Pn wiosn i wczesn jesieni roku 2007 byem jednym z ekspertw European Research Council, dziaajc w jednym z jego 20 paneli, ktrych zadaniem jest wybr pewnej liczby projektw badawczych do finansowania przez t instytucj. Dziki temu dowiedziaem si nieco o sposobach organizacji i finansowania nauki w Europie. Co prawda, tak wiedz wydaj si mie wszyscy polscy badacze spotykajcy si ze swymi zagranicznymi kolegami, ale udzia w panelu, ktry przydziela najwiksze indywidualne granty europejskie, daje nieco inn perspektyw i dowiadczenie, ktre polskim badaczom i organizatorom nauki moe by przydatne.
Komisja Europejska przez swe agendy od lat finansuje rnego rodzaju badania naukowe, prowadzone w krajach Unii Europejskiej. S to tzw. programy ramowe, ktre okrelaj, jakie badania s wane i winny by finansowane. W ten sposb to nie pojedynczy badacze ustalaj, jakie problemy naukowe powinny by rozwizywane, ale decydenci powoywani przez Komisj Europejsk. Wielu europejskich uczonych uwaao i uwaa, e nie jest to dobry system, a w kadym razie nie powinien by jedynym sposobem finansowania nauki. Uniemoliwia on bowiem realizacj nowych, niekonwencjonalnych idei, rodzcych si w gowach modych badaczy. Aby takie niekonwencjonalne idee realizowa, naley wybiera najlepsze projekty badawcze ze wzgldu na ich jako, a nie ze wzgldu na tematyk.
Po kilkuletnich staraniach rnych europejskich rodowisk naukowych udao si utworzy ERC w ramach 7. Programu Ramowego i w roku 2007 rozpisa pierwszy konkurs na tzw. starting independent grants dla modych badaczy – dwa lata, ale nie pniej ni 9 lat po doktoracie. S to imponujce granty z bardzo ciekawymi zaoeniami. Po pierwsze, stara si o nie moe nie tylko obywatel krajw UE, lecz jakiegokolwiek kraju wiata, pod warunkiem, e wykonujc ten projekt bdzie przebywa w jednym z krajw Unii lub krajw z ni stowarzyszonych. Po drugie, s to due granty maksymalnie picioletnie, od 100 do 400 tysicy euro rocznie, umoliwiajce przyjcie do pomocy kilku doktorantw lub kilku osb po doktoracie oraz zakup i eksploatacj odpowiedniej aparatury. Po trzecie, nie ma adnych ogranicze w doborze tematyki badawczej – obejmuje ona wszystkie nauki cise i humanistyczne, liczy si tylko jako samego projektu, dotychczasowe osignicia jego autora i jako orodka, w ktrym projekt ma by wykonywany. Pisaem o tym szerzej w innym miejscu („Gazeta Wyborcza” z 1.02.2007).
Za takim, a nie innym sposobem finansowania bada, kryje si przekonanie, e National Science Foundation i inne fundacje naukowe w USA, ktre przydzielaj due granty na indywidualne projekty badawcze, przyczyniaj si do szybszego postpu w nauce ni ten, ktry znamy w Europie. I jeli Europa ma dorwna w nauce Stanom Zjednoczonym, to nie moe ogranicza si do cile okrelonego finansowania tematycznego w tzw. programach ramowych, ale musi finansowa indywidualnych badaczy z dobrymi pomysami.
Jak wynika z pierwszego sprawozdania ERC, wiosn 2007 roku wpyno 9167 wnioskw o starting independent grants, z czego 8794 speniay warunki formalne i zostay zrecenzowane przez kilku czonkw odpowiedniego panelu i dobranych recenzentw. W czasie sesji wiosennych wszystkie panele wybray 559 wnioskw do drugiego, jesiennego etapu, a z pocztkiem padziernika na stronach ERC w Internecie pojawia si wstpna analiza wynikw pierwszego etapu (http://erc.europa.eu/pdf/ erc−stg−statistics−stage1−20071001_en. pdf).
