani Agnieszka ubolewa mocno nad fatalnym, jej zdaniem, systemem studiw, ktry takie poszerzone studiowanie niezmiernie utrudnia.
Pani Agnieszka za naturalne uwaaa znalezienie yciowego partnera, ktry odpowiadaby wzorcom, jakie wyniosa z domu. Oboje z mem, Jerzym Krzysztofem, take niedawno po habilitacji, pracuj w tym samym instytucie, a do literackich tradycji rodziny przybya twrczo tecia, dr. Jerzego Bogdana Kosa, ktry jest lekarzem−poet.
Jedenastoletni syn niezbyt chtnie uczy si gry na fortepianie (to naley do kanonu mieszczasko−inteligenckiego wychowania), ale z zapaem sucha Wagnera.
Piotr Zabocki, modszy brat, rwnie zrobi wielk ptl, by zosta artyst fotografikiem. Studiowa kierunki techniczne, dzi uczy w Liceum Plastycznym w Gdyni m.in. przedsibiorczoci i robi doktorat u prof. Dariusza Filara z historii ekonomii. Ze szwagrem czsto i dugo dyskutuj o fotografii artystycznej, ktr pan dr Kos take uprawia.
Dziedzicznym zobowizaniem jest przewiadczenie lub raczej poczucie, niekoniecznie werbalizowane, e trzeba studiowa, naley pj drog naukow i warto by humanist, cho polonist czy filologiem klasycznym by si nie musi.