Z niepokojem przyjem uwag znanego uczonego historyka, kiedy ministra edukacji, e nie uznaje on nauk o kulturze fizycznej. Zna si niewtpliwie na tym, co jest mu bliskie, lecz nie pojmuje odrbnoci ontologicznej nauk, w ktrych historia kultury fizycznej jest uznan w wymiarze wiatowym poddziedzin.
Uczeni s wszdzie tacy sami. Rne s natomiast ich obiekty poznania. Nie ma uczonych lepszych czy gorszych, gdy kady obiekt poznania wart jest swej nauki. Mwi si w zwizku z tym, e nauki s poznawczo rwnowarte. Kto mwi inaczej, ten nie wie, co mwi. Kady uczony zna si na jednym, ale nie zna si na innym. Inni s mu obcy przez to, e interesuj si czym innym ni on, a nadto osobliwoci obiektw narzucaj uczonym inny styl mylenia i stosowne sposoby ich poznania.
Osobliwym obiektem poznania jest czowiek: jako jedyny obiekt naturalny posiada zdolno rozumnego samostanowienia. Co wicej, istnieje cznie z innym podmiotem, wytwarzajc przez to pojednanie spoeczne ramy „istnienia−wsp”. Fenomen wspistnienia w dziaaniu generuje bowiem pole myli o sobie samym, z ktrego kade ludzkie indywiduum pozyskuje wiedz o sobie. Kolejna osobliwo poznania dotyczy wic sfery ontycznej czowieka, ulokowanej poza nim – jako kulturowa rzeczywisto (kultura bowiem, to myl czowieka o nim samym).
Ontologiczna osobliwo czowieka sprawia, e uczeni – znawcy czowieka musz zmierza do zrozumienia sensu zmiany czowieka oraz uzasadnienia jej susznoci, a po uzasadnienie sensu istnienia po ludzku. Wobec tego w naukach o czowieku musz zaznacza swoj obecno uczeni – wyjaniacze przyczyny zmiany, tzn. tumacze sensu zmiany czowieka i postulatorzy wartoci – uzasadniajcy, przez jakie dobro istnienie czowieka bywa suszne, a on sam staje si sobie tosamy. Uczeni ci tworz kategori humanistw, czyli znawcw tego, co wycznie waciwe czowiekowi.
Uczeni s zatem wszdzie tacy sami, ale tylko w ramach kategorii swej nauki. Co wicej, tylko jako teoretycy. Wspomagaj innych uczonych jako technologw, ale nimi nie s. Nie nale take do kategorii humanistw, gdy nie podejmuj kwestii sensu i wartoci przyczynowej rzeczywistoci. Z drugiej strony, technolodzy nie s teoretykami, cho bez kompetencji teoretycznej oby si nie mog. Kategorie nauk rnicuj wic uczonych, ktrzy musz nawzajem uzna, e charakterystyczny dla danej kategorii styl mylenia te naley do naukowej praxis. Rny sposb istnienia obiektw rnicuje uczonych i zachca ich do wdania si w osobliwy dla metodologii ich nauk styl mylenia.
Pytanie o uczonych wymaga dedykowania im nauki o nich samych. Oczywicie, nauki o nauce i uczonych istniej. Czowiek – jako podmiot wiadomy siebie – zawsze by taki sam w dociekaniu prawdy o sobie, lecz udziela sobie odpowiedzi na miar istniejcej i dostpnej samowiedzy – zawsze ograniczonej ramami tej kultury poznania, z jakiej si wywodzi.
Poznajcy siebie uczeni s niczym dzieci. Przestaj by jak dzieci, kiedy udzielajc sobie odpowiedzi z wykorzystaniem wiedzy istniejcej, wynosz z niej wiedz hipotetyczn, by – w nastpstwie uruchomienia zoonej procedury empirycznego dowodzenia – wzmc moc wyjaniajc teorii bd nawet j odrzuci. Owszem, s niczym dzieci – zawsze zawieszeni midzy zdziwieniem a przypuszczeniem – lecz tym od nich si rni, e w dociekaniu prawdy o przyczynie s upenomocnieni dwojako: metodologicznie i teoretycznie.