Warto popatrze, jak w tej analizie ksztatuje si pozycja Polski. Ot ze wszystkich dziedzin nauk cisych, techniki i humanistyki z naszego kraju napyno zaledwie okoo 200 wnioskw. W stosunku do liczby ludnoci jest to bardzo mao, mniej ni z Bugarii, Rumunii, nie mwic ju o Wgrzech, Czechach i Sowacji. Take porwnujc liczb badaczy w kraju, liczba ta nie daje nam wyszej pozycji, a jedynie w stosunku do nakadw finansowych na nauk i rozwj przesuwa nasz kraj o kilka miejsc do przodu, ale i tak poniej Czech, Chorwacji, Estonii, otwy i Litwy, cho powyej Wgier, z czego wynika, e w tym ostatnim kraju finansowanie nauki jest proporcjonalnie znacznie lepsze ni w Polsce.
Pozycja Polski wyglda natomiast znacznie gorzej wrd 559 wnioskw rozpatrywanych w drugim etapie, poniewa s tam Wgry z 13 projektami, Czechy z dwoma i Bugaria z jednym wnioskiem (z humanistyki), ale nie ma ani jednego zgoszenia z Polski, ani z pozostaych byych „demokracji ludowych”. Mona oczywicie uzna, e jeden lub dwa wnioski przyjte z jednego kraju w porwnaniu z Polsk, to przypadek, ale Wgry z 13 zgoszeniami przypadkiem ju nie s.
Jest rzecz poyteczn zda sobie spraw z pozycji polskiej nauki w Europie, ale powanym bdem byoby przypuszczenie, e to wynik zmian, ktre nastpiy po roku 1989. Wrcz przeciwnie, porwnanie czstoci cytowa i liczby publikacji naukowych w rnych krajach (D.A. King, „Nature”, 15.07.2004) wskazuje, e w Polsce nie tylko wzrasta liczba publikacji i ich cytowa, bo to jest zjawisko powszechne, ale wzrasta udzia naszego kraju w tych liczbach. Oznacza to, e nauka polska polepsza si w ostatnich latach w stosunku do innych krajw (por.: A. omnicki, „Tygodnik Powszechny”, 10.10.2004). Niestety, jak wynika z danych przedstawionych powyej, postp nie jest zbyt szybki i daleko nam do europejskiej czowki.
Do panelu biologia ewolucyjna, populacyjna i rodowiskowa przydzielono w pierwszym etapie 340 wnioskw grantowych, z czego 5 pochodzio z Polski. Udzia naszego kraju jest zatem nieco mniejszy w tym panelu (1,47 proc.) ni w caoci (2,27 proc.), ale liczba 5 jest tak maa, e trudno z niej wyciga daleko idce wnioski. Nic nie wskazuje na to, by dziedziny reprezentowane w tym panelu byy w naszym kraju w gorszej sytuacji ni inne dziedziny nauki. Wnioski te byy recenzowane niezalenie przed spotkaniem w Brukseli przez co najmniej 4 osoby, ktre oceniay jako gwnego wykonawcy w skali od 1 do 5 i w takiej samej skali jako projektu badawczego. Zatem kady wniosek by przez kadego recenzenta oceniany w skali od 1 do 10, z tym e na kadym etapie oceny bardzo dbano, aby recenzenci nie pozostawali w konflikcie interesw: zwracano uwag na zatrudnienie w tej samej instytucji co wnioskodawca, wspautorstwo publikacji i wszystko inne, co mogoby wpyn na merytoryczn ocen wniosku.
Majc wicej ni cztery oceny kadego wniosku mona byo obliczy redni i odchylenie standardowe, tak aby w cigu trzech dni nie dyskutowa wszystkich 340 i wybra 20 najlepszych do drugiego etapu. W ten sposb odrzucono bez dyskusji wicej ni poow wnioskw o redniej ocenie niszej ni 7,0 i maej zmiennoci midzy ocenami poszczeglnych recenzentw. I tu spotkaa mnie pierwsza przykro, poniewa we wnioskach odrzuconych znalazy si wszystkie aplikacje z byych krajw demokracji ludowej, w tym z Polski, z wyjtkiem jednego wniosku z Wgier. Panel w cigu dwch dni sporw i dyskusji zredukowa liczb najlepszych wnioskw do 50, aby w trzecim dniu zredukowa je do 20, ktre przeszy do drugiego jesiennego etapu.
