Gniazdo remiza na etapie obrczki
Spord wszystkich grup zwierzt ptaki ciesz si chyba najwiksz popularnoci. Kt z nas w dziecistwie nie budowa karmnika, aby zim pomaga naszym skrzydlatym przyjacioom i przy okazji mie szans na ciekawe obserwacje posilajcej si gromady? Take wrd osb zawodowo zajmujcych si biologi znaczn cz stanowi ornitolodzy, czyli badacze ptakw. Ptaki s wdzicznym obiektem bada, zwaszcza ekologicznych, i to zarwno w tradycyjnej ekologii, jak rwnie w ekologii behawioralnej. Ta ostatnia jest stosunkowo now dziedzin nauki, powsta w latach 70. zeszego wieku. Ekolodzy behawioralni, do ktrych si zaliczam, badaj zachowania zwierzt w kontekcie ich przydatnoci do przeycia i rozmnaania.
Samica remiza
Samiec remiza
Gdy nadchodzi pora lgowa ptakw, samice i samce cz si w pary, by wyda na wiat potomstwo. Z pozoru idealny zwizek przy bliszym poznaniu czsto okazuje si by jednak polem walki pomidzy osobnikami odmiennej pci. Rodzice wsppracuj, bo przekazuj swoje geny poprzez wsplne potomstwo. Jednak w kwestii inwestycji rodzicielskich pomidzy pciami istnieje konflikt.
Dzieje si tak dlatego, e opieka nad potomstwem jest bardzo kosztowna w kontekcie czasu i energii, jak si na ni powica. Dla kadej samicy i kadego samca najlepszym wyjciem byoby zrzucenie wszystkich lub przynajmniej czci obowizkw rodzicielskich na kogo innego. Najlepszym kandydatem do tego jest oczywicie drugi rodzic. Kady skojarzony osobnik staje wic przed wyborem pomidzy pozostaniem przy gniedzie i opiek nad potomstwem a ucieczk i poszukiwaniem nowego partnera do rozrodu.
Istniej cztery moliwe rozwizania tej sytuacji: 1) oboje rodzice opiekuj si potomstwem, 2) samica odchodzi, 3) samiec odchodzi i 4) oboje rodzice opuszczaj potomstwo. U ptakw najczciej mamy do czynienia z pierwsz sytuacj. Ponad 90 proc. gatunkw jest monogamicznych socjalnie, co oznacza, e samiec i samica cz si w par i wsplnie zajmuj si opiek nad lgiem (niekoniecznie dzielc obowizki po rwno).
Monogamia socjalna niekoniecznie musi znaczy rwnie, e wszystkie pisklta w gniedzie maj tych samych rodzicw. Z powodu czstych, jak si okazuje, zdrad maeskich, zdarza si, e samce opiekuj si nie swoim potomstwem. Ale to ju temat na inn opowie.
W czasie wdrwki nad rzek, jeziorem czy stawem, moemy czasem usysze do monotonny wysoki gos: „ciiiii, ciiiii”. Jeli uwanie przyjrzymy si otoczeniu, spostrzeemy maego ptaka z charakterystyczn czarn mask. To samiec remiza oznajmia potencjalnym partnerkom swoj obecno i gotowo do rozrodu. Ten jeden z najmniejszych ptakw zamieszkujcych Europ znany jest przede wszystkim z budowy kunsztownego gniazda, ksztatem przypominajcego budowle afrykaskich wikaczy. Gniazdo to wyglda jak rkawica zawieszona w rozwidleniu cienkiej gazi wierzby czy brzozy. Materia budulcowy stanowi najczciej wkna chmielu, pokrzywy lub trzciny oraz puch zbierany z wierzb, topl czy paek.
Budow gniazda rozpoczyna najczciej samiec (rzadziej para remizw), owijajc wybran gazk wknami. Samczyk trzyma apami jeden koniec wkien, a w dziobie drugi i obraca si dookoa gazi. Oplecenie musi by solidne, aby gniazdo nie spado w czasie silnego wiatru. Po ok. 2 dniach od rozpoczcia budowy, gniazdo wyglda jak obrczka zrobiona z wkien z powtykanym gdzieniegdzie puchem. W miar poszerzania si dolnej czci obrczki, gniazdo zaczyna coraz bardziej przypomina koszyczek z jednym uchem. Jeli samcowi nie uda si do tego czasu przywabi samicy, przestaje budowa i czeka. Wznawia budowanie, gdy w kocu ktra samica si przyczy. Jeli tak si nie stanie, porzuca niedokoczone gniazdo i rozpoczyna nowe.
