Pocztek roku jest doskona okazj do refleksji i postanowie na przyszo. Rozwaania o niej zawsze zajmoway szczeglne miejsce w filozofii oraz w yciu duchowym czowieka. Wyobrania, ktr si posugujemy, pozwalaa od wiekw budowa wiarygodne modele tego, co ma si wydarzy, a logiczne rozumowanie, przypisane istotom mylcym, byo szans na przewidywanie konsekwencji rozgrywajcych si zdarze. Indukcja, ktrej sztuk posiad czowiek na drodze swojego rozwoju, pozwolia mu na poczenie dwch wanych elementw: przyczyny z konsekwencjami. To zreszt stao si fundamentem kadej tworzonej prognozy. Taka zdolno do posiadania chociaby szcztkowej wiedzy o tym, co prawdopodobnie moe si wydarzy, jest wanym elementem ewolucji ludzkoci.
Pocztek XXI w. stwarza wielk szans dla eurofuturologii. Staje si ona wielkim problemem naukowym, gospodarczym, politycznym i kulturowym. Tak tez lansuje prof. Antoni Kukliski, czonek Prezydium Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus”. Europa nie ma chyba innego wyjcia, jak tylko nadrobi ogromne zalegoci w materii przewidywa przyszoci. Amerykanie postawili na ni i wygrali. Nie planuj niczego w „ciemno”, a decyzje strategiczne oparte s na dogbnej analizie tego, co byo, jest i moe by. Na Starym Kontynencie mylimy zupenie inaczej. yjemy chwil i teraniejszoci. Naukowcy ostrzegaj: brak spojrzenia w przyszo zemci si na nas wszystkich, a koszty zaniedba bd tak due, e bankructwa nie da si unikn. Straty, jakie powstan, nie daj si nawet oszacowa. I jeszcze jedno: warto korzysta ze sprawdzonych wzorcw. Futurologia chiska od wiekw odnosi si do sztuki mylenia strategicznego. Efekty wida ju bardzo wyranie, np. w gospodarce. W roku 2000 udzia Chin w strukturze wiatowego PKB wynosi 4 proc., a w 2050 roku bdzie to ju 28 proc. Zatem najwyszy czas zrozumie tu, w Europie, e przyszo zaczyna si od jutra.
W latach 90. XX wieku w strukturach UE funkcjonowaa Cellue Perspective, ktra bya sponsorem wielu bardzo ciekawych studiw powiconych przyszoci Europy. Niestety dzi, po likwidacji tego ciaa, w Komisji Europejskiej nie istnieje aden zintegrowany system mylenia eurofuturologicznego. Prof. Kukliski uwaa to za ogromny bd. W czerwcu 2006 r. Rada UE podja inicjatyw uruchomienia przez Komisj Europejsk we wsppracy z krajami czonkowskimi, prac nad wizj Europy w perspektywie 2050 roku. W uchwale Rady UE czytamy: „Komisja powinna rozwin konkretn i realistyczn wizj Unii Europejskiej i jej drogi do osignicia trwaego rozwoju w perspektywie nastpnych 50 lat”. Rada UE wskazaa wic na konieczno nakrelenia przyszoci Europy opartej na jasno sprecyzowanych, dugodystansowych celach. Realizacja tej wizji powinna si spenia etapami wedug cile okrelonego planu.
I nie ma w tym adnej zej konotacji historycznej przywoujcej w pamici socjalistyczne planowanie rozoone na piciolatki. Ma to by mdre inwestowanie w dziedziny, ktre gwarantuj rozwj i spoeczny dobrostan.
Nie sposb w tym miejscu nie zauway wkadu polskiej nauki w eurofuturologi. Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus”, ktremu przewodniczy prezes PAN prof. Micha Kleiber, podj t europejsk inicjatyw i przystpi do jej realizacji w 2007 roku.
Profesor Uniwersytetu Warszawskiego Antoni Kukliski, prezes Polskiego Towarzystwa Wsppracy z Klubem Rzymskim, zakada realizacj dwch koncepcji dla Starego Kontynentu, koncepcji odwoujcych si do naszej wiedzy, wyobrani i woli oraz gbokich tradycji intelektualnych Europy.