Do drugiego etapu wnioskodawcy przesali znacznie szersze (16 stron) projekty i zostali zaproszeni do Brukseli na spotkanie z czonkami panelu. I to byo dla mnie bardzo pouczajce. Bo, co prawda, znamy naszych zagranicznych kolegw, moemy w Internecie przeczyta ich CV i spis publikacji, ale nic tak duo o czowieku nie mwi, jak szczegowy, wymagany przez ERC opis dotychczasowych osigni i przyszych zamierze oraz 30−minutowa rozmowa z kadym wnioskodawc. Spotkalimy zatem 20 osb, zwykle w wieku lat trzydziestu kilku, z bardzo duymi osigniciami. Moe si myl, ale z zakresu biologii ewolucyjnej, populacyjnej i rodowiskowej nie ma w naszym kraju nikogo o tak duym wpywie na nauk. Kady wnioskodawca, z wyjtkiem jednej osoby, mia od 2 do 9 prac publikowanych w „Science” lub „Nature”, nie liczc „PNAS” i wielu prac w innych czasopismach z najwyszej pki.
Usiowaem dociec, skd si taka elita modych uczonych bierze i dlaczego nie s to tylko Anglicy i Skandynawowie, ale take Finowie, Francuzi, Niemcy i Hiszpanie. Czonkowie panelu zadawali im czsto pytanie: jaki orodek w wiecie reprezentuje najwyszy poziom w dziedzinie przez nich uprawianej i jakie widz moliwoci wygrania konkurencji z tym orodkiem? I nagle uwiadomiem sobie, e biorc udzia w ocenie rnych uczonych w naszym kraju nigdy takiego pytania nie syszaem. Nikt nie wymaga, aby kandydat na doktora habilitowanego, profesora lub kierownika zakadu zna najlepszy orodek ze swej dziedziny w wiecie i planowa go swymi badaniami przewyszy. Wszyscy si ciesz, gdy maj kandydata znajcego osobicie kogo w Lipsku lub Amsterdamie, kandydata, ktry spdzi rok w Berkeley lub Oxfordzie, publikuje czasem w pismach z listy filadelfijskiej i uchodzi w Polsce za wiatowej sawy uczonego. Bo aby zosta profesorem wystarcza czsto miesiczny pobyt w Bratysawie, publikacje po angielsku w polskich czasopismach i koledzy w Lublinie lub Krakowie.
Odnosz wraenie, e przedstawianych nam kandydatw interesuje to, jakie zagadnienia naukowe s najciekawsze i najwaniejsze i gdzie na wiecie s one najlepiej rozwizywane, aby samemu wzi w tym udzia. Temu celowi podporzdkowuj cae swe ycie. Doktorat robili zwykle nie tam, gdzie studiowali. A jeli komu zdarzy si doktorat w prowincjonalnym uniwersytecie hiszpaskim lub fiskim, to zaraz potem wybiera si tam, gdzie s rzeczywicie najlepsi w wiecie badacze z jego dyscypliny i wkrtce publikuje z nimi jedn albo dwie prace w „Nature” lub „Science”. Ale nie zagrzewa tam dugo miejsca i szuka jeszcze lepszych i ciekawszych orodkw ze swej dziedziny, tam te dobrze publikujc. Zmienia czsto miejsca pracy i nie wiadomo, w jaki sposb w rok lub dwa po doktoracie ma ju nie tylko swoich wasnych magistrantw, ale i doktorantw, czasem opiekujc si nimi na odlego. Wkrtce jest zapraszany z wykadami na uniwersytety w innych miastach i w innych krajach, wchodzi do kolegiw redakcyjnych najlepszych czasopism. A to wszystko odbywa si w takim tempie, e w 5 lat po doktoracie, gdy czytamy opis jego ycia i dziaalnoci, trudno da mu ocen nisz od maksymalnej 5.
Oczywicie nie zawsze tak jest. Wrd tych dwudziestu zdarzy si badacz z 4 pracami w „Nature” lub „Science”, ale wszystkie zrobi we wsppracy z tym samym profesorem, ktrego nie ma w planie opuci a do emerytury i nie wiadomo, dlaczego stara si o starting independent grant, bo nie wybiera si by niezalenym, zanim jego profesor nie umrze, a teraz chce go tylko wspomc dodatkowymi pienidzmi z tego grantu. Ale to s wyjtki, bliszy redniej jest wnioskodawca 3 lata po doktoracie, z 9 pracami w „Science” i „Nature”, z grup kilkunastu podlegajcych mu wsppracownikw i dysponujcy ju sum 8 milionw euro z wszystkich dotychczas otrzymanych grantw. Od ERC chce jeszcze dodatkowo 2 miliony euro, bo stosowane przez niego metody s bardzo kosztowne, a on chciaby swe badania rozszerzy.
