Wszelka nowoytna wadza pochodzi z paacu, tej najwaniejszej formy architektury monarchii absolutnej, symbolu wadzy i panowania. Ministerstwo to spadkobierca paacu. W PRL paac pozosta synonimem wadzy – ale „odebranej ciemizcom i krwiopijcom” i oddanej ludowi. Dlatego gmach ministerstwa nie ucieknie od porwna z paacem – jako form architektoniczn, spoeczn, kulturaln.
Pewne zwyczaje ministerialne s w prostej linii spadkobiercami paacowych; tak jest z uroczystym wprowadzeniem nowego ministra przez premiera (pozostao introdukcji czy ingresu) oraz ze zwyczajem boonarodzeniowego spotkania ministra z personelem (relikt witecznego bratania si pana z ludmi dworu). Utrzymuje si zwyczaj dzielenia opatkiem i jajeczkiem witecznym, a nawet wsplnego zasiadania w departamentach za witecznym stoem. Bezporednia, nieregularna dostawa do ministerstwa jaj i miodu (z pominiciem handlu detalicznego) te jest jak pamitk po czasach feudalnych.
W przeciwiestwie do paacu ministerialny biurowiec owadnity jest nie ide staropolskiej, ostentacyjnej rozrzutnoci i prniactwa, tylko franklinowskiej pracowitoci i liczenia si z kadym groszem. Duch protestantyzmu i ideologia Owiecenia, z ich afirmacj wartoci pracy, wziy tu gr. Nie afirmowanie wasnej potgi stanowej, tylko odpowiedzialno publiczna stanowi jego credo. Pod pewnymi wzgldami biurowiec znalaz si wic na antypodach paacu.
Dawne paace miay swoje wehikuy transcendencji, ktre niosy myl i uczucia daleko poza bezporedni rzeczywisto. Naleay do nich lustra, okna otwarte na ogrd i dziea sztuki. W ministerialnym paacu straciy one swoje pierwotne funkcje, aby peni tylko role uytkowe. Zwierciada nie s tu organem kontemplacji, symbolem duszy albo sugesti istnienia – po drugiej stronie – innego wiata. Zawieszone w windach i toaletach s po to, by uatwi podmalowanie rzs lub poprawienie krawata. Okna nie symbolizuj przeamania doczesnych ogranicze; nie otwieraj dalekich perspektyw, a wiato, jakie poprzez nie wnika, nie skania urzdniczych dusz do medytacji. Su one tylko do owietlenia i wentylacji, cho moe dla osb pracujcych od strony pnocno−zachodniej rdem natchnienia jest widok starych lip. Take obrazy w ministerstwie nie s adnym symbolem, alegori, przesaniem lub przekanikiem idei; s tylko zinwentaryzowanym depozytem muzealnym. Niczego nie mwi, niczego nie gosz, s tylko dekoracj. W dawnych paacach sztuka bya jzykiem wadzy, co obwieszczaa i przekazywaa; teraz – w warunkach rygoryzmu budetowego i kontroli NIK – jawi si jako podejrzany naddatek, a surowo cian – jako przejaw chwalebnej rzymskiej cnoty obywatelskiej. Przez lata w sali zebra kolegium wczesnego KBN wisiao melancholijne ptno przedstawiajce roztopion w bocie drog o zmierzchu, prowadzc do ubogich wiejskich chat; nawet najbardziej zagorzali przeciwnicy polskiej transformacji nie malowali sytuacji kraju w tak ciemnych barwach. Na obrazie wiszcym w przedpokoju wiceministra dwa okrty walcz ze wzburzonym morzem; ta metafora jest bardziej nona i uniwersalna.
Skromnym odpowiednikiem magnackiej galerii rodowej s oprawione fotografie kolejnych ministrw, zawieszone w holach niektrych ministerstw. Sukcesorzy urzdw zastpuj zatem sukcesorw krwi. Galerie olejnych portretw przetrway w uczelniach, Polskiej Akademii Nauk, i gdzieniegdzie w ratuszach; ze cian patrz na nas z gry surowe, znieruchomiae spojrzenia rektorw, prezesw lub burmistrzw. Komitet Bada Naukowych, protoplasta ministerstwa, czci swoj histori – oryginalnego poczenia samorzdu uczonych z urzdem centralnym. Kult przeszoci zaowocowa akademi w 10−lecie narodzin KBN. Galeri rodow ministerstwa (zbir kolorowych fotografii oprawnych w ozdobne ramy) sporzdzono w czasie kadencji profesora Kleibera. Otwiera j profesor Witold Karczewski, pierwszy przewodniczcy KBN. Poczenie ze szkolnictwem wyszym wprowadzio komplikacje. Prosta linia genealogiczna zostaa zaamana i galeri rodow zdjto ze cian.
