Do roku 1978 piszcy te sowa by w urzdowych dokumentach jedynie Sdzimirem. Od tej daty jestem Ostoja Sdzimirem. Zmian t wymoga wadza ludowa.
Tradycj rodziny jest wymienianie Ostoi jedynie w metrykach chrztu i lubw. Rnego rodzaju wiadectwa, dyplomy, legitymacje – brata, ojca, dziadka – zwieray jedynie nazwisko. Moja ona dokonujc zmiany nazwiska przedoya wiadectwo lubu. Otrzymaa wic dowd osobisty jako Ostoja Sdzimir. Dwadziecia kilka lat pniej wymienialimy nasze, tracce wano, dokumenty. W nowych dowodach ja nadal byem Sdzimirem, ona Ostoja Sdzimirem. W zwizku z tym midzy urzdnikiem i on wywiza si krtki dialog: – Ostoja to panieskie nazwisko? – Nie. – Pierwszy m? – Nie. Po wyjanieniu zacza si awantura. Zarzucono mi wieloletnie wprowadzanie wadz w bd przez „zatajanie klasowo obcego pochodzenia”. Odebrano mi wydany ju dowd osobisty. Nowy, zawierajcy „ujawnion Ostoj”, otrzymaem po kilku tygodniach.
Krtko potem opowiedziaem to ojcu, z ktrym, wiele lat po wojnie, spotkaem si w Anglii. Ogromnie ubawia go ta historia: „Pomyle, e to komunici zmusili do uywania herbu na co dzie!”.
Urodzi si w latach tysic osiemset siedemdziesitych we Lwowie. W ostatnich latach XIX wieku, bdc ju oficerem armii austriackiej, zosta przyjty do ekskluzywnej uczelni wojskowej w Wiedniu, szkolcej przyszych sztabowcw. Jednym z warunkw przyjcia byo przedstawienie dokumentw dowodzcych przynalenoci rodziny, co najmniej od kilku pokole, do „szlachetnie urodzonych”. Przerwa studia i wystpi z wojska w zwizku z odmow uzyskania wymaganej regulaminem zgody na maestwo ze sw wybran (Michalina Zwoliska, moja babka). Przyczyn odmowy byo „nie do szlachetne urodzenie” (!).
A do pierwszej wojny wiatowej by kwestorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Po jej wybuchu zosta zmobilizowany i mianowany komendantem szpitala wojskowego we Lwowie. Gdy zblia si front, otrzyma rozkaz, aby ewakuowa jedynie personel, pozostawiajc chorych i rannych. Odmwi wykonania tego rozkazu, polecajc lekarzom i pielgniarkom pozostanie w szpitalu. Rosjanie wzili go do niewoli, a pod koniec wojny, w ramach wymiany jecw, przekazali Austriakom. Oskarony o odmow wykonania otrzymanego rozkazu (w warunkach frontowych!), stan przed sdem wojennym. Szczliwie, zanim zapad wyrok, wojna dobiega koca, a monarchia si rozpada.
Zmar we Lwowie z pocztkiem lat dwudziestych.
Krtko przed pierwsz wojn rozpocz studia prawnicze w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. (Studia przerwane przez wojn, ktrych kontynuacj praktycznie uniemoliwiay mu penione pniej obowizki. W roku 1937 zda kocowe egzaminy i uzyska tytu magistra.) W czasie I wojny, ewakuowany wraz z matk i modszymi brami Witoldem i Zbigniewem, szczliwie unikn wcielenia do armii austriackiej. Po powrocie trzej bracia bior udzia w obronie Lwowa, a nastpnie, jako ochotnicy, uczestnicz w wojnie 1919−20.
