.jpg)
W pimie Uniwersytetu w Biaymstoku „Nasz Uniwersytet” (nr 4/11/ 2007) znajdziemy bardzo ciekawy artyku Marka Kochanowskiego Komiks prawd ci powie. Autor zaznacza, e nie wszystkie komiksy s warte polecenia, ale istniej albumy, bez znajomoci ktrych dzisiejszy humanista nie moe egzystowa w wiecie wspczesnej kultury. Szczeglnie godne polecenia jest wszystko to, co czy si ze zjawiskiem graphic novel (powie graficzna), zapocztkowanym przez jednego z najwybitniejszych twrcw komiksowych wszech czasw, czyli Willa Eisnera w roku 1978. Powsta wwczas komiks z ycia nowojorczykw Umowa z Bogiem. Graphic novels to rozbudowane komiksy, ale z fabu, ktra koczy si, w przeciwiestwie do serii komiksowych, na jednym tomie.
Badacze komiksu – pisze Kochanowski – wskazuj na pewne elementy obrazowania komiksowego, ktre pojawiaj si w stacjach Drogi Krzyowej, w opisach tarczy Achillesa czy na Drzwiach Gnienieskich. Niezwyk rang komiksu, chociaby w procesie edukacyjnym, najlepiej wskaza w krlestwie popkultury, czyli w Stanach Zjednoczonych. Miliony Amerykanek ksztatuj swoj wraliwo na feministycznym komiksie Blondie, ktry ukazuje si ju od 60 lat. Historie seryjnych bohaterw naley czyta jako wspczesn mitologi Amerykanw. Wypeniaj wszystkie dziedziny ycia, staj si ikonami synnego amerykaskiego patriotyzmu. Ale jednoczenie s to opowieci o zwykych, przecitnych studentach, zakompleksionych dziennikarzach czy zblazowanych bogaczach.
W Polsce komiksy kojarz si przede wszystkim z wydawanymi przed 1989 rokiem Kajtkiem i Koko, Tytusami, bikami. Obecnie rodzimy komiks zaczyna peni cakiem now, niezwykle wan funkcj, bowiem takie tytuy, jak Je Jerzy czy Likwidator, w sposb groteskowy i paradoksalny staj si widoczn przestrzeni kontestacji, odwanym sposobem mwienia o podstawowych bolczkach sytuacji, w jakiej yj modzi ludzie w Polsce.
.jpg)
Staro jest zjawiskiem jednostkowym i spoecznym, a ponadto najbardziej zrnicowan faz ycia, nie podlegajc reguom – czytamy w „yciu Akademickim” (nr 113/ 2007), pimie AWF we Wrocawiu. Obecnie osoby starsze w kulturze euroamerykaskiej stanowi 10 proc. caej populacji. Przewiduje si, e oglna liczba ludzi w wieku powyej 60. roku ycia wzronie do 1,2 mld w 2025 r. W Polsce w 2030 roku co czwarty Polak bdzie emerytem.
Nasz organizm osiga sw maksymaln sprawno midzy 15. a 25. rokiem ycia. Po tym okresie, a do pnej staroci, nastpuje stopniowy spadek jego funkcji. Im mniej aktywnoci ruchowej w naszym yciu, tym proces starzenia wczeniej zbiera swoje plony. A rusza si nie lubimy! Najpierw nie pozwala na to brak czasu, denie do komfortu fizycznego, a pniej wci pokutujcy „stereotyp starego czowieka” – schorowanego, uomnego i niedonego. Dlatego tak wan rol – zdaniem autorki prof. Anny Skrzek – peni Uniwersytet Trzeciego Wieku. Aktywno ruchowa stanowi element codziennego ycia suchaczy UTW, o ktrym decyduj samodzielnie.
Specjalici gerontolodzy twierdz, e niedobr ruchu prowadzi do przyspieszenia procesw starzenia si oraz niedostwa i inwalidztwa fizycznego, a porednio take psychicznego. Ciekawe podejcie do problemw zwizanych ze starzeniem prezentuj przedstawiciele psychomotoryki. Proponuj dziaania majce na celu zwikszenie poczucia jednoci ciaa, ktre u osoby starszej moe by postrzegane jak „ciao w kawakach”. W zwizku z brakiem ruchu osoba starsza „odcina” si stopniowo od swojego ciaa i traci poczucie bezpieczestwa.
