Inauguracja roku akademickiego w Uniwersytecie Karola w Pradze
W opublikowanym 19 wrzenia 2007 r. raporcie OECD na temat szkolnictwa wyszego w Polsce, w czci powiconej problemom umidzynarodowienia studiw, po krytycznej ocenie przebiegu tego procesu w Polsce radzi nam si, abymy uwaniej przyjrzeli si temu, co robi nasi poudniowi ssiedzi. Czesi od kilku lat bardzo wiadomie walcz o wiatowo swoich uczelni i ycia akademickiego. Ich szczeglnym osigniciem na tym polu jest Plan dugoterminowy 2006−2010 (Dlouhodob Zmr). To na ten plan wskazuj eksperci OECD, jako na sensowne rdo inspiracji zmian w Polsce.
To rodzaj zakrojonej w szerszej perspektywie czasowej strategii rozwoju szkolnictwa wyszego. Aby unikn puapki braku elastycznoci, plany uaktualnia si co roku, dostosowujc do najnowszych potrzeb. W ostatniej aktualizacji, na rok 2008, uwzgldnia si np. sugestie twrcw raportu OECD – Country Notes o szkolnictwie wyszym w Czechach. W Czechach, notabene, raport zosta potraktowany bardzo powanie – zarwno przez ministerstwo, jak i wszelkie inne instytucje zwizane ze szkolnictwem wyszym oraz same uczelnie. Ministerstwo z wasnych rodkw wydao obie czci skadowe raportu: Country Note Czech Republik i Tertiary Education in the Czech Republik. Country Background Report for OECD Thematic Review of Tertiary Education, odbyy si liczne konferencje i spotkania konsumujce wnioski ekspertw OECD, a w sprawozdaniu krajowym na konferencj ministrw edukacji w Londynie (Bolonia follow−up) raport ten okrelono jako materia niezwykle poyteczny, wnoszcy nowe treci do przyszych zmian.
Plany nadaj wyrane ramy rozwojowi szkolnictwa wyszego, wyznaczaj jego kierunek. Identyfikuj gwne zadania. S te, poprzez tzw. programy rozwojowe (rozvojov programy), nonikiem dodatkowego finansowania uczelni. – Nie wierz w si suchej legislacji, wierz za to mocno w zacht i pozytywn motywacj – mwi Vra astn z Ministerstwa Edukacji, Modziey i Szkolnictwa Wyszego, wsptwrczyni planu. Dlatego mona si ubiega o dodatkowe dofinansowanie na midzynarodow aktywno uczelni, zgodn z zaoonymi przez ministerstwo priorytetami. Ich lista jest powszechnie akceptowana, bo w dyskusjach nad ich doborem brali szeroko udzia przedstawiciele rodowiska akademickiego. Jak podkrela astn: – Proces ksztatowania planu by bardzo otwarty.
Z punktu widzenia samych uczelni plany, jak mwi prof. Vclav Hampl, rektor Uniwersytetu Karola: – S to po prostu narzdzia dodatkowego finansowania, obok tych tradycyjnych, przysugujcych uczelni z racji liczby studentw i podobnych wskanikw. Priorytety w nich wyraone s zbiene z naszymi, tak e inicjatyw t postrzegamy bardzo pozytywnie. Dodajmy, e Uniwersytet Karola jest najwikszym beneficjentem Planu dugoterminowego. rodki rozdysponowywane przez plany to okoo 6−7 proc. globalnego budetu szkolnictwa wyszego. Na programy cile skoncentrowane na internacjonalizacji przeznacza si z tej puli co dziesit koron.
W pierwszym Planie dugoterminowym mwio si co prawda o internacjonalizacji szkolnictwa wyszego, ale nie jako o sprawie najwyszej wagi. Dopiero w drugim planie na lata 2006−10, o ktrym wanie wspomina raport OECD na temat Polski, internacjonalizacja staje si jednym z trzech priorytetw (wymieniona jest zreszt na miejscu pierwszym, przed jakoci bada naukowych i kultur ycia akademickiego). Jest to bardzo znaczca kropka nad „i”. Potwierdzenie niezwykej wanoci procesu internacjonalizacji dla tworzenia „spoeczestwa otwartego, opartego na wiedzy i wartociach”, jak to si w planie okrela. – W drugim planie wprowadzilimy internacjonalizacj jako organiczny element rozwoju szkolnictwa wyszego. Otworzylimy nasz system w peni – mwi Vra astn.