Uczony nie wszystko rozumie i nie wie wszystkiego o wszystkim. Miewa chroniczne problemy ze zrozumieniem przyczyny zaistniaych i istniejcych faktw – intrygujcych sw powtarzalnoci czy regularnoci – jako prawidowoci. Wanie poznanie przyczyny zmieniajcej si ustawicznie rzeczywistoci, bdce w istocie jej zrozumieniem, wynosi uczonego do godnoci teoretyka.
Pozostaje pytanie, dlaczego czowiek docieka przyczyny siebie – zarwno ten mylcy potocznie, jak i ten mylcy naukowo, w teoretyk wszystkiego. Czowiek rozumny pyta o przyczyn siebie, poniewa nie pojmowa, dlaczego jego istnienie jest przemijaniem ku nicoci. I nie ustaje w tym akcie bezinteresownego samopoznania, podszytego pierwotnie lkiem egzystencjalnym, jakkolwiek odkry, e poznawanie przyczyny jest dla niego wielce poyteczne, poniewa przysparza mu nad ni wadzy. Zmuszony do dziaania sprawczego, zapewniajcego zmiany celowe na miar potrzeb i aspiracji, nie tylko dostrzeg teori jako potencjalne rdo wiedzy praktycznej, ale zacz z jej twierdze korzysta w odkrywaniu prawd o metodzie zmiany czowieka, prawd technologicznych.
Odkrycie teorii jako wtrnego rda samowiedzy, zasobnego potencjalnie w prawdy praktyczne, wiodo uczonych do uznania technologicznego stylu mylenia za naukowy, a samych technologw za epistemologicznych krewniakw teoretykw. Uczeni – znawcy czowieka powikszyli tym samym wasne krlestwo o now kategori nauk. Odkryli, e formuowanie praw o przyczynie zmiany postulowanej (celowej) czowieka jest zalene od ich zasobnoci w prawdy teoretyczne o tej przyczynie. Rozpoznajc zwizek midzy stanem technologii a zasobem teorii lepiej ni kiedykolwiek w przeszoci, rozpoczli wycig w poszukiwaniu prawd podstawowych, by wykorzysta ich potencja zmianotwrczy w nowych technologiach i natknli si na sytuacje graniczne wywoywanych zmian. Dostrzegali zdumiewajce skutki zmian celowych, take tych niepodanych, lecz nie byli w stanie rozstrzygn o susznoci samych zmian oraz dobru zaprojektowanych narzdzi.
Technologowie wymusili niejako wzmoon aktywno autorytetw moralnych, humanistw – jakby czekajcych na swj moment dziejowy, a pozostajcych w wewntrznym sporze. Orbitale humanistw zaczy si nakada na cyrkulacje myli technologw. Mdrcy zostali niejako wcignici do rodka nauki technologicznej, by bezradnym i zagubionym szalecom z laboratoriw kreacji nowego czowieka wystawi certyfikaty humanistycznej przydatnoci ich projektw.
Nieoczekiwanie wzroso zapotrzebowanie na prawd o dobru. Trzeba byo zaptlenia aksjologicznego, w jaki popadli technolodzy, by uszanowa godno humanistw jako uczonych oraz uzna, e odkrywanie prawd o dobru naley do nauki w cisym sensie. Nie znaczy to bynajmniej, e usta spr o naukowo nauki, a by moe w kontekcie spektakularnych odkry nauk podstawowych ponownie bdzie wzbieraa na sile niech wobec uczonych mylcych inaczej. Mylcym cile naley wobec tego uwiadomi, e uczeni speniaj oczekiwania czowieka i caej ludzkoci, kiedy poznajc czowieka, zyskuj wiedz o: a) przyczynie zmiany czowieka, b) metodzie zmiany postulowanej czowieka, c) wartoci zmiany celowej, ktra nadaje czowiekowi sens. Co sprawia, e teoretyczny styl mylenia o czowieku czyni go samego rozumnym, technologiczny – roztropnym, a aksjologiczny – mdrym. Wielk niecisoci wobec tego byoby uznawanie wycznie za naukowy styl mylenia cisy czy podstawowy. Mylenie naukowe o czowieku, jako mylenie cise, sprowadza si take do projektowania metod zmian postulowanych i uzasadnie susznoci zmian celowych czowieka. Wyjani przyczyn zmiany, postulowa cel zmiany, zaprojektowa metod zmiany oraz uzasadni suszno zmiany celowej – oto czynnoci uczonego i czasowniki nauki, ktre nadaj jego myleniu okrelony styl, a metodologii postpowania badawczego stosownych osobliwoci.
