oktusza to kawa ptna uywany zwykle jako przepaska. Trudne, mao znane sowo. Prof. Stanisaw Dubisz, sigajc do swojej przepastnej teczki z niezliczon zawartoci kartek, akurat na ten wyraz zwraca uwag. Nie wystpuje on w mowie codziennej, w wikszoci sownikw prno go nawet szuka. Dzi to archaizm, w pierwszej chwili niewiele mwicy, ale u Mikoaja Reja czy Wacawa Potockiego do czsto uywany. I od razu dziekan Wydziau Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, a jednoczenie kierownik Pracowni Jzykoznawstwa Stosowanego, przywouje cytat z Rozmowy Mistrza Polikarpa ze mierci: „Ujrza czowieka nagiego/ Przyrodzenia niewieciego/ Obraza wielmi szkaradnego/ oktusz przepasanego”. Teraz atwiej zrozumie ten fragment? C, z gramatyk historyczn jzyka polskiego studenci od zawsze mieli nie lada kopot.
– Tak byo jeszcze za moich czasw studenckich. To bya prawdziwa katorga. Pomylaem wic: czy nie mona by opanowa wiedzy z tego zakresu w sposb przyjazny? I narodzi si pomys „Glosariusza staropolskiego”.
To nowatorskie przedsiwzicie. Bdzie mie form sownika, ale o zgoa innym charakterze. Znajdzie si w nim etymologia wszystkich sw wystpujcych w najwczeniejszych tekstach staropolskich. Do tej pory nie opracowano niczego podobnego. Gramatyka historyczna to bowiem nie tylko fonetyka, fleksja, sowotwrstwo, skadnia, ale rwnie analiza tekstw. Wybrano pitnacie, ktre najczciej pojawiaj si na zajciach. W tym kanonie doliczono si blisko 1500 wyrazw. cznie z zaimkami i spjnikami, ktre przez wielu etymologw s pomijane.
– Kady sownik etymologiczny korzysta ze sownikw wczeniejszych, ale nasz bdzie pod pewnymi wzgldami innowacyjny, bo repertuar hase, ktre tu wystpuj, nigdy do tej pory nie by opracowany w adnym z polskich sownikw etymologicznych. U nas dobr wyrazw−hase jest zwizany z tym, co zawieraj konkretne teksty z kanonu – zaznacza prof. Dubisz, sigajc znw do teczki z kartkami, na razie jeszcze odrcznie zapisanymi. I wyciga „cyrkiew”. Pierwsze skojarzenie? Wydaje si oczywiste, ale w Kazaniach witokrzyskich z przeomu XIII/XIV wieku wystpuje w innym kontekcie: „iby grzecha osta, swojich grzechw sirdecznie aowa i [z] wit cyrekwi dzisia zawoa”. Jak wic to rozumie?
– Pierwotnie „cyrkiew” oznaczao koci jako wsplnot wiernych lub instytucj. Pochodzi od prasowiaskiego „cyrky”, „cyrkwe” w znaczeniu witynia i jest to pnosowiaskie zapoyczenie od redniogreckiego „kyriake”, czyli „Paski dom”, a to z kolei byo od przymiotnika „kyriakos” – „paskie”. My zapoyczylimy to od germaskiego „kiriko”. Pniej rzeczownik zmienia swoje znaczenie, a z czasem „cyrkiew” przesza w kierunku okrelenia cerkwi prawosawnej – tumaczy wyczerpujco uczony.
Zebranie, spisanie i uoenie tych wszystkich informacji w artyku hasowy to prawdziwie benedyktyska praca. Z rzeczownikami czy czasownikami wikszych problemw nie ma. Ale s te spjniki i zaimki, choby takie, jak „jakokoli”, „kolidy”, ktrych etymologia nie jest wcale taka oczywista. Wwczas natrudzi trzeba si wicej. aden jednak wyraz, opracowywany przez jednego z dziesiciu wsppracownikw, nie umknie uwadze prof. Dubisza. Osobicie sprawdza przed oddaniem do druku wszystkie z 1500 hase. Std ta przepastna teczka. To i tak nic w porwnaniu z prawdziw szko ycia, jak przeszed przy Uniwersalnym sowniku jzyka polskiego. Tam byo sto tysicy sw.