W 1920 roku skierowano ojca do prac nad odbudow struktur pastwowych i samorzdowych na terenie dawnego zaboru pruskiego – 1920 Toru, w 1922 zostaje mianowany starost w Kartuzach. W rodowisku nieco nieufnym wobec „przybyszy z zewntrz” szybko zdobywa zaufanie i nawizuje dobre kontakty z miejscow spoecznoci kaszubsk. W tym okresie rozpoczyna si budowa portu w pobliskiej Gdyni. Osigniciem ojca byo przekonanie samorzdu powiatowego do pomysu budowy elektrowni wodnej w pobliskich Rutkach, ktrej gwnym zadaniem byaby dostawa energii elektrycznej do „powstajcej” Gdyni. Istniejce opory wynikay z koniecznoci zacignicia znacznego kredytu oraz z pewnego niedowierzania w realno „budowy” Gdyni. Symbolicznym wyrazem uznania wadz Gdyni byo zwrcenie si do ojca, aby w trakcie zaaranowanej uroczystoci dokona pierwszego wczenia prdu. Zawieciy si lampy, dopyw energii elektrycznej uatwi prace przy budowie portu. Ojciec nie przyj jednak „bardziej konkretnego” dowodu wdzicznoci w postaci dwu parcel na Kamiennej Grze (oferowanych za symboliczn zapat, sprzeda jednej z nich za cen rynkow miaa opaci budow willi na pozostaej).
W czasie przewrotu majowego ojciec opowiedzia si po stronie wadz rzdowych. Wkrtce potem zosta odwoany ze stanowiska starosty. Miejscowe spoeczestwo zorganizowao uroczyste i serdeczne poegnanie. Podczas tego spotkania wrczono ojcu, jako wyraz wdzicznoci za lata pracy dla powiatu kartuskiego, pikn srebrn waz z wyrytym na niej herbem Ostoja oraz odpowiednim tekstem. Waza ta jest jednym z zaledwie kilku przedmiotw ocalaych z mieszkania rodzicw w Stryju. Przekazaem j do Muzeum Kaszubskiego. Dziwnym zrzdzeniem losu po latach przedwojennej peregrynacji po kraju oraz po osobliwych losach wojennych wrcia do Kartuz.
Krtko potem, majc trzydzieci kilka lat, ojciec zosta skierowany na emerytur (!). Przeszed wwczas do pracy w strukturach samorzdowych. By przewodniczcym (sekretarzem) Wydziau Powiatowego w Radziechowie, a od roku 1936 w Stryju pod Lwowem. Pod koniec wrzenia 1939 przedosta si na Wgry, gdzie pozosta do koca wojny. Pracowa w Czerwonym Krzyu. Rwnoczenie dziaa w strukturach naszego wywiadu. M.in. opracowywa, analitycznie i syntetycznie, przekazywane mu z kraju due iloci materiaw. Opracowania te byy nastpnie przesyane naszym wadzom w Londynie. Wkrtce po wkroczeniu wojsk sowieckich, zagroony dekonspiracj i aresztowaniem, przedostaje si, ukryty w transporcie desek, do Austrii. Jest tu jednak nadal zagroony, gdy wspokupujcymi kraj s wadze sowieckie. Posugujc si dostarczonymi mu faszywymi dokumentami przedostaje si do strefy amerykaskiej. Ostatecznie emigruje do Nowej Zelandii, gdzie pozostaje do koca ycia.
Rozstaem si z ojcem w Stryju, 9 wrzenia 1939. Spotkalimy si ponownie po 40 (!) latach w Anglii, u zamieszkaego tam po wojnie brata. Ojciec przyjecha z Nowej Zelandii, ja z kraju. Gdyby kto powiedzia nam to w 1939 roku, uznalibymy zapewne, e s to chore majaczenia.
Przyszed na wiat 25 kwietnia 1919 w piwnicy kliniki usytuowanej na linii frontu walk polsko−ukraiskich, nad ktr toczy si pojedynek artyleryjski. Uczszcza do szk w Kartuzach, Toruniu, Lwowie i Radziechowie. W latach trzydziestych zorganizowa tam druyn harcersk i by jej druynowym. Jako 15−letni chopiec, w wyniku uznania brawurowo przeprowadzonej przez niego akcji ratunkowej, zosta udekorowany rzadko nadawanym odznaczeniem pastwowym – Medalem za Ratowanie Gincych.
