W powszechnym rozumieniu proces boloski wci jeszcze utosamiany jest z wdraaniem dwu− i trjstopniowego systemu studiw. Tymczasem, zgodnie z aktualnie obowizujcymi regulacjami prawnymi (rozporzdzenie ministra NiSW z 23 czerwca 2006), studia lekarskie w Polsce pozostaj jednolitymi studiami magisterskimi, realizowanymi w trybie cigym. Ta sytuacja odzwierciedla w znacznym stopniu pozycj studiw lekarskich w innych krajach Europy. Do chwili obecnej podzia studiw lekarskich na dwa stopnie wprowadzony zosta tylko w Danii, Belgii, Szwajcarii i kilku uczelniach Holandii. O ile studia pierwszego stopnia tworzone s, zgodnie z zasadami procesu boloskiego, jako studia trzyletnie, o tyle studia drugiego stopnia, z reguy wyduane s do 3 lat, aby speni wymogi dyrektywy Unii Europejskiej, okrelajce minimalny czas studiw lekarskich na 6 lat.
Wikszo krajw Europy zdecydowanie sprzeciwia si podziaowi studiw lekarskich na dwustopniowe, znajdujc w tym wzgldzie oparcie w opinii europejskich instytucji i stowarzysze zwizanych z ksztaceniem lekarzy, takich jak: International Association for Medical Education, Association of Medical Schools in Europe, World Federation for Medical Education, a take Standing Committee of European Doctors.
Przyszli decydenci pilnie obserwuj efekty systemu dwustopniowego w krajach, ktre go ju wdroyy. Jak dotd brak jednoznacznych wynikw. Po czci spowodowane jest to krtkim czasem funkcjonowania tego systemu w medycynie (np. w Szwajcarii wprowadzono go dopiero rok temu), jak rwnie faktem, i zmiana systemu miaa niekiedy charakter wycznie formalny i w praktyce studenci nie opuszczaj uczelni z dyplomem I stopnia. Nie ma wic danych dotyczcych sprawdzania si absolwentw I stopnia na rynku pracy. O ile w pierwszych latach po podpisaniu deklaracji boloskiej dawao si zauway wyrane denie gremiw europejskich do powszechnego wprowadzenia studiw dwustopniowych, o tyle teraz wydaje si, e akceptacja utrzymania studiw lekarskich w trybie cigym staje si moliwa. W podobnej sytuacji s studia na kierunkach lekarsko−dentystycznym, farmaceutycznym i analityce lekarskiej.
W zwizku z powysz sytuacj uksztatowaa si opinia, i medycyna pozostaje poza procesem boloskim. Tymczasem proces ten obejmuje o wiele wicej aspektw zwizanych z edukacj ni tylko dwustopniowy system studiw. Studenci z International Federation of Medical Students Associations w swoim dokumencie programowym z roku 2004 napisali: „Niewdraanie struktury dwustopniowej nie moe stanowi wymwki dla niewdraania pozostaych elementw procesu boloskiego.”
Przyjrzyjmy si zatem, czy inne cele deklaracji boloskiej znajduj swj wyraz w odniesieniu do studiw lekarskich.
Suplement do dyplomu zosta wdroony w uczelniach medycznych na tych samych zasadach, jak w caym szkolnictwie wyszym w Polsce (rok 2005). Punkty ECTS wprowadzane byy sukcesywnie, poczwszy od koca lat 90. i w trakcie pierwszej tury akredytacji studiw lekarskich (w latach 1999−2002) wymagano ich ju we wszystkich uczelniach medycznych. Co nie oznacza bynajmniej, e mielimy do czynienia z rzeczywistym systemem ECTS.