Paace miay swoje biblioteki i kunstkamery; te w jakiej szcztkowej formie przetrway w ministerstwie. Ministerialna ksinica nie udaje wityni wiedzy i nie jest zdobiona popiersiami wielkich uczonych, ale bibliotekarz ma w sobie co z XVIII−wiecznego ksicego kustosza – wszechstronnie oczytanego polihistora. Brak gabinetu osobliwoci, ale jego substytutem s urzdzane na pierwszym pitrze wystawy, takie jak np. niedawna ekspozycja Dwiki w kolorze, w ktrej na planszach przedstawiono plastyczny zapis brzmie. Pojcia „osobliwoci” paacowej kunstkamery oraz wystaw Ministerstwa Nauki s jednak rne; to pierwsze oznaczao abdykacj rozumu wobec niewytumaczalnych odstpstw od porzdku natury, to drugie – demonstracj siy nauki, ktra potrafi potrzsn potoczn wiedz.
Inskrypcje i emblematy rzadko widniej na wspczesnych gmachach uytecznoci publicznej. Jeszcze w latach trzydziestych bywao inaczej: sdy na Lesznie w Warszawie zdobia maksyma Prawo Ostoj Rzeczypospolitej, Woln Wszechnic Polsk motto Ex litteris libertas, a stacj filtrw – paskorzeby Pragnienie i Czysto. Budynek MNiSW nie zosta zbudowany do zarzdzania nauk, prcz czerwonej tabliczki nic nie zdradza jego przeznaczenia, a w holu prno szukalibymy popiersia Kopernika lub Marii Curie.
Gdy jednak bliej poznamy pokoje dyrektorskie i pracownicze, dostrzeemy cay odrbny wiat napisw, rysunkw i fotografii, wiszcych na korkowych tablicach, na drzwiach lub na cianach, oraz wiat przedmiotw lecych na biurkach i parapetach. Znajdziesz wrd nich widokwki, zdjcia niemowlt, najwczeniejsze prby plastyczne pociech, przyciski w ksztacie map czytajcych inkunabuy, pluszaki i przytulanki, kubki z fotografiami crek itd., itp.
Wrd inskrypcji pozytywne deklaracje („Nie daj – nie bior apwek”, „C, cigle wierzymy, e ludzie s inteligentni. Tak jak Ty”) ssiaduj ze wiadectwami przekory. Motywy „antysystemowe” s coraz bardziej popularne i sigaj gabinetw wicedyrektorw. Znajdziemy wrd nich chopski humor Mleczki, komiksy antyorganizacyjne Dilberta, pochwa lenistwa kota Garfielda, reprodukcje surrealistycznych wizji Rafaa Olbiskiego, a take socrealistyczne plakaty z okresu stalinowskiego wzywajce do wydatnej, wytonej pracy, walki ze stonk lub z sabotayst. Przewrotne s cytaty z zarzdzenia cara Piotra I („Podwadny powinien przed obliczem przeoonego mie wygld lichy i durnowaty, tak by swoim pojmowaniem istoty sprawy nie peszy przeoonego”) oraz komiksy z kotem Garfieldem („Mam ochot popracowa... Uffff, dziki Bogu przeszo mi”).
Car i kot su psychicznej samoobronie; ostentacyjny tumiwisizm kota bawi w sytuacji, gdy nie mona sobie pozwoli na dusze przerwy w pracy, a zarzdzenie cara mieszy, bo mwi wprost to, co cho zakryte milczeniem, pozostaje jako prawdziwe w rnych epokach.