W 1936 rozpocz studia lekarskie na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. We wrzeniu 1939 przedosta si na Wgry, a nastpnie przez Jugosawi i Morze rdziemne, do Francji. Bra udzia w walkach 1940 roku, udao mu si nastpnie przedrze, wraz z oddziaem, do jednego z portw na zachodzie Francji, a nastpnie ewakuowa do Wielkiej Brytanii. Zosta wkrtce oddelegowany do powstajcego Polskiego Wydziau Lekarskiego w Edynburgu. Ukoczy studia w 1943 roku. Rozpocz specjalizacj w zakresie neurochirurgii. W 1945 doktoryzowa si w tej dziedzinie (MD), a nastpnie, po zoeniu dodatkowych trudnych egzaminw, zosta czonkiem ekskluzywnego Krlewskiego Towarzystwa Chirurgw (Fellow of the Royal College of Surgeons). Kolejne szczeble kariery zawodowej przechodzi w Walton Hospital w Liverpoolu (senior registrar, nastpnie consultant). By jedynym z zespou konsultantw tego szpitala, ktremu powierzono prowadzenie zaj dydaktycznych na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu w Liverpoolu. Z jego inicjatywy Oddzia Neurochirurgii, ktrym kierowa w Walton Hospital, zosta uznany za „Associate Unit of Neurological Sciences” Uniwersytetu Liverpool. Wprowadza nowe, w wielu przypadkach wasnego autorstwa, techniki operacji mzgu. Opublikowa na ten temat liczne artykuy w czasopismach fachowych.
By zdecydowanie negatywnie nastawiony do wadz w kraju. Stara si jednak, aby stypendyci z Polski byli kierowani do jego oddziau. Szereg naszych neurochirurgw, odbywajcych ten sta, z wdzicznoci wspomina jego pomoc i opiek.
Po przejciu na emerytur wiele podrowa, gwnie po krajach Dalekiego Wschodu. Szczeglnie interesoway go Chiny (nawet uczy si chiskiego). Zgin tam tragicznie. Samochd, ktrym jecha, zderzy si czoowo, podczas burzy piaskowej na obrzeu pustyni Gobi, z pojazdem jakiej ekspedycji geologicznej. Miao to miejsce w regionie, w ktrym podobno tygodniami nie pojawia si aden pojazd mechaniczny.
O tym, jakim by czowiekiem, mwi anonimowa (wic niekonwencjonalna i szczera) notatka, ktra ukazaa si, oprcz szeregu nekrologw w czasopismach fachowych, w jednej z gazet w Liverpoolu: „A fine man – WE ARE some former patients of the neurosurgeon Mr.C.B.Sedzimir, and we were shocked to read in your newspaper of his tragic death. We should like to express our sorrow at the passing of so fine a man. We had a high regard for his outstanding skill, but above all, he was loved for his kindness, understanding and for his unlimited interest in everyone of his patients. – The appreciation is small compared with our thoughts Some grateful patients”.
Paprocki (1) stwierdza, e Sdziwojowie i Sdzimirowie „id od cibora sawnego wojewody krla Ludwika”. O jego dziejach i czynach wiele pisze Dugosz, najwicej informacji zawiera monografia Morawskiego (2). Jednake ju w poowie XV wieku cz rodu Ostojw posuguje si wycznie imionami Sdziwj lub Sdzimir, przejmujcymi stopniowo rol nazwiska. M.in. wskazuje na to edykt krlewski (3), przychylajcy si do pokornej proby Sdziwoja z ukowicy (humiles petitiones maiestati nostrae pro facte nobilis Sandiuogi de Lukowicze) o przeniesienie dziedzictwa „Lukowicze” z prawa polskiego na magdeburskie. Zadziwiajce jest, e dokument ten wydano w sierpniu 1444 w Waradynie (in Waradino... Anno Domini quadringetesimo quadragesimo quarto), a wic na jakim postoju w drodze pod Warn, mniej wicej miesic przed bitw!
Morawski twierdzi, e na Wgrzech dziaao kolejno kilku ciborw herbu Ostoja. Szajnocha (4) pisze: „Z siostr krla polskiego Kazimierza, starsz krlow wgiersk Elbiet (on Roberta ojca Ludwika) (...) weszo mnogo polszczyzny do Wgier. We fraucymerze modej krlewnej polskiej znajdowaa si crka jej stryjecznego brata, gniewkowska ksiniczka Elbieta, rodzona siostra Wadysawa Biaego. (...) Moda krlowa wgierska wydaa j za ksicia, czyli bana, podwadnej Wgrom Boni, Stefana Kostromancica. Z nowo polubion ksiniczk boniack rozszerzya si polszczyzna po boniackich obszarach sowiaszczyzny. Towarzyszyo tam ksiniczce polskiej wielu Polakw, midzy innymi sawny pniej w dziejach wgierskich mody cibor syn wojewodzica poznaskiego.”