– Za kade haso ponosz tak sam odpowiedzialno, jak autor−redaktor. Ale i tak, nawet jeli wrd tych stu tysicy hase jest sto tysicy bdw, to nie bdzie tak le – artuje i dodaje cakiem powanie: – Sownik jest najtrudniejszym dzieem pod wzgldem typografii. Miliony oznacze typu kropka, kreska, romb, kursywa, wytuszczenie... A jeszcze trzeba dba o maksymalnie ekonomiczne wykorzystanie miejsca, bo sownik ma to do siebie, e nie zawiera rzeczy niewanych. A skoro tak, to, chcc nie chcc, chochlik drukarski zawsze gdzie tam wejdzie.
Sownik – cztero− lub szeciotomowy – zakresem sw przypomina wiele zagranicznych pozycji, jak choby angielskiego Webstera. Oczywicie, s sowniki i 50−tomowe, ale… gdzie na nie znale miejsce? Nie mwic ju o posugiwaniu si nimi. Im wikszy sownik, tym i informacje bardziej szczegowe, niekiedy mao uyteczne. O Uniwersalnym sowniku jzyka polskiego powiedzie tego nie mona.
– Zaczem go tworzy metod tradycyjn, czyli jeszcze przy uyciu fiszek, dopiero w pewnym momencie technika komputerowa zacza nam pomaga. Wszystkie hasa s sprawdzone z Korpusem Jzyka Polskiego PWN, czyli z zestawem tekstw, zawierajcym sto milionw wyrazw. Jest to tzw. korpus zrwnowaony, bo s tam teksty zarwno z gazet, z literatury piknej, jak rwnie teksty jzyka mwionego. Chodzio nam o to, aby byy w nim wyrazy, ktre s reprezentatywne, maj du frekwencj w tym kanonie. Nie mona wic nam zarzuci, e wybralimy sowa, ktrymi posuguj si tylko specjalici – z dreszczem emocji wspomina badacz dugich sze lat pracy nad najwikszym osigniciem leksykograficznym w swojej karierze naukowej. I co do jednego nie ma wtpliwoci: – Nastpnego sownika ju nie zrobi. Ile to wysiku mnie kosztowao, ile nieprzespanych nocy… Poza tym nie starczyoby mi ju pewnie naukowej cierpliwoci. Nie, to byoby czyste szalestwo.
Co ciekawe, sownik cakiem wspczesny, obejmujcy sownictwo okresu drugiej poowy wieku XX i przeomu wieku XX i XXI, zredagowa wanie on – historyk jzyka.
– Moe to budzi zdziwienie, ale ja po prostu traktuj wspczesny czas stawania si jzyka jako ostatnie stadium rozwoju historycznego. Nie jest wic tak, e nie podejmuj prac na temat polszczyzny wspczesnej. To jest sownik polszczyzny oglnej, uwaanej za poprawn, ktrej si uczy w szkole, ktra jest realizowana w rodkach masowego przekazu, w ktrej s sformuowane akty prawne.
Jest i drugi biegun, tyle e ju poza sownikiem, a na nim polszczyzna potoczna, jzyk codziennych komunikatw, ktre s mniej staranne, niedopracowane, wrcz niepoprawne. Zdaniem prof. Dubisza, gdyby do sownikw, choby do Uniwersalnego…, zagldao wicej osb, nie trzeba byoby bi na alarm. Tymczasem…
– Polszczyzny starannej, oficjalnej jest coraz mniej w yciu spoecznym. Za to we wszelkie sfery naszej rzeczywistoci zaczyna coraz mocniej wchodzi tzw. polszczyzna obiegowa. To efekt tego, e wyksztacony jest ledwie co dziesity Polak. Pozostali, choby z racji dominacji ilociowej, maj wiksz si przebicia i w kontaktach spoecznych, i w komunikacji jzykowej.