Wymienione style mylenia znajduj zastosowanie w naukowym poznaniu sportowca. Mwimy o nim, bo to przypadek poznania niezwyky, lecz metodologicznie taki sam. Uczestnik ycia sportowego aspiruje do uniwersalizmu prawdziwego i opowiada si za tym samym modelem ycia dla wszystkich – dokonujcego si wedug tej samej idei dobra, a zawartej w humanizmie olimpizmu. Czowiek sportu podejmuje wic eksperyment kulturowy na oczach globalnej ludzkoci, wcigajc do swej spoecznoci – zwanej rodzin olimpijsk – wszystkie narodowe i etniczne spoecznoci, zalecajc im bezwarunkowe przyjcie jego ideaw.
Kto by nie zechcia skierowa ku takiemu czowiekowi teleskopw naukowego ogldu, ten pozostawiby nieodpowiedzialnie luk w samowiedzy. Kto natomiast w fakt modernizmu olimpijskiego ignoruje i nadto pomniejsza lub omiesza starania innych, ten z prawd pen i aktualnie moliw si rozmija. Kwestionowanie naukowoci tych nauk, poczone z sugesti ich instytucjonalnej likwidacji, doprasza si zwrcenia uwagi uczonym, e sportowiec te jest czowiekiem. Kto natomiast ju odkry, jako uczony, czowieka sportu olimpijskiego, ten musia uda si do rozjaniajcych rozum rde dostpnych teorii lub zabra si do tworzenia teorii sportu, by po latach dorobi si nauk o sporcie.
Posugujemy si tym przykadem, gdy pokazuje on nauk o czowieku jako spektakularne spotkanie uczonych, ktrych na planie mylenia teoretycznego o sportowcu czy idea przyczynowoci, mylenia technologicznego – idea skutkowoci oraz mylenia aksjologicznego – idea sensownoci. Jest to konsekwencj faktu, e czowiek sportu uczestniczy w rygorystycznym eksperymencie naturalnym, polegajcym zwaszcza na podejmowaniu systematycznej pracy, zwanej treningiem, w ktrej ekstremalne obcienia doprowadzaj czowieka do granic fizycznej wytrzymaoci oraz na rygorystycznym stosowaniu si do etosu uczciwego postpowania z samym sob i bezwarunkowego poszanowania godnoci drugiego sportowca, respektowania etosu czystej gry.
Warunkiem uzyskania wiedzy pewnej o sportowcu jest wszechstronna kompetencja metodologiczna. Poznaniu sportowca przysuguje oczywicie ten sam kanon metodologiczny, jaki dotyczy czowieka w oglnoci, a uwzgldniajcy osobliwoci mylenia przyrodniczego, spoecznego i humanistycznego. Goszenie pogldu o odrbnoci metodologicznej tych nauk to niedorzeczno, wynikajca z niezrozumienia istoty poznania naukowego.
Trudnoci natury instytucjonalnej nasuwaj si z chwil wyznaczania granic kompetencji uczonych w naukach o sporcie. Dotykaj one po rwno i przyrodnikw, i humanistw. Np. fizjolog czowieka moe obra profil fizjologa sportu, a socjolog – socjologa sportu. Fizjolog sportu bdzie nalea zatem o tyle do dziedziny nauk o sporcie, o ile, wdajc si w wyjanianie przyczyny zmiany naturalnej czowieka, bdzie respektowa spoeczny kontekst jego przynalenoci jako sportowca do rzeczywistoci kulturowej, e mylc o czowieku bdzie mwi o sportowcu, a poznajc fizjologicznie sportowca, bdzie pomnaa teorie fizjologiczne czowieka.
