Rottweiler Darwina znów naciera

Richard Dawkins, bo tak nazywa się człowiek określany przez magazyn „Discovery” rottweilerem Darwina, zaliczany jest do trójki, obok Umberta Eco i Noama Chomsky’ego, najwybitniejszych intelektualistów znanych szerokiej publiczności. Richard Dawkins, autor kontrowersyjnego, przynajmniej w Polsce, dzieła Bóg urojony, dalej dosiada swego ulubionego konika – ewolucji. Na szczęście ze swym lekkim stylem, wyjaśniającym wszystko tak prosto jak tylko się da – choć na szczęście nie prościej, jak to mawiał inny wielki, Albert Einstein – Richard Dawkins daje się czytać, dzięki Bogu. Choć może po prostu powinnam powiedzieć dzięki przypadkowi? Albowiem ten walczący spadkobierca myśli Darwina zastrzega się, że bronił będzie teorii ewolucji do upadłego, albowiem jest ona nie tylko wiekopomnym odkryciem, ale i rodzajem współczesnej mitologii czy ekwiwalentem religii.

Dla współczesnych, myślących kategoriami nauki ludzi wszelkiego rodzaju religie są absolutnie zbędne, wszystko bowiem daje się wytłumaczyć naukowo i logicznie, bez uciekania się do istnienia jakiegoś przedwiecznego rodzica, który karze i nagradza. Oczywiście, przeciwnicy darwinizmu twierdzą, że powstanie cząsteczki ożywionej z nieożywionej, czyli pierwszej bądź pierwszych żywych komórek z tzw. zupy elektronowej, jest równie prawdopodobne, co zmontowanie nowego mercedesa z części znalezionych na złomowisku, a późniejsze powstanie z tejże pierwszej komórki takiej korony stworzenia, jak człowiek, przyrównują do wybuchu w bibliotece, po którym znajdujemy na zgliszczach powstałą wskutek tegoż encyklopedię. Ale, jak twierdzi Dawkins, czyż nie mogło się tak faktycznie zdarzyć, skoro wszystkie badania naukowe to potwierdzają? Czyż przez tyle miliardów lat nie mógł nastąpić taki właśnie wybuch w bibliotece? Rachunek prawdopodobieństwa wykazuje, że jednak tak mogło być. I tego założenia, popartego zresztą naukowymi dowodami, Dawkins broni jak wspomniany wcześniej rottweiler.

Pomijając, być może kontrowersyjny dla pewnych środowisk, a szeroko omawiany w tej książce, aspekt istnienia, czy też nieistnienia siły wyższej, zostaje i tak wiele do czytania. Wspomniana już przeze mnie wcześniej lekkość pióra autora daje możliwość wciągnięcia się w problemy mrówek robotnic czy metody replikacji wirusów. Zaczyna nas strasznie interesować los wiewiórek szarych, i nawet nie zauważamy, jak pęczniejemy z dumy, że to nasz, a nie inny gatunek przetrwał w walce o niszę ekologiczną, gdy łaziliśmy jeszcze po drzewach. A wszystko przez to, że, jak wiadomo, w przyrodzie przetrwają tylko najsilniejsi, czyli de facto ci, którzy dostali od przodków najsilniejsze geny zapewniające im sukces, a skoro to nasi przodkowie byli najsilniejsi… budujące dobre samopoczucie wnioski nasuwają się same.