Pierwsza z nich jest scenariuszem ostrzegawczym Oswalda Spenglera. Zakada zmierzch Europy postrzegany w kontekcie zmierzchu cywilizacji zachodniej. Nasz kontynent znajdzie si, wedug tej wizji, na peryferiach i marginesie XXI wieku. Bdziemy tylko podmiotem, a nie przedmiotem zainteresowania innych. Omin nas globalne wyzwania, a nurt wanych dla wiata spraw w sferze polityki i ekonomii skieruje si poza Europ. Zacznie si powolne i nieuniknione umieranie Starego Kontynentu i jego obywateli.
Drugi scenariusz zakada wicej optymizmu dla Europejczykw. Opiera si na konstruktywistycznej wizji Leonarda da Vinci i przewiduje dla Europy rol silnego centrum decyzyjnego. Niestety, prof. Kukliski daje tej idei mae szanse powodzenia. No c, pomarzy zawsze warto.
Prof. Zdzisaw Sadowski z UW, honorowy przewodniczcy Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, zastpca przewodniczcego Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus”, uwaa, e to, co bdzie si dziao z Europ, zaley od procesw oglnowiatowych. Prawdziwe bowiem problemy globu i jego przyszoci zale od ksztatowania si oglnej sytuacji ekologicznej, demograficznej i spoecznej.
Przykady nasuwaj si same. Ot instytucje europejskie rozbudzaj w nas niepokj zwizany z moliwoci przejcia kontroli nad wiatem przez orodki azjatyckie. Dla USA oznaczaoby to utrat hegemonii wiatowej, a dla Europy wyrane zmniejszenie jej udziau w gospodarce wiatowej. Zdrowy rozsdek podpowiada proste rozwizanie: przyj za priorytet oglne wspdziaanie, a destruktywn rywalizacj rozrzuconych po wiecie centrw decyzyjnych wpisa w niebyt. Tylko czy ten argument jasnego mylenia wspczesnej cywilizacji wystarczy? Na to pytanie nie ma dzi niestety odpowiedzi.
Dr Andrzej Karpiski, prof. w Szkole Wyszej „Olympus”, czonek Prezydium Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus”, sugeruje kilka strategicznych wnioskw. Uwaa, e naley dy do zmian globalnych, polegajcych na: zwikszeniu jakoci ycia i lepszym zaspokojeniu potrzeb zbiorowych, szerszym rozwoju sektora publicznego i zdecydowanym zwikszeniu dostpnoci do edukacji i negocjacji spoecznych. Dr Karpiski sugeruje rwnie podjcie skutecznych dziaa majcych na celu zlikwidowanie zrnicowania wewntrznego Europy, spowodowanego dysproporcjami w PKB.
W tej sytuacji wielkiego znaczenia nabiera problem modernizacji strukturalnej Europy i zniesienia jej zapnie w stosunku do Stanw Zjednoczonych Ameryki czy Japonii. Wedug opinii dr. Karpiskiego, jeli Stary Kontynent pjdzie drog tych zmian, ma szans na wypracowanie sobie pozycji wiatowego lidera w kreowaniu trendw w nauce i technice, podobnie jak zrobia to kiedy Kalifornia. Jeeli popenimy jednak grzech zaniechania i uwierzymy, e Europa obroni si sama, to czeka nas los wiatowego cmentarzyska, na ktrym dopala si bd jedynie wiata dawniejszych fortun finansowych i intelektualnych.
Trudno jest myle o jakichkolwiek zmianach, gdy w sposb naturalny Europa umiera na staro – chorob rozwinitych cywilizacji XXI wieku. Krtko mwic, kania si demografia. Do 2050 roku o 80 mln zmniejszy si jej potencja ludnociowy. W tym samym czasie ludno wiata moe wzrosn do 9,1 mld, czyli o 50 proc. w stosunku do 2000 r. Na Starym Kontynencie zacznie brakowa rk do pracy i jego rola w gospodarce wiatowej sprowadzona zostanie do marginalnego znaczenia. Gdy naoymy na to brak inwestycji w nauk i nowe technologie, to katastrof mamy gotow. Konieczna zatem jest aktywna i skuteczna polityka ludnociowa, bowiem walka idzie o szekspirowskie „by albo nie by” oraz by tego pytania nie postawi zbyt pno.