A co si dzieje, jeli samica si przyczy? Pocztkowo ptaki wsplnie zajmuj si budow gniazda, przy czym zwykle ich role s podzielone. Samica najczciej siedzi w rodku i wplata puch, a samiec przynosi jej materia. W kocu pewnego dnia, gdy jeszcze budowa nie zostaa zakoczona, samica skada pierwsze jajo. Zaraz po zoeniu starannie zakopuje je w puchu tworzcym grub podstaw gniazda. Stara si w ten sposb ukry ten fakt przed samcem. Kolejne jajo te zakopie i kolejne, jeli bdzie trzeba.
W tym momencie rozpoczyna si na dobre walka pci. Ukrywajc jaja, samica zwiksza szans na pozostawienie lgu zanim zrobi to jej partner. Jeeli jej si to uda, stawia samca w trudnej sytuacji wyboru, poniewa jeli on te ucieknie, lg zostanie stracony. Moliwy jest rwnie scenariusz, w ktrym samiec pierwszy opuci lg, pozostawiajc samic w sytuacji, jak si wydaje, bez wyjcia.
Ptak, ktry zdecyduje si na opiek, musi samotnie dokoczy budow gniazda, rozpocz wysiadywanie, a po wykluciu pisklt, karmi je a do uzyskania przez nie samodzielnoci.
Kiedy zblia si wiosna, moje zniecierpliwienie narasta. Ju chciaabym by na stawach, usysze pierwsze, niemiae „ciii” i zobaczy wracajce z poudniowej Europy remizy. Z pocztkiem kwietnia i ja zmieniam miejsce pobytu. Przenosz si z duego miasta do piknej, niewielkiej wsi, pooonej tu na skraju ogromnego kompleksu staww, bdcego zarazem rezerwatem przyrody. Gdy tylko pojawiaj si pierwsze remizy, rozpoczyna si moja szalecza „pogo”. Od kilku lat badam strategie rozrodu samcw i samic tego niezwykego gatunku.
Podstawow czynnoci, wykonywan przez wiksz cz sezonu lgowego, jest wyszukiwanie gniazd. Poniewa remizy nie ukrywaj swojego gniazda, tak jak to robi inne ptaki, jego znalezienie jest zwykle proste. Wystarczy i i nasuchiwa charakterystycznego „ciii”. Jeli usyszymy znajomy gos, po chwili powinnimy mie ju zaznaczon na mapie kropk oznaczajc upragnione stanowisko. Teraz trzeba tylko schwyta wacicieli gniazda, oznakowa i pomierzy. W zalenoci od szczcia zajmuje to od kilkunastu minut do kilku dni. Czasem niestety trzeba si podda. Rozpinanie sieci, za pomoc ktrej apie si ptaki, zajmuje kilka−kilkanacie minut. Aby zwikszy prawdopodobiestwo, e remiz, ktrego chcemy zapa, przyleci wanie tu, gdzie stoi sie, musimy uy sztuczki.
Wykorzystujemy to, e samce remizw nie toleruj obecnoci innych samcw w pobliu gniazda. Przy sieci stawiamy magnetofon z nagraniem piewu i wczamy odtwarzanie dwiku. Jeli dopisze nam szczcie, po chwili mamy ju schwytanego remiza. Sprawa z samicami wyglda podobnie. Kadego zapanego osobnika trzeba oznakowa kombinacj kolorowych obrczek, tak eby mona go pniej identyfikowa w czasie trwania sezonu lgowego.
Poza obrczkami kolorowymi zakada si take obrczk aluminiow z indywidualnym kodem. Oprcz zaoenia obrczek, kadego remiza trzeba pomierzy (dugo skrzyda, ogona, wielko maski), oznaczy jego pe i wiek. Rnice midzy pciami s zwykle dobrze widoczne. Samce maj szersz czarn mask na gowie, intensywnie kasztanowy grzbiet, jasnoszar gow i rude plamki na piersi. Samice s ubarwione mniej kontrastowo, maj ciemniejsz gow, mniejsz mask i brzowy, a nie kasztanowy grzbiet. Po niedugiej chwili remiz jest ju wolny i moe wraca do swoich zaj. Jeli nie opuci mojego terenu bada, bdzie ledzony przez cay sezon lgowy.
Kade znalezione gniazdo musi by regularnie kontrolowane w celu ustalenia, ktry rodzic podj si opieki, jaka jest wielko zniesienia, liczba pisklt i ile podlotw opuci gniazdo. Po skoczonym sezonie lgowym dane na temat osobnikw i gniazd trzeba wprowadzi do komputera i przeprowadzi analiz statystyczn.
System rozrodu remiza jest bardzo skomplikowany i wyjtkowy w ptasim wiecie. Waciwie tylko u tego gatunku zarwno samiec, jak i samica moe opuci lg jeszcze przed rozpoczciem wysiadywania jaj i szuka nowego partnera. W populacji moemy znale poligyniczne samce (takie, ktre skojarzyy si z wicej ni jedn samic), poliandryczne samice (majce wicej ni jednego samca) i osobniki, ktre skojarzyy si tylko raz.