Pojawiaj si wic takie osoby na wieczniku i nie majc odpowiedniego wyksztacenia, rwnie jzykowego, kalecz polszczyzn na wszelkie sposoby. Za znamienny prof. Dubisz uwaa przykad jednego ze znanych politykw, ktry notorycznie zamiast „si” mwi „siem”.
– Wydaje si to niemoliwe, a jednak jest to i moliwe, i w jego mowie regularne. Noswki w wypowiedziach publicznych mwionych znikny prawie cakowicie. Mwi si: tom, izbom, naszom, Polskom… To wiadczy o tym, e poziom sprawnoci jzykowej wyranie si obnia. W wielu sytuacjach, w ktrych kiedy niedopuszczalna byaby mowa potoczna, jest ona teraz uywana. Dlaczego? Bo ludzie, ktrzy tym jzykiem si posuguj, innego nie znaj.
Niebawem moe doj do sytuacji, w ktrej pojawi si enklawy, wrcz cae rodowiska, ktre bd posugiwa si tylko obiegow polszczyzn, a to wpynie zapewne na ogln sytuacj jzykow. Tak jak w XVI wieku, kiedy obok Kochanowskiego, Reja, Grnickiego, Skargi, czyli elity posugujcej si polszczyzn literack, artystyczn, bya take szlachta niepimienna.
– Teraz ta sytuacja zaczyna si powtarza. Zwiksza si liczba osb niewyksztaconych jzykowo. To jest tak, jakby subkultura hip−hopowcw chciaa narzuci swj jzyk caemu spoeczestwu. Kada grupa ma prawo stworzy wasny system komunikacyjny i si nim porozumiewa, ale niedobrze jest, kiedy wychodzi on poza t grup. Jeli to si stanie powszechnym zwyczajem, a nie jedynie manier niektrych osb, to z polszczyzn nie bdzie dobrze – przestrzega.
I w tym wanie, a nie w nadmiernym wpywie jzyka angielskiego, widzi realne zagroenie dla funkcjonowania publicznej polszczyzny. Ta co jaki czas bdzie bowiem niejako si rzeczy podlega wpywom rnych jzykw obcych. Zawsze jest tak, e jzyk o mniejszej mobilnoci zapoycza od jzyka o wikszej mobilnoci. Mobilno uzaleniona jest od pozycji pastwa. A Polska hegemonem w wiecie nigdy nie bya.
– Jeli ju, to tylko w swoim regionie i dlatego z naszego jzyka czerpali Ukraicy, Sowacy, Czesi, Litwini, natomiast my zawsze zapoyczalimy z Zachodu. Na pocztku – z aciny. Bez latynizmw nie bylibymy sobie w stanie poradzi: dyrektor, rektor, administracja, aktor, fizyk – to wszystko jest pochodzenia aciskiego. Ten jzyk oddziauje na polszczyzn a do dnia dzisiejszego. Ze 100 tysicy wyrazw w sowniku, okoo 10 proc. pochodzi z aciny. Nie musz by one bezporednio zapoyczone, wystarczy, e maj rdosw aciski.
Na kolejnych miejscach s jzyki francuski i niemiecki. I z jednego, i z drugiego zapoyczylimy po okoo 5 tysicy sw. Tylko e o ile ten pierwszy oddziauje na sfer sztuki, kultury, wojskowoci, nauki, o tyle drugi – na rzeczywisto codzienn: rynna, rynsztok, wjt, cega, mur – to s wszystko zapoyczenia z jzyka niemieckiego. Dopiero na czwartym miejscu sytuuje si angielski.