Punkty ECTS pocztkowo suyy wycznie jako podstawa wymiany studentw, organizowanej w ramach programu Sokrates pomidzy uczelniami w Polsce a uczelniami zagranicznymi. Posiaday warto wzgldn i przypisywane byy przedmiotom gwnie na podstawie liczby godzin przeznaczonych w harmonogramie na dany przedmiot, w proporcji do wszystkich innych zaj na roku. Pozytywnie wyrniay si sytuacje, gdy brano pod uwag rwnie „trudno” przedmiotu i czas potrzebny do przygotowania si do egzaminu. Bardzo szybko okazao si, e wartoci punktowe przypisane w rnych uczelniach tym samym przedmiotom, przy tej samej liczbie godzin i podobnych wymaganiach (okrelonych w minimach programowych, przeksztaconych pniej w standardy nauczania), byy zupenie nieporwnywalne. Zalenie od oglnej liczby przedmiotw na roku, a take od tego, czy przedmiot by w caoci nauczany na jednym roku, czy te kontynuowany przez kolejne lata, liczby przyznanych mu punktw rniy si nieraz 2−3−krotnie (!). Problem ten prbowano rozwiza proponujc w standardach nauczania odgrne ustalenie liczby punktw przypisanych poszczeglnym przedmiotom, po czym koncepcja centralnego sterowania punktami ECTS ustpia miejsca okreleniu minimum punktw zwizanych z realizacj okrelonych obszarw programowych.
Zakres regulacji punktacji ECTS, wyraony w standardach, na kierunkach medycznych i tak pozostaje znacznie wikszy ni na innych studiach. W przypadku studiw lekarsko−dentystycznych na 300 pkt. przypisanych studiom, do dyspozycji uczelni pozostawiono 14. Wdroenie ECTS, jako systemu akumulacji opartego na efektach ksztacenia, jest jeszcze przed nami.
Studenci medycyny s rwnie zainteresowani moliwoci odbycia czci studiw za granic, jak ich koledzy z innych kierunkw. Formalnie przysuguj im rwnie te same prawa. W praktyce organizowanie mobilnoci studentw wydziaw lekarskich jest jednak trudniejsze. W pierwszym rzdzie wynika to ze sztywnego charakteru programw studiw medycznych, w ktrych niemal 90 proc. przedmiotw ma charakter obowizkowy. Nakadaj si na to due rnice w konstrukcji programw w rnych krajach. Podczas gdy podstawowe treci tematyczne daj si zidentyfikowa we wszystkich programach ksztaccych lekarzy, struktura i charakter nauczanych przedmiotw (kursw) bywaj bardzo rne. Z punktu widzenia przemieszczajcego si studenta programy oparte na przedmiotach (np. anatomia, fizjologia, choroby wewntrzne, chirurgia itp.) okazuj si niekompatybilne z programami zintegrowanymi, opartymi na systemach (np. system oddechowy, pokarmowy, ruchowy itp.), nie wspominajc ju o programach polegajcych w caoci na uczeniu si na podstawie problemw (PBL). I chocia studenci kadego programu w cigu caego okresu studiw zdobywaj podobn wiedz i umiejtnoci, to jednak osignicia studenta uzyskane w ograniczonym czasie jednego lub dwch semestrw bywaj nieporwnywalne z wymaganiami w macierzystej uczelni. I niewiele pomaga tu przenoszenie osigni w postaci punktw ECTS, poniewa do zaliczenia studiw konieczny jest nie tylko ustalony nakad pracy, lecz take zaliczenie okrelonych przedmiotw. Mona si przy tym obawia, e nawet zmiana koncepcji studiw z oparciem ich struktury na efektach ksztacenia nie przyniesie zasadniczej poprawy sytuacji, poniewa wikszo z tych efektw rozpisana bdzie w duszym horyzoncie czasowym (obejmujcym nawet cao programu).
Studenci medycyny, skupieni w midzynarodowych organizacjach, takich jak IFMSA oraz European Medical Students Association, wiadomi tych trudnoci, postuluj wprowadzenie wsplnego rdzenia programowego we wszystkich uczelniach medycznych w Europie (najlepiej z tymi samymi przedmiotami, nauczanymi w tej samej kolejnoci), co jednak stoi w sprzecznoci z boloskim poparciem rnorodnoci. Pewnym rozwizaniem moe by organizowanie wymiany studentw na okresy krtsze, w ramach czasu przeznaczonego w obu uczelniach partnerskich na zajcia o charakterze fakultatywnym.