Islam i postęp

Islam jest jeden, ale kształtuje go miejsce, z którego pochodzi. Z takim przesłaniem Guy Sorman, francuski pisarz i publicysta, w dodatku – jak sam siebie określa – ateista, oprowadza nas po muzułmańsko−arabskim świecie i jego wieloznacznej symbolice. Np. chusta, ten nieodłączny element kobiecego stroju, w Egipcie równie dobrze podkreśla religijność demonstracyjną, co religijność pod przymusem, jak i afirmację niezachodniej tożsamości. To tak różne od tego, co wyrażają kolorowymi krawatami młodzi Irańczycy. Jak odmienne oblicza może mieć wolność jednostki, przekonujemy się towarzysząc autorowi w Maroku – gdzie wszelkie dyskusje polityczne są zakazane przez konstytucję, a interesy robi się tylko pozostając lojalnym wobec dworu królewskiego, oraz w Kuwejcie – najbardziej demokratycznym kraju tego regionu, obdzielającym obywateli (fakt, że nierówno) zyskami ze swego naturalnego bogactwa, czyli ropy.

Sorman przeprowadza setki rozmów i zauważa, że realia krajów islamskich są jak przejście od czarno−białego obrazu do filmu w technikolorze. Zdaje się, że tak różnych światów nic nie jest w stanie pogodzić. Poza jednym, ale jakże istotnym, wyjątkiem. Ogniwem spajającym miliard muzułmanów rozproszonych po całym świecie jest surowy Koran. Łączy, ale stawia też przed dylematem: odrzucić nowoczesność dla ratowania tożsamości czy wytyczyć pośrednią drogę pomiędzy religijnym objawieniem i demokracją, dającą podstawy do rozwoju? Jednym słowem, czy islam jest gotów stawić czoło wyzwaniom cywilizacji? Jak najbardziej tak – stara się udowodnić francuski intelektualista. Wprawdzie po zachłyśnięciu się nowoczesnością i wszystkim, co zachodnie, wojskowi, którzy doszli do władzy w połowie ubiegłego wieku, wybrali zupełnie inną drogę, niemniej synteza islamu z postępem jest możliwa.

I tu pojawia się zasadniczy problem w jego logice, który wzbudza wątpliwości czytelnika. Rifa’a at−Tahtawi, XIX−wieczny arabski reformator, zaszczepił w muzułmańskim świecie europejskie innowacje. Nie odrzucił przy tym ducha ani litery koranicznego objawienia. A co z jego „dziećmi”? Kiedy Sorman ukazuje powikłane losy pisarki Taslimy Nasreen, która w Bangladeszu uważana jest za wroga muzułmanów, a nie – jak na całym świecie – za adwokatkę praw kobiet, można zadać pytanie, czy dobrze odrobiono lekcje z nauk Rifa’y. Podobnie, gdy podróżująca po całym świecie saudyjska księżniczka Reem wyraża opinię, że to nie islam uciska kobiety, lecz bieda, a dominacja mężczyzn, owszem, występuje, ale tylko poza domem.

Tak, współczesne dzieci Rifa’y bardziej przypominają Prama, 70−letniego indonezyjskiego pisarza, wyglądającego na pogodzonego z czasami, w których przyszło mu żyć. Chociaż myśli niezależnie – co mu się chwali – i do tego namawia swoich studentów, to nie ma mocy sprawczej, by poprowadzić ich ku Zachodowi. Oni też zresztą się nie kwapią. Może z wyjątkiem Irańczyków, obnoszących się ze swoim prozachodnim nastawieniem, które zresztą więcej ma z kontestacji tego, co wokół, niż z realnej wewnętrznej potrzeby. Nawet myśląc o dostosowaniu się do Zachodu, nie chcą go zrozumieć. Czy aby na pewno Rifa’ie o to chodziło? I czy, zgodnie z tezą autora, to Zachód ma coraz większy wpływ na życie muzułmanów, czy raczej odwrotnie? Po lekturze książki Sormana, trochę na wyrost określanego Orianą Fallaci w spodniach, odpowiedzi na te pytania wcale nie będą łatwiejsze.