– Kady jzyk obcy daje nam duo, bo wie si z jakimi wpywami cywilizacyjnymi. Tyle e wpywy przemijaj, mody przemijaj, a polszczyzna zostaje. Dopki bd uytkownicy jzyka polskiego, dopty bdzie sam jzyk – uspokaja mj rozmwca.
W tej chwili na wiecie ludzie posuguj si okoo szecioma tysicami jzykw. Zdecydowana wikszo z nich to jzyki zanikajce. Jedynie 500−600 ma ustabilizowan pozycj, nie grozi im ani regres, ani zanik. Wrd nich jest te polski, ktrego uywa okoo 50 milionw osb.
– Na emigracji przewaa tzw. dialekt polonijny, czyli mowa „half na p”. Kiedy polonus mwi: Jechaem car po highwayu, to wanie uywa takiego dialektu. P zdania po polsku, p – po angielsku. Ba, niekiedy jest to p sowa po polsku, a p – w innym jzyku. Np. u Polonii wgierskiej popularne s fezelijki, czyli jarzyny podawane do obiadu. Przy czym podstawa – „fzelek” – jest wgierska, a do niej dodano polsk kocwk.
Zdaniem dziekana Wydziau Polonistyki UW, z pokolenia na pokolenie tylko 75 proc. emigrantw przejmuje jzyk polski. Pozostali przestaj go uywa. Nasza emigracja ma ju ponad 150 lat – to jest przeszo pi pokole – wic si rzeczy mowa ojczysta za granicami ginie. Prof. Dubisz, ktry badania nad jzykiem Polonii prowadzi ju od ponad 30 lat, wspomina, e na pocztku traktowano je z przymrueniem oka. „Co wy tam, kolego, badacie, folklor jaki?” – pytali inni jzykoznawcy. Dzi ma podwjn satysfakcj, bo wiele procesw, ktre zaobserwowano w odniesieniu do jzyka Polonii, zachodzi teraz w Polsce w zwizku z wpywem jzyka angielskiego.
– Zjawiska polonijne to swego rodzaju laboratorium: zapoyczenia semantyczne, strukturalne, interferencje innego typu… To dzieje si dzisiaj w polszczynie, bo jestemy naraeni na wpyw jzyka globalnego, jakim jest angielski – zauwaa kierownik Pracowni Jzykoznawstwa Stosowanego.
rednio co drugie sowo w wydanym pi lat temu Uniwersalnym sowniku jzyka polskiego jest zapoyczone z innego jzyka. Ale takie zapoyczenia wystpuj rwnie w przygotowywanym wanie do druku Glosariuszu staropolskim. Tyle e o ile ten pierwszy dotyczy wspczesnej polszczyzny, drugi ma swoje rdo w gbokiej historii.
– cz wic te dwa bieguny, a zarazem s to dwa zakresy moich zainteresowa – wyjania prof. Stanisaw Dubisz.
Na razie wszystkich 1500 sw wystpujcych w glosariuszu opracowano odrcznie, kade ma swoj mniej lub bardziej zapisan kartk. Wkrtce cao zostanie wprowadzona do komputera i jeszcze w tym roku si ukae. Skorzystaj zapewne nie tylko suchacze studiw polonistycznych.
– Opublikujemy to w dwojakiej formie: klasycznej, drukowanej oraz w Internecie. Idziemy z duchem czasu. Jak kto bdzie chcia sobie jaki tekst przeczyta, to wystarczy kilka klikni i wszystkie wyrazy bdzie mia wyjanione – zapowiada.
Jego prac mona porwna ze zmaganiami alpinisty. Nie kady ma tyle si, zapau i chci, aby wej na Mount Everest. Ale nikt te nie powie, e nie jest to jego marzeniem. Przygotowanie i wydanie sownika jest osigniciem takiego najwyszego szczytu. Tyle tylko, e po zejciu z niego nadal mona zdobywa gry. W kocu wdrwka po Tatrach te moe sprawi wiele satysfakcji.