rdo: Ministerstwo Edukacji, Modziey i Sportu, Republika Czeska
Zaoenia przyjte na lata 2006−10 w kwestii internacjonalizacji s zaiste imponujce. Do roku 2010 studenci zagraniczni stanowi maj 10 proc. oglnej liczby studentw w Czechach (w chwili powstawania planu byo to ok. 5 proc.). Do tego czasu kady zainteresowany bdzie mg odby cz studiw za granic (tu zakada si, e ch tak przejawi co drugi czeski student), a liczba programw oferowanych w jzyku angielskim (lub innym obcym) zwikszy si do 50 proc. na poziomie master i do 60 proc. na studiach doktoranckich. Podniesie si te poziom umiejtnoci jzykowych wykadowcw i pracownikw naukowych, a take administracji i pracownikw technicznych – na tyle, eby stworzy studentom zagranicznym odpowiednie warunki pobytu w uczelni.
Na razie, nawiasem mwic, nie jest z tym najlepiej nawet na najbardziej „umidzynarodowionym” wydziale w Czechach – 1 fakultecie medycznym Uniwersytetu Karola (jest ich w sumie 5). Dowiadczyam zreszt tego na wasnej skrze. Nie ma tu systemu oznacze po angielsku, nie sposb te dogada si inaczej ni po czesku z pani portierk, podobnie w innych biurach, cznie z dziaem public relations, gdzie mimo rozpaczliwych okrzykw najpierw po angielsku, a potem po polsku, e jestem dziennikark z Polski, mam spotkanie z dziekanem i miaam si tu wanie zgosi, wzito mnie za studentk i niemale przemoc wyprowadzono do biura wsppracy midzynarodowej.
Podobne historie nieustannie przeywa Kgopolelo Mompati z Botswany, studentka I roku medycyny: – Generalnie super, Praga pikna, studia ciekawe, ale wielkim problemem jest utrudniona komunikacja w jzyku angielskim. Czesi, nawet ci modsi, znaj go na og bardzo sabo. Trudno mi si poczu tu naprawd dobrze. Na szczcie s inni studenci midzynarodowi i… turyci.
rdo: Ministerstwo Edukacji, Modziey i Sportu, Republika Czeska
Jeden z programw rozwojowych (co roku ich liczba ulega zmianie – w 2006 byo 11, obecnie jest 6) ma zmieni t sytuacj. Program ten zakada, e: „studenci musz mie dostp do kursw jzykowych najlepszej jakoci, dostosowanych do ich dziedzin (…) Umiejtnoci jzykowe pracownikw uczelni wszelkiego typu musz mie wpyw na ewaluacj ich instytucji”. Ci ostatni bd mieli dostp do oferty jzykowej dostosowanej do ich potrzeb w ramach programw ksztacenia ustawicznego.
Aby osign swoje cele Plan dugoterminowy zakada rwnie wsparcie uczelni w tworzeniu cieek anglojzycznych na wszystkich poziomach studiowania, a take rozbudowywania oferty programw joint degrees, zachcanie ich do szerszego angaowania si w europejskie programy kooperacyjne – take te zwizane z Azj i Ameryk Pd. oraz w dziaalno sieci instytucji midzynarodowych. Ministerstwo rwnie i na to wygospodaruje dodatkowe rodki. Najlepsi studenci i doktoranci zagraniczni dostan od ministerstwa stypendia. System stypendiw obejmie te rodzimych studentw, nie tylko tych zaangaowanych w programy wymiany, ale take tzw. free movers. Pienidze znajd si rwnie na aktywno promocyjn – udzia w targach rekrutacyjnych i wizerunkowych. Priorytetem jest te identyfikacja rynkw dla patnych studentw zagranicznych. Na razie plan wspomina o Indiach, Tajlandii i krajach byego ZSRR.
Co do aktywnoci marketingowych stymulowanych przez Plan dugoterminowy, rektor Hampl wypowiada si sceptycznie: – W tym zakresie dzieje si teraz niewiele. To raczej same instytucje, na wasn rk, prbuj promowa si za granic. I to raczej konkretne wydziay – medyczne, ekonomiczne czy techniczne. Caa uczelnia promuje swoje logo raczej z myl o kooperacji midzynarodowej ni o celach biznesowych. Nie mwi, e ju zupenie dramatycznie potrzebujemy dugofalowej strategii promocji logo „Studia w Czechach”, ale na pewno taka inicjatywa byaby pomocna. Jako przedstawiciel konferencji rektorw czeskich mog powiedzie, e w tej chwili jestemy pod wraeniem strategii promocji szkolnictwa wyszego w Polsce, wyraonej w projekcie „Study in Poland”. Na tym polu Polska jest dla nas wzorem.
