W XIX wieku stopniowo upadaa koncepcja autonomii nauki. Jeli nauka nie miaa suy sama sobie – powstao pytanie, kto ma by jej panem? Poszukiwano na nie odpowiedzi w czasie obrad I Zjazdu Nauki Polskiej (1920), biorc pod uwag sztuk, owiat, pastwo, gospodark i spoeczestwo. Pokrewiestwo duchowe ze sztuk gwarantowao wolno, ale nie rodki, zaleno owiatowa czy gospodarcza – niosa utrat tosamoci, opcja pastwowa – grozia zniewoleniem biurokratycznym. Najdogodniejsza bya opcja spoeczna, tu jednak tradycyjny pluralizm zastpiony zosta abstrakcyjn jednopodmiotowoci. Tak ujmowa problem „nauka a spoeczestwo” Franciszek Bujak. Stwierdza, i „zdobycze nauki wychodz na dobre caemu spoeczestwu”, nauka ma „prawdziwie demokratyczny charakter, bo jest przeciwn wszelkim powagom i prawom nieistotnym i pozbawionym wewntrznych wartoci”. Zwaszcza przydatne s nauki spoeczne i historyczne, „jakiekolwiek denie polityczne i ekonomiczne na dusz met nie da si dzisiaj pomyle bez podstaw naukowych”. Wedug Stanisawa Kalinowskiego, od „konkretnych tworw spoecznych”, jakimi s samorzdy i prasa, naley oczekiwa poparcia nauki – jest to „obowizek narodowy... nie moe by mowy o datkach, lecz raczej o podatkach”. Organy samorzdu winny wspiera budetowo badania, zwaszcza lokalne, a prasa – ma podj problemy nauki, a nie „schlebia najniszym instynktom czytelnikw”. Leon Petraycki i Mieczysaw Szerer wskazywali w dyskusji na przeszkody w postaci „wyczerpania si moralnego” spoeczestwa, co byo uwarunkowane wyniszczeniem wojennym gospodarki i owiaty.
Debata zjazdowa nie przyniosa realnych rezultatw. Po dziesiciu latach Franciszek Bujak znw podkrela (zbir artykuw „Nauka a spoeczestwo”), e „spoeczestwu naszemu naley nieustannie przypomina, i rozwj nauki w ogle, a w szczeglnoci take uprawa nauk spoecznych i historycznych, jest jego ywotn potrzeb”.
Spoeczestwo nie wypeniao te zada bardziej konkretnych. Jego dzieem by „kryzys szkoy wyszej”, czego dowodzi rektor USB, ks. Aleksander Wycicki (wykad inauguracyjny „Uniwersytet a spoeczestwo” z 11 X 1938). Kryzys wywoany by z zewntrz „nieustannymi sporami o orientacj polityczn modziey”. Zapomniano o celu zasadniczym: uniwersytet mia przecie przygotowywa „nowe pokolenie elity spoecznej do podniesienia bardzo niskiego u nas poziomu ycia materialnego i duchowego”. Sabo ju oddziayway „idealne wartoci uniwersytetu”, brakowao w spoeczestwie „odpowiedniego klimatu”. Ks. prof. Wycicki dostrzega, i „spoeczestwo, konkretnie rozwaane, jest to nie tylko og jednostek, ale przede wszystkim wielki zesp przernych zrzesze”. Szkoa wysza „ze swej natury jest rzecz spoeczn”, tworzy bowiem „dobro publiczne”, jest „wasnoci ogu obywateli”, spenia „sub publiczn wychowania, jakiej rodzina ju da nie moe”. Jako „instytucja dobra publicznego” uniwersytet ma na celu „duchow osobowo swej klienteli”.
W nowym kontekcie geopolitycznym i ustrojowym opublikowano w 1947 roku prac „Uniwersytet Jagielloski w subie spoecznej – okres powojenny 1945−1946”. Dokumentowano funkcje i zadania wykraczajce poza nauk i nauczanie – wszystko wobec „rozszerzania si i utwierdzania tu i wdzie, w prasie, na mwnicach publicznych czy w sporadycznych potocznych wypowiedziach, opinii baamutnych, zoliwych przygan, nierzadko zdecydowanie ujemnych osdze, rzucajcych cie na dobre imi naszego szkolnictwa wyszego”. Senat UJ odwoa si do „powanej opinii publicznej”, gotw by do weryfikacji wczeniej wyraanych sdw, do rozsdnych zmian.
Z tej i innych, wczeniejszych publikacji wynikao, e dla nauki istotne i twrcze s zwizki bezporednie ze spoeczestwem, pojmowanym nie jako pusty abstrakt – bez przymusowego porednictwa pastwa i jego, biurokratycznej z natury, administracji.