Kto jest, wzgldnie by, najwikszym pisarzem niemieckim ostatnich 50 lat? – pyta hamletowsko prof. Norbert Honsza, czonek PAN i wykadowca literatury niemieckiej w Instytucie Neofilologii Pastwowej Wyszej Szkoy Zawodowej w Raciborzu w ciekawym i obszernym artykule zamieszczonym w „Eunomii” (nr 8/12/2007), miesiczniku PWSZ w Raciborzu. Lista jest stosunkowo krtka – pisze Honsza w odpowiedzi na swoje pytanie – bo kto omieliby si postawi obok Tomasza Manna Brechta czy nawet Hessego, Blla lub Canettiego, nie mwic ju o „skandalistce” Jelinek. Na placu boju pozostaje jedynie wielki, permanentnie kontrowersyjny, na przemian czczony i odrzucany, a urodzony w Gdasku – Gnter Grass. Honsza przekonuje, e od czasw Manna nie byo pisarza o takiej charyzmie oraz sile intelektualnego i spoecznego oddziaywania. Jego pierwsza powie Blaszany bbenek wywoaa w 1959 roku „kopernikaski przewrt” w powojennej prowincjonalnej kulturze literackiej Niemiec. Od p wieku wytrwale grzebic w mentalnoci swoich rodakw wykreowa kulturalny i polityczny dyskurs na najwyszym poziomie.
Latem 2006 roku zrobio si szczeglnie gorco wok nazwiska Grassa. Opublikowana zostaa bowiem pierwsza cz autobiografii pisarza, w ktrej wyzna, e jako nastolatek suy kilka miesicy w jednostce pancernej Waffen SS. Grass wstpi do niej pod koniec wojny i nie odda ani jednego strzau. Pisze te, e widzia w Waffen SS raczej elitarn jednostk, ktra wkracza, gdy trzeba radzi sobie z przerwaniem frontu. Jednake dziennikarze od razu pozwolili sobie na niewybredne insynuacje: „Grass przyznaje, e by nazist”, „Laureat Nagrody Nobla przyznaje, e pracowa dla Hitlera” itp. Na szczcie, sycha byo te inne gosy – rozsdku i rozwagi – chociaby z Polski, do ktrych mona zaliczy prezydenta Gdaska Jacka Adamowicza, Pawa Huellego, Stefana Chwina i Adama Michnika.
Historia Rosji jako pastwa kolonialnego jest nam wci mao znana. A przecie kraj ten, i za carw, i za czasw komunizmu, podbi setki ludw i plemion azjatyckich, uzyskujc najwiksze na wiecie terytorium. Zaczo si w XVI wieku od wysyania maych oddziaw kozackich, by spenetroway nieznane wwczas ziemie midzy Uralem a Chinami, a skoczyo na kolektywizacji, przesiedlaniu caych narodw i ludobjstwie.
O jednym z najmniejszych ludw podbitych, Jukagirach znad Koymy, opowiada etnolog Jarosaw Derlicki z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN („Academia” nr 4/2007). Mieszkaj w Jakucji, nalecej do Federacji Rosyjskiej. Zostao ich ju niewielu, okoo 1500 osb. Kiedy zajmowali ogromne poacie kraju, potem stopniowo wypierani byli na pnoc przez Jakutw i Rosjan. Zajmuj si zbieractwem, mylistwem i rybowstwem, hoduj renifery. W latach 50. XX w. skolektywizowani, przesiedlani, dzi chc powraca na tereny przodkw, ale w wielu przypadkach jest to ju niemoliwe.
Autor bada sposb rozumienia przestrzeni i jej rol w yciu Jukagirw. Przyrod postrzegaj jako uduchowion. Ziemia, drzewa, zwierzta, jeziora maj duchy−gospodarzy. Miejsca mog by przyjazne lub wrogie pewnym kategoriom ludzi. Mog nawet zabi. Myliwy lub rybak, chcc eksploatowa dany teren, musi o to poprosi ducha−opiekuna. Skada mu ofiary (ywno, papierosy, wdk). Z czasem wchodzi w bliszy kontakt z duchem, widzi go w snach. Prawo zwyczajowe nakazuje ochron „nawiedzonych” przestrzeni. Nie wolno mieci, haasowa, polowa mona tylko na wasne potrzeby. Jukagirzy pielgnuj swoj tosamo, mwi o sobie z dum, e s najbardziej „tajgowym” i „tundrowym” narodem wiata. Mimo zmian cywilizacyjnych, yj podobnie jak ich przodkowie. Decyduj o tym warunki bytowania i tradycja postrzegania przestrzeni.