Porównywalność wypędzeń

Czy można porównać losy wypędzonych w czasie II wojny światowej Niemców i Polaków? Tych, którzy tę wojnę wywołali i zrealizowali jej najpotworniejsze przejawy na niespotykaną wcześniej skalę i tych, którzy stali się jej ofiarami? Tych, którzy ruszyli na podbój Europy, by stworzyć na jej terenie „nowy porządek” i ofiar tego „nowego porządku”? Zdecydowanie nie. Autor w zasadzie to rozumie i zaznacza we wstępie. Jednak intencje to jedno, a wymowa książki – drugie. Wydaje mi się, że można tę książkę rozumieć rozmaicie.

Gdy Thomas Urban pisze o cierpieniach Niemców wypędzonych z Dolnego Śląska i innych terenów, które Polska uzyskała w wyniku wojny jako częściową rekompensatę za ziemie utracone na rzecz drugiego agresora, to pisze jakby mocniej, niż gdy omawia eksterminację i prześladowania Polaków. Nie mogę mu odmówić próby zachowania obiektywności, jednak nie do końca mu się to udało. Przykład: gdy pisze o ewakuacji Niemców przed frontem wschodnim, wspomina z oburzeniem o bombardowaniu i ostrzeliwaniu kolumn niemieckich uciekinierów (czy zawsze tylko cywilów?) przez rosyjskie samoloty. Jednak nie pisze, że tę metodę wymyślili i zastosowali Niemcy we wrześniu 1939 w Polsce w stosunku do polskiej ludności cywilnej. W ogóle początek wojny autor omawia głównie w kontekście prześladowań mieszkających w Polsce Niemców. Czy to jest obiektywne spojrzenie na wrzesień 1939?

Teraz druga sprawa. Autor wspomina o rozmowach aliantów na temat zachodnich granic Polski, starając się wykazać, że Polacy zajęli pewne tereny bezprawnie, czyli niezgodnie z ustaleniami alianckimi, a zatem także z prawem międzynarodowym. Kto jednak w tej wojnie złamał wszelkie prawa i zasady, a nawet tworzył „prawo”, które uznawało konieczność wytępienia niektórych narodów? Porównując wysiedlonych Polaków i Niemców, autor pomija fakt, że pierwsi nie żądają zmiany granic, uznają skutki wojny, podczas gdy drudzy w sporej części wciąż akceptują jedynie granice z roku 1937, czego dowiedli niedawno polscy dziennikarze telewizyjni w rozmowach prowadzonych z przedstawicielami niemieckich wypędzonych podczas zjazdu ich organizacji. Wielu Niemców wprost przyznawało, że obowiązują granice sprzed wojny – oczywiście tylko wschodnie granice Niemiec i zachodnie Polski. To zasadnicza różnica rozumienia konsekwencji wojny między polskimi i niemieckimi wypędzonymi. Nikt w Polsce nie domaga się zwrotu Wilna i Lwowa, choć czujemy sentyment do tych dawniej polskich miast. W Niemczech jest inaczej, czego dowodem próby odzyskania przez Niemców – często zakończone powodzeniem – majątków na terenie Polski. W tym kontekście wciąż rozliczamy się z wojny, i to my, Polacy, a nie Niemcy. Jakże aktualne (i ironiczne) jest w tym kontekście pytanie z piosenki Jana Kelusa: „kto w końcu wygrał tę ostatnią wojnę?”.

Warto jednak tę książkę przeczytać. Przynosi bowiem wiele analiz i przytacza fakty, które w społeczeństwie polskim pozostają nieznane. Dotyczy to np. uwarunkowań prawnych zajęcia przez Polskę Ziem Zachodnich, duchowieństwa niemieckiego na „Ziemiach Odzyskanych” czy działalności polskiego kościoła katolickiego na tych terenach. W Polsce książka może wzbogacić obraz dziejów naszego kraju w aspekcie wypędzeń Niemców oraz przybliżyć ten problem osobom, które do dziś mają na ten temat mgliste pojęcie. Czy jednak tak samo stanie się na Zachodzie, zwłaszcza w Niemczech? Mam wątpliwości.