Samo ministerstwo prbowao organizowa tak promocj poprzez agencj Socratesa i pokrewne, ale jak przyznaje Vra astn, niekoniecznie byy to prby udane. Raport OECD okreli je jako „niewystarczajce” w konfrontacji z tym, co robi inne kraje. Teraz rodzi si nowy twr, ktry by moe zada tych si podejmie – Dm zahraninch slueb (dom usug zagranicznych), ale, jako e swoj dziaalno na tym polu rozpocz dopiero w tym roku, to jego potencja jest jeszcze niedookrelony.
– Prawdopodobnie sami si za to zabierzemy – podsumowuje rektor Hampl.
Dodajmy, e cho generalnie niezwykle pozytywnie odbierany przez rodowisko akademickie (o czym wiadcz chociaby wyniki ewaluacji programw rozwojowych przeprowadzonej przez czesk Rad Szkolnictwa Wyszego), Plan dugoterminowy krytykowany jest niekiedy za zbytni oglnikowo niektrych zaoe. Smutne jest take to, e z programw rozwojowych nie mog korzysta uczelnie prywatne. Jednak w Czechach prawo wyranie wycza sektor prywatny z moliwoci jakiegokolwiek finansowania pastwowego.
Mimo wszystkich problemw, jake podobnych do tych, z ktrymi borykamy si w tej chwili w Polsce, Czechy s o wiele bardziej zaawansowane w procesie internacjonalizacji szkolnictwa wyszego. Potwierdza to opinia ekspertw OECD, ktrzy powiedzieli, e ta nasza, polska, nie osigna na razie wystarczajcego poziomu, a t czesk – z rezerw, bo z rezerw, ale chwal. Twarde dane liczbowe pokazuj, e procentowo studiuje tam 10 razy wicej studentw zagranicznych ni u nas, a w liczbach absolutnych – dwa razy wicej, chocia Czechy s przecie pastwem cztery razy mniejszym… I jest to tylko jeden ze wskanikw, w ktrych Czechy zdecydowanie nas wyprzedzaj.
Skd takie rnice? Czechy maj bardzo bogat tradycj wielojzycznoci i wielokulturowoci. Przed wojn trzy jzyki byy tu rwnouprawnione – czeski, niemiecki i hebrajski. Mnstwo ludzi do dzisiaj mwi tam po niemiecku – dziedzictwo, ktre w Polsce nie przetrwao w takim stopniu. Jest te pastwem niezwykle otwartym, tolerancyjnym, o mocnych tradycjach wieckich. Praga jest miastem znanym i kochanym na caym wiecie za swoje pikno i histori. Nazwiska artystw i mylicieli zwizane ze stolic Czech to te, ktre odcisny szalenie mocne pitno na caej kulturze europejskiej. Trudno si zatem dziwi, e jako cel studiw jest o wiele lepiej wypromowana ni Warszawa czy nawet Krakw – ju na starcie.
Internacjonalizacja uczelni nie byaby jednak takim sukcesem, gdyby nie wiadomy kurs polityki szkolnictwa wyszego na otwarcie na wiat. Gdyby nie aktywne podejcie pastwa. – Bardzo jasny i mocny sygna musi przyj „z gry” – mwi Vra astn. – Trzeba pokaza, przez konkretne decyzje, take te finansowe, jak wana jest internacjonalizacja. Uwiadomi sobie, e nie ma osobnej polityki zdobywania studentw zagranicznych, wprowadzania cieek anglojzycznych, konkurowania o midzynarodowe granty naukowe, pozycjonowania na wiatowym rynku edukacji, wprowadzania systemu boloskiego itd. e to wszystko musz by skadniki jednej, spjnej strategii internacjonalizacji.
Strategii, ktrej eksperci OECD w Polsce nie odnaleli. A ktrej stworzenie uznali za najwiksze wyzwanie dla polskiego szkolnictwa wyszego i instytucji z nim zwizanych. Przykad czeski moe by tu dla nas wan inspiracj.