Kolejn spraw do rozwizania, bez ktrej przyszo ekonomiczna Europy nie ma szans na sukces, jest inwestycja w najbardziej rozwijajce si technologie skojarzone, tzw. converging technologies. Obejmuj one technologie informacyjne, nanotechnologi i biotechnologi. Obecna pozycja Europy jest w nich wyjtkowo saba. W oglnej liczbie patentw w dziedzinie nanoelektroniki udzia Japonii wynosi 51 proc., USA 24 proc., a Europy tylko 8 proc. Europa potrzebuje do ycia tlenu w postaci natychmiastowego skierowania strumienia inwestycji w teleinformatyk, telefoni komrkow, programowanie komputerowe, w rozwj produkcji sprztu do wytwarzania energii ze rde odnawialnych czy opracowywanie nowych lekw i aparatury medycznej.
Warto zauway, e w perspektywie 2050 roku Europa stanie w obliczu wielkiej konkurencyjnoci na rynkach wiatowych ze strony Chin i Indii. Prognozy zakadaj, e za 50 lat udzia tych pastw w wiatowym PKB moe wynosi prawie 45 proc., a w eksporcie 35 proc. W wietle takich prognoz konieczna jest ju dzi modernizacja gospodarki europejskiej i bardzo szybka likwidacja opnie. Trzeba zrezygnowa z produkcji towarw drogich i o redniej jakoci technicznej. Ich cena, ksztatowana przez wysoki poziom pac i wysok pracochonno procesu tworzenia, skazuje je w przyszoci na przegran w konkurencyjnoci cenowej z wyrobami chiskimi czy indyjskimi.
Prof. Wojciech Lamentowicz z Wyszej Szkoy Midzynarodowych Stosunkw Gospodarczych i Politycznych w Gdyni, czonek Komitetu Prognoz „Polska 2000 Plus”, zwraca uwag na kilka faktw zwizanych z procesem globalizacji. Europa i Unia mog zacz cierpie na deficyt zdolnoci adaptacyjnych i regulacyjnych zwizanych wanie z globalizacj. Powodw tych brakw szuka trzeba w zjawiskach, ktre ju teraz tocz si w Europie. Jest to m.in. kryzys instytucjonalny Unii, zwizany z coraz mniejszym poparciem dla rozszerzania si wsplnoty o nowych partnerw. Problematyczna staje si wizja przyjcia Turcji, Ukrainy czy pastw Zakaukazia. Brak nie tylko wizji strategiczno−cywilizacyjnych, ale rwnie charyzmatycznych przywdcw, krelcych przyszo Starego Kontynentu.
Europa przeywa kryzys demokratycznej legitymizacji wadzy. Obywatela coraz mniej interesuje polityka, spada frekwencja wyborcza, obnia si zaufanie do partii i instytucji politycznych. Badania statystyczne mwi, e tylko 17 proc. Europejczykw ufa partiom w swoich krajach. Problemy ekologiczne, a przede wszystkim wysokie tempo ocieplania si klimatu i powolne tempo redukcji zanieczyszcze, pogbiajcy si deficyt sodkiej wody oraz narastajce kopoty z zaopatrzeniem w energi ze rde kopalnych – to kolejne wyzwania przyszoci, ktre wymagaj rozwiza. Do tego dodajmy problemy z tosamoci kulturowo−religijn Unii oraz ryzyko terroryzmu motywowane poczuciem dyskryminacji przez radykalne skrzyda tradycji islamskiej. Do tej pory Europa rozwizywaa pojedynczo nawet trudne sprawy, przeamujc nastpujce po sobie kryzysy. Teraz mamy ogromny pakiet zada do natychmiastowego i jednoczesnego zaatwienia. Czy wystarczy nam si, mdroci i skutecznoci w dziaaniu?
Prof. Antoni Kamiski z UW ostrzega, e nadal, niestety, kontynuujemy dotychczasowe zasady mylenia i dziaania. Rzdy pastw UE skupiaj si na wsko pojtych interesach wasnych lub kieruj si urazami z przeszoci i nie s w stanie wyj poza ten zakres. Czy to dobrze wry Staremu Kontynentowi? Chyba nie, ale wierzy naley w biologiczn si przetrwania masy i ycia oraz w to, e do 2050 roku jest jeszcze troch czasu na refleksj i dziaania.