(fig)
Nie jest to kolejny tekst o plagiatach, dopisywaniu si do cudzych artykuw lub faszowaniu wynikw bada. Autor porusza subtelniejsze problemy etyki uprawiania nauki, kwestie dostrzegane rzadziej i rnie wartociowane.
Mowa o artykule Piotra K. Olesia O niektrych etycznych i nieetycznych obrzeach uprawiania nauki („Nauka” 4/2007). Np. marnowanie talentu, zajmowanie miejsca w uczelni, gdy „traktuje si j tylko jako miejsce zatrudnienia, a nie warsztat twrczej pracy”. Podejmowanie bezpiecznych tematw. Mnoenie czstkowych publikacji. atwe publikowanie w dostpnych miejscach prac, ktre mogy trafi do lepszych czasopism. Czy nie s to problemy etyczne?
Albo np. kwestia promowania asystentw. Kogo wybra: osob zdoln, ale sabo umotywowan, czy te mniej zdoln, ale pracowit? Czy wymwi miejsce w zespole zdolnemu adiunktowi, ktry chodzi wasnymi ciekami, dystansuje si wobec koncepcji lub stylu pracy profesora? Czy mona przekazywa zaawansowanych w pracy doktorantw wieo habilitowanym wsppracownikom po to, by im pomc w karierze i przyspieszy uzyskanie profesury?
Autor pisze o relacjach interpersonalnych w placwkach naukowych, proponujc rwne traktowanie ludzi, bez schlebiania jednym i lekcewaenia lub wykorzystywania drugich. Pisze te o recenzowaniu prac, radzc pozycj pomidzy „promowaniem kitu” i „strcaniem owocw”.
W sferze wasnoci intelektualnej rzadko dostrzega si to, e „asystenci i adiunkci traktuj myl profesora jako wsplne dobro, ktre nie wymaga odnotowania rda”. Autor pisze te o „sferze dziaa administracyjnych wok nauki”. Jak oceni taki przykad: „recenzent odsya rozpraw doktorsk do poprawienia, a rada wyznacza trzeciego recenzenta i przeprowadza obron pod nieobecno tego, ktry by krytyczny”.
A wielokrotne powtarzanie tych samych treci dydaktycznych? A brak rozliczenia z przeszoci i organizowanie frontu poparcia spoecznego byych wsppracownikw SB? A organizowanie przez krgi naukowe protestw politycznych w formach naruszajcych wartoci wane dla rodowiska? Takich pyta jest w tym tekcie wiele.
Obraz spoecznoci studentw wileskich przedstawiany przez tamtejsze gazety midzywojenne podsumowuje Ewelina Tyliska w „Kwartalniku historii nauki i techniki” (nr 2/2007). Autorka dostrzega trzy rne rzeczywistoci kreowane przez trzy gazety: narodowy „Dziennik Wileski”, lewicowo−liberalny „Kurier Wileski” oraz konserwatywne „Sowo”, opisujce polsko−ydowskie zamieszki z 1931, w ktrych zgin student oraz procesy komunistycznych organizacji modzieowych.
Uniwersytet Stefana Batorego gra w Wilnie wan rol. By polsk placwk naukow i centrum kultury polskiej na pograniczu. W yciu codziennym miasta 3−tysiczna bra studencka musiaa by zauwaalna, wynajmowaa pokoje, dawaa korepetycje, dorabiaa w biurach. Profesorowie zapewniali usugi medyczne i prawne, nauczali. Gazety wileskie czsto informoway o yciu akademickim. Relacjonoway nie tylko akademie, wiece czy bale studenckie, lecz take np. przebieg wykadw inauguracyjnych nowych profesorw. Najwiksze jednak zainteresowanie prasy wzbudziy zamieszki polsko−ydowskie i procesy sdowe z udziaem studentw oskaronych o prowadzenie dziaalnoci komunistycznej.