Demokracja to igrzyska

Gdy w roku 510 p.n.e. Rzymianie obalili króla i zapoczątkowali republikę, wszyscy wolni ludzie stali się obywatelami. Co roku sami wybierali urzędników państwowych, a w razie potrzeby także wodzów. Do 300 roku p.n.e. sąsiadujące z Rzymem miasta zrezygnowały z niezależności, a ich mieszkańcy, uzyskując obywatelstwo Rzymu, paradoksalnie stali się ludźmi wolnymi. Pod koniec II w. p.n.e. pozostałe miasta Italii, wszystkie już z Rzymem sprzymierzone lub przez Rzym podbite, zaczęły nakłaniać swych obywateli, by przyjmowali obywatelstwo rzymskie. Niebawem nawet wyzwoleńcy stawali się obywatelami Wiecznego Miasta. Obywatelstwo rozumiane było jako równość pod względem godności i honoru, przy czym ten drugi termin (łac. honores) oznaczał prawo i zdolność do pełnienia funkcji publicznych.

Nie znaczy to, że obywatele Rzymu byli równi. Prócz różnic majątkowych dzieliła się społeczność rzymska na trzy klasy obywatelskie: patrycjuszy – około 30 rodów, ekwitów – posiadaczy majątku o wartości 400 tys. sestercji, mających prawo ubiegania się o szereg mniej ważnych urzędów publicznych oraz plebejuszy. Ci ostatni, choć wyłączeni z ubiegania się o urzędy publiczne, dostali dla ochrony urząd trybuna ludowego, którego wybierali spośród siebie.

Z obywatelstwem rzymskim wiązało się prawo uczestniczenia w wyborach. Każdy obywatel miał prawo głosu, ten zaś był dość „chodliwym” towarem. Można go było otwarcie sprzedać bądź kupić bez uszczerbku dla rzymskiej cnoty. W systemie wyborczym ustalił się układ pomiędzy patronem a klientem. Polegał na wypłaceniu gotówki w zamian za głosowanie według instrukcji. Gdy patrona wybierano na urząd, jego klienci mogli się spodziewać intratnych kontraktów rządowych czy zaproszeń na prestiżowe wydarzenia towarzyskie. Rzymianie nie widzieli w tym nic złego. Jak również w wykorzystywaniu stanowisk do bogacenia się.

By zdobyć urząd, ambitny polityk musiał odwołać się bezpośrednio do plebejskiego elektoratu. Najłatwiej było uzyskać przychylność wyborców obsypując ich podarkami i obietnicami. Pomagały w tym darmowa żywność i rozrywki. Chęć przypodobania się tłumom doprowadziła do rozwoju igrzysk.

Oktawian, już jako cesarz August, nie chciał dopuścić, aby politycy zdobywali popularność dzięki mechanizmowi patronatu. Zadbał więc o to, aby wyłącznie jego klienci mogli robić kariery polityczne. Igrzyska – najważniejsze ze znanych Rzymianom narzędzi wpływania na opinię publiczną – zastrzeżone zostały dla cesarza. Odtąd nikt nie mógł obejść systemu klienteli, zwracając się bezpośrednio do wyborców.

Brytyjski historyk szeroko przedstawił sposoby oddziaływania na wyborczy plebs. Od początku republiki do edyktu mediolańskiego rzymskie areny ociekały krwią. Zjawisko przybrało na sile z chwilą pojawienia się chrześcijaństwa. Z kart książki dowiadujemy się jednak o pewnej zmianie morale Rzymian. Początek naszej ery zaznaczył się zwiększoną troską o życie gladiatorów. Pojawia się dążenie, by brali oni udział w walkach nie tylko jeden raz, lecz wielokrotnie, stąd większy nacisk na szkolenia i zapewnienie „bezpieczeństwa” walczącym ku zadowoleniu ludu.

Roma locuta...?

