Ponad 120 uczestnikw zgromadzia zorganizowana przez European University Association w dniach 7−8 lutego w Brukseli konferencja Towards Financially Sustainable Higher Education Institutions, powicona mechanizmom zapewniania stabilnego finansowania uczelni w Europie. Podczas obrad plenarnych i „sesji eksperckich” zajmowano si poszukiwaniem relacji midzy kosztami prowadzenia dziaalnoci i mechanizmami finansowania z jednej strony, a autonomi, mechanizmami zarzdzania i rozliczania si uczelni z efektw dziaalnoci – z drugiej. Szczeglnie duo uwagi powicono rozwojowi systemw zarzdzania finansami w kierunku opierania si na zasadzie rozliczania penych kosztw rnych rodzajw dziaalnoci i realizowanych przedsiwzi.
Uczestnicy konferencji mieli m.in. okazj wysuchania nagranej na tamie wideo prezentacji komisarza Jana Figela, ktry podkreli kluczowe znaczenie stabilnego finansowania uczelni dla procesu modernizacji szkolnictwa wyszego w Europie. Stwierdzi take, e warunkiem zapewnienia wzrostu poziomu finansowania, w tym wielkoci kierowanych do szk wyszych rodkw pozabudetowych, jest transparentno systemu finansowego oraz algorytm finansowania oparty na ocenie efektw dziaalnoci, a nie – wykazanych potrzeb. Budet uczelni nie moe pozostawa „czarn skrzynk”. Zarwno instytucje przydzielajce rodki publiczne, jak i opinia publiczna, zwaszcza w krajach, w ktrych obowizuje czesne, maj prawo wiedzie, na co uczelnia przeznacza uzyskane rodki.
Przedstawiono wstpne wyniki projektu badawczego dotyczcego finansowania uczelni, realizowanego przez EUA, a finansowanego przez Komisj Europejsk w ramach programu Socrates. Celem pierwszej fazy projektu byo zebranie przykadw dobrych praktyk w obszarze gospodarki finansowej uczelni, zwaszcza w zakresie rozliczania penych kosztw wszystkich form dziaalnoci. Dla reprezentatywnej grupy uczelni dokonano porwnania struktury przychodw i wydatkw, systemw ksigowania, uwarunkowa prawnych w gospodarowaniu rodkami finansowymi i postpu we wdraaniu idei rozliczania penych kosztw realizowanych przedsiwzi.
Przedstawione wyniki wskazuj na due zrnicowanie mechanizmw finansowania uczelni pomidzy krajami, a take wewntrz poszczeglnych krajw – midzy rnymi typami uczelni. Wystpuj rwnie due rnice w podejciu do problemu definiowania i rozliczania penych kosztw dziaalnoci. S one m.in. wynikiem rnic w uywanej terminologii. W niektrych krajach wystpuj trudnoci spowodowane ograniczon autonomi szk wyszych w prowadzeniu gospodarki finansowej. Dodatkowym problemem, zwaszcza dla maych instytucji, moe by koszt wprowadzenia zmian w systemie rozrachunkowym, zwizany m.in. z modyfikacj systemu informatycznego. Niezbdna jest zatem koordynacja dziaa poszczeglnych uczelni i wsparcie finansowe ze strony pastwa.
Niezalenie od wystpujcych trudnoci, z rn szybkoci w rnych krajach postpuj zmiany prowadzce do rozliczania penych kosztw dziaalnoci uczelni. Na poziomie europejskim s one stymulowane wymaganiami programw midzynarodowych, takich jak 7. Program Ramowy. Na poziomie krajowym wynikaj z wymaga agencji finansujcych badania naukowe oraz ze wzrastajcej presji na transparentno dziaania i rozliczanie si szk wyszych z uzyskanych rodkw. Wreszcie, na poziomie uczelni inicjatywa wprowadzania zmian w systemie finansowym jest najczciej zwizana z tworzeniem warunkw do bardziej skutecznego strategicznego zarzdzania. W istocie, tylko uczelnie znajce pene koszty wszystkich rodzajw dziaalnoci i prowadzonych projektw s w stanie oceni, czy dziaaj racjonalnie i w sposb gwarantujcy stabilny rozwj.
Powysze obserwacje prowadz do nastpujcego spostrzeenia, ktre mona traktowa jako najwaniejszy wniosek z obrad konferencji. Dla zapewnienia odpowiednich zmian w systemie rozliczania kosztw dziaalnoci szk wyszych – obok przedsiwzi na poziomie krajowym oraz na poziomie poszczeglnych uczelni – niezbdne s odpowiednie dziaania koordynujce o charakterze midzynarodowym.
Bdc zaproszonym przez organizatorw konferencji do wystpienia w pierwszej sesji plenarnej, miaem nieatwe zadanie przedstawienia problematyki stabilnego finansowania z perspektywy polskich uczelni. Skoncentrowaem si na omwieniu rde przychodw uczelni, w podziale na dziaalno dydaktyczn i badawcz, zwracajc uwag na podstawowy problem – oglnie niski poziom finansowania szkolnictwa wyszego w Polsce. Wskazaem jednak take na szanse, jakie stwarza dla polskich uczelni wysoka ocena naszego kraju jako miejsca lokowania inwestycji zagranicznych oraz na moliwoci zwizane z odpowiednim wykorzystaniem funduszy strukturalnych UE, przy dobrym wspdziaaniu szk wyszych z wadzami lokalnymi. Wspomniaem take o toczcych si w naszym kraju dyskusjach na temat zrnicowanego finansowania rnych typw szk (w tym moliwoci przeznaczenia dodatkowych rodkw dla najlepszych uczelni) oraz wprowadzenia zasady powszechnej wsppatnoci za studia.