„Waniejszy jest drugi cibor, prawdopodobnie syn Sdziwoja, ktry zjawia si na dworze krla Zygmunta w 1386 roku. Otrzymuje zamek Beczko, ktry ogromnie rozbudowuje. W roku 1397 zostaje obergespanem pressburskim, wkrtce potem wojewod siedmiogrodzkim. onaty z Dobroch (prawdopodobnie Polk), wie swe losy z Wgrami”. W przegranej bitwie z Turkami, pod Nikopolem, podobno uratowa krlowi ycie. Pniej walczy o przywrcenie krlowi wadzy. Ranny w wielu bitwach. Zygmunt twierdzi, e zawdzicza mu zachowanie korony. W roku 1410, w imieniu krla Zygmunta, opowiadajcego si po stronie zakonu, mediuje midzy krzyakami i Jagie (jeszcze tydzie przed Grunwaldem!). Pisze o tym Dugosz, do obszernie omawia to Szajnocha. Wkrtce potem napada Polsk, zajmuje Scz. Szczliwie zostaje pobity. W 1412 negocjuje, w imieniu krla, spraw zastawu miast spiskich (Lubowla, Koszyce, Wyszehrad). Bierze udzia w soborze w Konstancji (w jego dokumentach jest wymieniany jako „ein Stieber von Polen”. Umiera w wieku 70 lat. Zostawia dwu synw, starszy zostaje biskupem Jegierskim, modszy dziedziczy Beczko i zostaje wojewod siedmiogrodzkim. cibor przyj indygenat wgierski, lecz szczyci si polskim pochodzeniem i herbem.
W muzeum historycznym na zamku w Budapeszcie widziaem wykonan z czerwonego marmuru pyt nagrobn cibora. Widoczna jest na niej naturalnej wielkoci posta mczyzny w zbroi, lecz bez hemu, wspierajcego stopy na maym lwie. Uzbrojenie stanowi miecz, tkwice w zewntrznej czci pochwy miecza dwa dziryty oraz wcznia. Na tarczy herbowej jest herb Ostoja (nieco zmodyfikowany – midzy pksiycami, zamiast miecza widnieje krzy – Osoria?). Wyrazista twarz, bez brody, lecz z niewielkim wsem, bujne wosy sigajce omal ramion. W grnym prawym rogu co w rodzaju ozdobnej czapki. Tabliczka muzealna informuje: „Stibor kiralyi fokamaras siremleke 1430 as erek”.
cibor ufundowa kaplic przy kociele w. Katarzyny w Krakowie. Jest ona obecnie trudno dostpna, gdy zostaa wczona do klauzury ssiadujcych z kocioem sistr augustianek. Za ich zgod miaem mono obejrzenia wntrza kaplicy. Koci, w ktrym Austriacy ulokowali na wiele lat magazyny, uleg znacznej dewastacji. W kaplicy nie zachowao si nic z dawnego wystroju. Jedynym ladem przypominajcym fundatora s umieszczone na XIX−wiecznym chrze dekoracyjne tarcze herbowe. Kada z nich jest podzielona na cztery czci, z ktrych dwie zajmuje Ostoja, pozostae dwie – gowy gryfa (ora?). Podobno stanowi one odwzorowanie widocznych jeszcze pod koniec XIX w. fragmentw freskw.
Przedstawiony tekst korzysta z niewielkiej jedynie czci informacji zawartych w cytowanych, gwnie wtrnych, rdach. Czy dzieje ciborw nie byyby interesujcym tematem pracy doktorskiej?
1) B. Paprocki, Ogrd Krlewski, Praga 1599.
2) K. Morawski, cibor ze ciborzyc i Pippo Spano, Krakw 1907.
3) Kop. Krakw, Arch. Pastw., Oddz. I, Castrensia Sandecensia, t. 108, s. 853 – 6. Wpis w dniu 31 lipca 1599 wg oryginau przedoonego przez szlach. Stanisawa Sdzimira. Tytu: Oblata privilegii per nobilem Stanislaum Sendzimir.
4) K. Szajnocha, Jadwiga i Jagieo, Warszawa 1969.