Książka Bioetyka w szkole jest próbą odpowiedzi etyki chrześcijańskiej na problemy budzące najwięcej kontrowersji w zakresie biologii i medycyny. Ma pomóc nauczycielom, biologom, katechetom, wychowawcom w podjęciu dialogu z uczniami na tematy trudne, jakie niesie ze sobą rozwój nauk biomedycznych, i w udzieleniu kompetentnej, wyczerpującej odpowiedzi. Publikacja poświęcona jest związanym z etyką szczegółową zagadnieniom dotyczącym problematyki życia, w szczególności życia człowieka. Autorzy stawiają sobie za cel rozszerzenie wiedzy nauczycieli i umocowanie jej w rozstrzygnięciach etyki inspirowanej nauką Kościoła. Spektrum podejmowanych tematów jest bardzo szerokie. Obejmuje kwestie od teorii ewolucji, poprzez zagadnienia związane z inżynierią genetyczną, prenatalnymi badaniami genetycznymi, poprzez eugenikę, aborcję, metody regulacji urodzin, aids, transplantację narządów, aż do problemu eutanazji i kwestii związanych ze śmiercią człowieka. Mamy więc 17 rozdziałów, z których każdy poświęcony jest innemu zagadnieniu, co przy szczupłej objętości książki (118 stron, licząc ze wstępem i spisem skrótów oraz ilustracjami, czasem, niestety, niewiele wnoszącymi) spowodowało sporą zdawkowość wypowiedzi. Dziwić więc musi zapowiadana we wstępie pomoc w udzieleniu wyczerpującej odpowiedzi.

Sama idea książki zasługuje na uwagę. Powstał bowiem podręcznik (bo chyba tak należy ją zaklasyfikować) o charakterze apologetycznym, przedstawiający stanowisko Kościoła w kluczowych kwestiach współczesności. Cenne są tu zwłaszcza umieszczone w ramkach wypowiedzi Kościoła w omawianych kwestiach. Jednakowoż brakuje jednej podstawowej rzeczy – problematyzacji rozważanych kwestii. Jeśli ma ona osiągać zapowiedziane we wstępie cele, nie można poprzestać na wypowiedziach Magisterium – trzeba najpierw dokładnie przedstawić problem, poddać analizie stanowiska przeciwne, zaprezentować argumentacje za tymi stanowiskami i poddać je rzetelnej krytyce. Niestety, poziom analizy poszczególnych zagadnień pozostawia wiele do życzenia. Przykładowo, pogodzenie teorii ewolucji z nauką Kościoła zostało w książce przeprowadzone w ten sposób, iż ustalono obszary badań obu nauk. Mówiąc ogólnie, biologia (zatem i ewolucja) stara się odpowiedzieć na pytanie, „w jaki sposób” człowiek pojawił się na Ziemi, podczas gdy teologia ukazuje boski pierwiastek w człowieku, który w ten sposób powołany jest do rzeczywistości nadprzyrodzonej (czyli odpowiada na pytanie, „po co” człowiek żyje). Uproszczenie tak przedmiotu teorii ewolucji, jak i nauczania Kościoła jest tu uderzające.

Ze względu na zbyt obszerny zbiór tematów, ich opracowanie jest często powierzchowne. Nie dziwiłoby to, gdyby książka miała charakter lektury uzupełniającej dla gimnazjalistów, jednakże adresowanie jej do np. nauczycieli biologii musi budzić zdziwienie. Dla przykładu podam, że do kilku rozdziałów dołączono minisłowniczki pojęć, ale umieszczanie w nich takich terminów, jak: plemnik, macica, gen, embrion ludzki, zygota itp. wydaje się przesadą. Czyżby katecheci i nauczyciele biologii dysponowali wiedzą poniżej poziomu gimnazjalnego? Marnowaniem miejsca wydaje się też umieszczenie pod każdym rozdziałem bibliografii, w której pewne pozycje stale się powtarzają. Szkoda, że rzecz tak bardzo potrzebna nie została lepiej wykonana.