Czowieka z Polski zadziwia umiejtno znajdowania bardzo zdolnych i bardzo silnie motywowanych modych ludzi, wysyanie ich na koniec wiata na stae podoktorskie i obsypywanie duymi pienidzmi na badania, jeli tylko si nieco wybij. Jedyn organizacj w Polsce, ktra tak postpuje, jest Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, natomiast inne instytucje naukowe wydaj si by zajte swymi instytutami, prawami nadawania stopni swoim ludziom, dbaniem o swych wasnych pracownikw. Nie wiem, jak zaatwiaj to w innych krajach, e mody czowiek po doktoracie, jeli tylko dobrze publikuje, dostaje granty pozwalajce mu na przyjmowanie doktorantw i pomocnikw po doktoracie oraz zakupy drogiej aparatury. Nikt si nie martwi, e doktorat bez opieki profesora lub docenta bdzie na niskim poziomie, a milion zotych przeznaczony na badania przez modego doktora wpakuje mu na kark Centralne Biuro Antykorupcyjne.
Gdy mwi to, o czym napisaem, moim kolegom, odpowiadaj, e ich interesuje dokonywanie odkry naukowych, a nie konkurencja w nauce i wycig szczurw. To spostrzeenie byoby bardziej przekonujce, gdyby oni sami lub ich uczniowie mieli osignicia podobne do opisanej tu dwudziestki kandydatw. Nikt nie chce by szczurem, ale nie da si ukry, e postp w nauce, a co za tym idzie – postp cywilizacyjny i wysoki poziom nauczania uniwersyteckiego, nie jest moliwy bez wyszukiwania ludzi najbardziej utalentowanych i dawania im szans rozwoju, a to bez konkurencji nie jest moliwe. Przekonaa si o tym Komisja Europejska i std opisany tu pomys grantw z ERC.
Wydaje si, e konkurencja jest ostatni rzecz, ktrej ycz sobie polscy uczeni i polscy organizatorzy nauki. Najlepszym na to dowodem jest brak ogranicze liczby stanowisk profesorskich w uczelniach i instytutach. Gdy nasz czowiek dojrzeje do profesury, to wymylamy rne powody, dla ktrych naley utworzy stanowisko profesora i zatrudni go na nim. W tym samym czasie Finowie i Szwedzi rozpisuj konkurs z midzynarodow komisj, zoon z Anglikw i Amerykanw, aby wybra najlepsz osob z dziesitek, jeli nie setek kandydatw, ktrzy bez takiego konkursu nie maj szans na profesur. I taka ostra konkurencja dotyczy caej dziaalnoci naukowej. W podobny sposb Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyszego nie potrafi zaatwi zagranicznych recenzentw lub stworzy midzynarodowych zespow do oceny projektw badawczych, a pienidze najchtniej daje instytucjom, a nie indywidualnym badaczom z dobrymi pomysami. W ten sposb unikamy wycigu szczurw i oddalamy si coraz bardziej od naszych skandynawskich ssiadw, Finw czy Holendrw, zbliajc si niebezpiecznie do Biaorusi.
W ostatnim dniu drugiego etapu, gdy ju zdecydowalimy, kto dostanie grant na pewno, kto nie dostanie, a kto dostanie w zalenoci od pozostaych funduszy, w oczekiwaniu na samolot, ktry miaem dopiero nastpnego dnia, poszedem obejrze Bruksel. Budynki biurowe due, podobne do warszawskich, rynek starego miasta, jego kawiarnie i restauracje podobne do krakowskich, samochody takie jak w caej Polsce, tych samych marek i jakoci, sklepy podobne, niektre z identycznym nazwami, produkty spoywcze podobne, ludzie podobnie ubrani. Tylko poziom uprawiania nauki zupenie odmienny. I nie wida wiateka w tunelu, abymy z organizacj i finansowaniem nauki mieli ochot wyj z okresu realnego socjalizmu.