Wszystko to s oznaki udomawiania przestrzeni oficjalnej, postpujcego powoli, ale konsekwentnie, od demokratycznego przeomu roku 1989. W pocztku lat 90. przestrze udomawiali gwnie pracownicy techniczni, maszynistki, komputerowcy, kserokopici i szoferzy. Urzdniczki (od inspektora a po radc i naczelnika) preferoway roliny – aloes, tustosz, papro, geranium, bluszcz, lisus i kalanwe – jako taki typ indywidualizacji przestrzeni, ktry nie nadawa jej cakowicie prywatnego charakteru. Od tego czasu udomawianie poczynio postpy, od pomieszcze osb z niszych szczebli hierarchii ku gabinetom urzdnikw wyszej rangi i od rolin do coraz bardziej zrnicowanych napisw i przedmiotw. Granica „udomowienia” posunita jest dalej w: a) pokojach osb na niszych stanowiskach; b) w departamentach, ktre nie zajmuj si obsug klientw zewntrznych; c) poza ministerstwem – w agencjach rzdowych, takich jak GUS czy Urzd Patentowy. W tych ostatnich siga ona gabinetw dyrektorskich, w ktrych nieraz kolorowa fotografia rozemianego dziecka zajmuje niemal to samo honorowe miejsce, w ktrym w czasach stalinowskich wisiay portrety Bieruta i Cyrankiewicza. Te byy bezgonymi rodkami perswazji i przemocy; symboliczn przestrze opuszczon przez totalitarne pastwo zaanektowaa rodzina.
Udomawianie przestrzeni oficjalnej to ciekawe zjawisko, ktre nie doczekao si jeszcze opisu antropologa (antropologowie przychodz do Ministerstwa Nauki skada wnioski grantowe, a nie bada zachowania plemienia urzdnikw). Towarzyszy mu wiele innych pokrewnych zmian. Jeszcze w pocztku lat 90. niemal wszyscy urzdnicy nosili do pracy czarne teczki o sztywnych bokach, podobne do takich, ktre mieli ze sob dygnitarze rzdowi udajcy si na negocjacje z komitetem strajkowym w Gdasku w sierpniu 1980 roku; teraz coraz czciej nosz oni mae plecaki. Teczka bya dawniej oznak dojrzaoci i cechowej identyfikacji nawet modych urzdnikw; dzisiaj plecak jest symbolem modzieczej energii i niezalenoci take osb w wieku przedemerytalnym. Podobn funkcj peni rower, na ktrym dojeda do pracy niejeden dyrektor. Od koca XX wieku zapanowa zwyczaj yczenia sobie „miego dnia” i „udanego weekendu”. Wszystkim tym zmianom towarzyszy polepszenie atmosfery wewntrz urzdu oraz relacji z klientami.
W ministerstwie nie ma jednak tablic z tworzonymi ad hoc, penymi dowcipu i ciepej ironii rysunkami i komentarzami na temat lokalnych stosunkw i ukadw, jakie czsto widzi si w tych instytucjach naukowych, w ktrych pracownicy tworz wsplnot. Pamitam jeszcze tak tablic, wiszc w latach 60. w klubie SGPiS „Jajko”. W czasach paacu ich odpowiednikiem bya dworska poezja towarzyska. Podobnych tablic nie znalazem te w ministerstwach za granic. Ju jednak w zagranicznych agencjach rzdowych, takich jak rady ds. bada, panuje wikszy luz; czciej ni w ministerstwach dopuszcza si w nich tweedow marynark, kolorow koszul, indywidualn aranacj gabinetu oraz pogwizdywanie na korytarzu. Im lepszy, aktywniejszy i ceniony pracownik, tym luniejszy jego gorset standardowych reakcji.
Biesiadowanie stracio cakowicie w ministerialnym paacu swj dawny, gboki sens spoeczny i kulturowy, i spado do roli cateringu, czyli pospiesznego uzupenienia kalorii. Aranacja wntrza stowki w MNiSW nawizuje do chopskiej chaty oraz szlacheckiego dworku, a ten stylistyczny miszmasz uzupeniaj nazwy potraw nawizujce do kultury rebelii („placek po zbjnicku”). Wszystko to przenosi klienta do rustykalnego „innego wiata” prostego obyczaju, ktremu obce s zawioci cywilizacji miejskiej, a w szczeglnoci lizboskich strategii, programw operacyjnych oraz instrumentw realizacji.
Proponowaem nadanie potrawom nazw nawizujcych do spraw, jakimi yj klienci stowki („sos akademicki”, „mietanka profesorska”, „kotlet a la radca”), ale pomys przepad. Oprcz fizykw i matematykw adna profesja nie jest gotowa umiechn si na widok samej siebie. Funkcj takich miejsc, jak ministerialna stowka, jest oderwanie od spraw, jakimi yje si przez cay dzie pracy i przeniesienie do jakiego innego, iluzorycznego miejsca. Nie inaczej „komnata chiska” czy te „japoska” stwarzaa niegdy dla ludzi paacu chwilow uud zamieszkiwania w krajach Orientu.