Dodatkowym utrudnieniem mobilnoci medykw jest konieczno znajomoci jzyka, ktrym posuguj si pacjenci. Problem ten prbuje si rozwiza poprzez organizowanie wymiany o charakterze naukowym, gdy w pracy laboratoryjnej komunikacja jest atwiejsza. Tradycyjnie niele funkcjonuj wyjazdy studentw medycyny na zagraniczne praktyki wakacyjne. W wikszoci przypadkw odbywaj si z inicjatywy organizacji studenckich lub samych zainteresowanych. Mobilno studentw pomidzy uczelniami medycznymi w kraju jest znikoma i ograniczona do przypadkw losowych.
Potrzeba zapewniania jakoci ksztacenia jest w peni akceptowana przez rodowisko medyczne. Wyrazem tego bya inicjatywa rektorw utworzenia Komisji Akredytacyjnej Uczelni Medycznych (KAUM) ju w r. 1996. W cigu 10−letniej dziaalnoci KAUM zdobya autorytet w rodowisku, wypromowaa okrelone dziaania projakociowe (utworzenie na wydziaach komisji programowych, szkolenie pedagogiczne nauczycieli akademickich, wprowadzanie ECTS, wdroenie zaj fakultatywnych, udzia studentw w gremiach decyzyjnych, studenck ocen procesu nauczania, organizowanie specjalnych jednostek ds. edukacji medycznej), a take uzyskaa pozytywn ocen stosowanych przez siebie procedur w Departamencie Edukacji USA. Tryb pracy KAUM (przemianowanej na Komisj Akredytacyjn Akademickich Uczelni Medycznych) rni si od dziaa Pastwowej Komisji Akredytacyjnej przede wszystkim gbi analizy, ktra obejmuje wszystkie jednostki nauczajce, specyfik oceny nauczania klinicznego i naciskiem na umiejtnoci praktyczne.
Szczegln moliwo kontroli i poprawy jakoci studiw lekarskich daje informacja zwrotna o poziomie absolwentw zawarta w wynikach egzaminw pastwowych: lekarskiego i lekarsko−dentystycznego. Z punktu widzenia uczelni informacja ta byaby bardziej miarodajna, gdyby egzaminy odbyway si tu po studiach, a nie dopiero po stau praktycznym, ktrego wpywu na efekt egzaminu nie mona okreli.
Studia doktoranckie na kierunkach medycznych utworzone zostay na oglnych zasadach okrelonych przez MNiSW. Jednake studia na kierunkach lekarskim i lekarsko−dentystycznym wyrniaj si swoj specyfik. W wikszoci przypadkw istnieje bowiem konieczno czenia tych studiw ze zdobywaniem specjalizacji w okrelonej dziedzinie medycyny. Wynika to nie tylko z ugruntowanych tradycj oczekiwa wobec osoby posugujcej si stopniem doktora, ale rwnie z potrzeby pogbienia kompetencji w dziedzinie objtej studiami. W przypadku prowadzenia bada o charakterze klinicznym moliwo dopuszczenia doktoranta do kontaktu z pacjentami uwarunkowana jest ponadto jego formalnym zatrudnieniem w jednostce wiadczcej usugi lecznicze. Prowadzi to do niepomiernie wikszego obcienia doktorantw−lekarzy ni ich kolegw z innych studiw i waciwie naleaoby si dziwi, e w tych warunkach znakomita ich wikszo koczy te studia w terminie.
Ta wysoka „wydajno” studiw doktoranckich mogaby zosta uznana za jeszcze jedn cech szczegln studiw III stopnia na kierunkach medycznych. Studia o charakterze klinicznym odbiegaj te od boloskiej koncepcji studiw III cyklu tym, i dostp do nich jest w praktyce ograniczony do absolwentw studiw lekarskich.
W wiecie swobodnego przepywu lekarzy, pacjentw i chorb studia lekarskie musz by nastawione na sprostanie wyzwaniom nie tylko europejskim, lecz take globalnym. Tym niemniej kontekst europejski znalaz swj wyraz w projektach o charakterze sieci tematycznych: Mednet I i II oraz MEDINE. Konkretnym efektem tego ostatniego jest opracowanie grupy roboczej ds. projektu „Tuning” oraz „Europejska specyfikacja globalnych standardw do zapewnienia jakoci w ksztaceniu medycznym”.
W odpowiedzi na pytanie zadane w tytule naley stwierdzi, e studia medyczne mieszcz si w procesie boloskim, ale troch „w poprzek”, wystajc tu i wdzie z zakrelonych procesem ram.