Niektre samce nie zdobywaj adnej samicy i pozostaj „kawalerami” przez cay sezon. Ciekawe jest rwnie to, e wysiadywaniem jaj i karmieniem pisklt zajmuje si zawsze tylko jeden rodzic i moe to by albo samica, albo samiec. Z powodu takiego zachowania samcw i samic, remiz jest gatunkiem, ktry wietnie si nadaje do bada nad podejmowaniem decyzji o wyborze strategii rozrodczej. W moich badaniach koncentruj si wanie nad tymi problemami. Prbuj si dowiedzie, w jaki sposb rne czynniki rodowiska i cechy samych osobnikw wpywaj na ich decyzje rozrodcze. Ktra strategia jest najbardziej opacalna dla samcw i samic w kontekcie ich sukcesu reprodukcyjnego w danym sezonie lgowym? Czy ptaki tworzce par podejmuj swoj decyzj rodzicielsk niezalenie od siebie? Pomimo kilku lat bada cz pyta nadal pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi.
Na stawach milickich, ponad 40 proc. samic i samcw skojarzyo si wicej ni raz w czasie okresu lgowego, a prawie 10 proc. samcw pozostao kawalerami. Okazuje si, e wyprowadzenie z gniazda co najmniej jednego potomka jest dla remizw nie lada problemem. Prawie poowa samcw i ponad 40 proc. samic w Rudzie Milickiej miaa bowiem zerowy sukces rozrodczy. Jak zatem strategi powinny przyj samice, a jak samce, aby pozostawi po sobie potomstwo?
Okazuje si, e dla samca najlepsza jest sytuacja, gdy samica zajmuje si jego lgiem. Im wicej samic zostao i zajo si lgiem samca, tym jego sukces rozrodczy w danym sezonie by wikszy. Najlepsz strategi dla samca jest wic opuszczanie lgu zanim zrobi to samica i szukanie nowej partnerki. Strategia ta jest dobra z dwch powodw. Po pierwsze, lgi z opiek samicy zawieraj wicej jaj i w konsekwencji wicej podlotw opuszcza gniazda, w ktrych opiek sprawowaa samica a nie samiec. Po drugie, prawdopodobiestwo, e samica zostanie jest due, poniewa wikszo samic opiekuje si co najmniej jednym swoim lgiem w cigu roku.
Take wrd samic strategia ucieczki bya czsta. W okresie czterech lat bada prawie poowa samic opucia co najmniej jedno gniazdo. Potencjalnie jest to opacalna taktyka, poniewa liczba lgw samicy rosa wraz z liczb gniazd przez ni opuszczonych. Inaczej jednak ni u samcw, sukces rozrodczy (liczba potomstwa) samic nie by zwizany z liczb gniazd samicy w danym roku.
Strategia ucieczki jest ryzykowna, poniewa tylko nieliczne samce podejmuj si opieki, a samice prawdopodobnie nie s w stanie rozpozna, czy ich samiec zostanie, czy rwnie opuci jaja. Czy zatem lepszym wyjciem dla samicy jest opieka? Na stawach milickich te samice, ktre zostay i opiekoway si potomstwem, wyprowadzay wicej podlotw ni samice opuszczajce wszystkie lgi. Najbardziej opacaln taktyk dla samic okazaa si by opieka przy dwch kolejnych gniazdach. Jednake tylko nieliczne samice mogy sobie pozwoli na tak strategi, poniewa wydaje si ona take najbardziej kosztowna. Samice mog oczywicie stosowa obie strategie – ucieczki i opieki – przy rnych gniazdach. Z uwagi na to, e taktyka opieki nad lgiem jest opacalna dla samic, nie dziwi fakt, e w mojej populacji tylko okoo 25 proc. z nich opucio wszystkie gniazda.
A co z „opiekuczymi” samcami? Czy ta strategia im si opaca? Przecie samiec pozostajcy przy gniedzie jest pozbawiony moliwoci ponownego skojarzenia si przez kilka tygodni. Najpierw przez 2 tygodnie musi wysiadywa zoone przez samic jaja, a nastpnie przez 3 tygodnie karmi pisklta w gniedzie, a do czasu ich wylotu. Na tym nie koniec! Po wylocie, jeszcze przez kilka−kilkanacie dni trzeba si opiekowa modymi, ktre ju co prawda posiadaj zdolno lotu, ale dopiero ucz si samodzielnie zdobywa pokarm. Niewiele samcw decyduje si na opiek. Prawdopodobnie dla niektrych jest to najlepsze wyjcie np. wtedy, gdy zdobycie nowej samicy jest mao realne.
Jak wida, pozostawienie potomstwa jest niewtpliwie sukcesem, ale naley pamita, e faktycznym zwycizc jest ten, ktrego dzieci przeyj zim, wrc na lgowisko i przeka geny do nastpnego pokolenia.