Pretekstem do zamieszek o charakterze narodowo−wyznaniowym potrafio by np. to, e gminy ydowskie z powodw religijnych nie dostarczay do prosektorium cia izraelitw. Studenci medycyny uczyli si wic anatomii, dokonujc wycznie sekcji zwok chrzecijan. Zaprotestowaa przeciw temu modzie narodowa. W jednej z bjek, do ktrych doszo midzy Polakami i ydami przy okazji demonstracji ulicznych, zgin student Stanisaw Wacawski. „Dziennik” zrobi z niego mczennika, lewicowy „Kurier” pisa o antysemityzmie, a „Sowo” winio endecj i komunistw. Zachowane dokumenty policyjne nie pozwalaj na przedstawienie wyrazistej prawdy o zamieszkach. Trudno nawet ustali, ktra strona zainicjowaa bjk.
Stosunki polsko−ydowskie na Kresach byy bardziej skomplikowane ni w Polsce centralnej. Oba ywioy walczyy ze sob o prymat, a walka ta nie moga omin uniwersytetu. Silniejszy te by na Kresach strach przed komunizmem, z ktrym Wilno miao si ju wkrtce bezporednio zetkn.
(fig)
Podwjny, ale niezbyt obszerny zeszyt „Zagadnie naukoznawstwa” (3−4/2007) przynosi interesujcy artyku dwch filozofw z UMK w Toruniu: Krzysztofa Abriszewskiego i ukasza Afeltowicza. Tekst, zatytuowany Jak goym okiem zobaczy rosnce neurony i si alergii?, jest prac z etnografii laboratorium, dziedziny uprawianej przez takich badaczy, jak Bruno Latour, Steve Woolgar, Karin Knorr−Cetina czy Michael Lynch. Etnografia laboratorium rozwija si od drugiej poowy lat 70. i bada empirycznie praktyki naukowe (nie idee, pojcia czy teorie naukowe, jak to czyni inne gazie naukoznawstwa). Antropolog laboratorium wkracza do niego i obserwuje przeprowadzane procedury badawcze.
W tym tekcie zrelacjonowano badania neurologiczne nad kiekowaniem aksonw, ktre wypuszczaj nowe odgazienia i tworz nowe poczenia nerwowe. Szczurom uszkodzono ten sam obszar mzgu, po czym je umiercano w kolejnych odstpach czasu od uszkodzenia, przygotowywano prbki mzgw do zdj elektronowych, zdjcia powikszano i robiono fotomontae, ktre zestawiano w rodzaj „filmu animowanego”, pokazujcego kiekowanie neuronw. Procedur t poddaj toruscy filozofowie nauki ciekawej analizie.
„W laboratorium nie mamy do czynienia z przyrod – zauwaaj autorzy – lecz ze sztucznymi ukadami elementw: zwizki chemiczne s syntetyzowane, woda destylowana, epidemie symulowane, a szczury specjalnie hodowane”. Tu pojawia si pojcie translacji – przejcia od ywych mzgw do martwych, wycitych prbek, od porcji materiau biologicznego do jego obrazu, od zdj do fotomontay, od „filmu animowanego” do artykuu naukowego. „Naukowcy s skazani na translacje, bez nich nie byliby w stanie opanowa wiata.”
Na kadym etapie bada pojawia si import wiedzy, metod i urzdze z innych bada i laboratoriw. Prcz tego praca koncentruje si wok urzdze rejestrujcych, ich obsugi, analizowania wydrukw, zestawiania ich z innymi wydrukami. „Sprowadziwszy wiat do postaci kartki papieru, naukowcy mog myle za pomoc oczu” (Latour).
Autorzy uywaj pojcia krcej referencji. Koncepcj krcej referencji wymyli Bruno Latour. Referencja to powizanie sw z rzeczami. Krca referencja polega na tworzeniu, w toku bada naukowych, sieci powiza midzy rnymi obiektami. Dotd zwizek midzy sowem i rzecz opisywano dualistycznie, w uproszczeniu, teraz mwi si o sieci relacji. Krca referencja pozwala dostrzec jednoczenie ontologiczny i epistemologiczny wymiar praktyk naukowych. Badanie nie odzwierciedla wiata, ale go transformuje. W tworzcych si w ten sposb sieciach translacji, kolejny element stanowi znak wobec elementu wczeniejszego i przedmiot odniesienia dla pniejszego. Analiza krcych referencji pokazuje, e cech praktyk poznawczych jest manipulowanie skalami (przykrawanie wszystkiego na potrzeby badaczy). Pokazuje te wysiek, jaki wkada si w ustabilizowanie okolicznoci badawczych.
(fig)