Zniesienie przez fizjologa tego kontekstu oznaczaoby, e rozpatrywany przypadek czowieka in abstracto lokuje go u podstaw poznania i tym samym czyni go fizjologiem oglnym czowieka. Proponowane tu rozstrzygnicie, zalecajce przyrodnikom – wdajcym si w poznawanie czowieka jako sportowca – cise respektowanie tej normy, przysporzy im samym poczucia rwnowartoci akademickiej, a samym naukom przyrodniczym o sporcie zapewni instytucjonalne istnienie w tej kategorii nauk.
Z kolei nauki o sportowcu, jako nauki spoeczne i humanistyczne, zyskuj wzgldn autonomi, o ile obiektem ich poznania pozostaje czowiek jako sportowiec, a szerzej – uczestnik sportowej praxis. Trac j, kiedy obiektem poznania staje si podmiot spoeczny w oglnoci, wyjty z ram roli sportowca wanie.
Sportowy eksperyment na czowieku moe by take rdem nowych pomysw dziaania sprawczego. Kto prbuje nowych sposobw zmiany czowieka w toku dziaania rutynowego, przetwarzajc je w dziaanie autorskie o znamionach innowacyjnych, ten tworzy now jako przyczynow w warunkach kliniki roztropnego trenera i zarazem wstpuje na technologiczny poziom poznania sportowca. Technologiem jeszcze nie jest, ale moe nim zosta, kiedy swj projektujcy styl mylenia przeniesie w warunki laboratorium badawczego, pomnoy samowiedz teoretyczn oraz nabdzie kompetencji metodologicznej technologa−klinicysty. Technolodzy sportu wywodz si z praktyki, cho do praktyki wracaj porednio, proponujc trenerom czynu pospolitego rozwizania optymalne. Obecne technologie sportu czerpi z teoretycznego rda poznania: biofizyki, biochemii i genetyki. Co jest nastpstwem zapotrzebowania na rozwizania cudowne, przemieniajce sportowca w nadczowieka, w wyniku stadionowej selekcji, lecz zarazem pozbawiajcego go sensu. Bez udziau humanisty ani teoretyk, ani technolog sportu kwestii sensu sportowego wyczynu podj nie s w stanie.
Pytanie, jak dalece zmienia si natura sportowca w nastpstwie przyjmowania w procesie treningu rnych strategii obcie, wpisuje si w szerszy kontekst poznawczy, pozatechnologiczny, dotyczcy granic zmiennoci natury ludzkiej i jej wytrzymaoci na przyoone do niej ekstremalne siy modyfikujce. Jakie obcienia treningowe doprowadzaj sportowca do jego dopuszczalnej peni – maksymalizuj osignicia w kierunku przesuwania granic jego ostatecznych moliwoci – a jakie zapowiadaj koniec sportowca jako czowieka?
Pytanie to otwiera wanie humanistyczn perspektyw poznawcz, w ktrej znajduje zastosowanie normatywny styl mylenia o sportowcu. Na prowokacj technologw i aroganck uzurpacj wolnociow praktykw sportu, mog odpowiedzie wanie humanici, zamknici jak zawsze w swoich koach etykw, pedagogw, filozofw i oczywicie historykw i pozostajcy w stanie niekoczcego si sporu o wartoci ycia.
W poczuciu odpowiedzialnoci za dobro wsplne, na ktrym si znaj lepiej ni inni (humanista z dobra yje), wchodz w rol spoecznie uytecznych autorytetw, wpywajcych na bieg sportowych zdarze. Nauka o sporcie staje si dobrem, o ile dobru czowieka sportu suy, umoliwiajc mu – dziki wytworzonej samowiedzy – przemian ku wyszej jakoci siebie. Jednake warunkiem niezbdnym relacji midzy myl uczonego, odkryt przez niego prawd a przemian w czowieczestwie sportowym, jest rygorystyczne stosowanie procedur poznania czowieka jako sportowca, uniwersalnego kanonu metodologicznego.