O ile szkoy powszechne przez wieki przysposabiay, i cigle w istocie przysposabiaj, nowych czonkw do funkcjonowania w spoeczestwie, a szkoy rednie ksztaciy w zawodach, ktre do tego funkcjonowania byy konieczne, to szkoy wysze przygotowyway wskie krgi osb do dwch najwaniejszych kategorii zada: przywdztwa i twrczoci. Absolwenci uniwersytetw tworzyli w spoeczestwach industrialnych elity spoeczne. Jedn z najwaniejszych funkcji owych elit byo inicjowanie i nadzorowanie okrelonych zmian spoecznych.
T kreatywno zawdziczay elity przede wszystkim uniwersyteckiemu przygotowaniu do twrczoci. Przygotowanie takie byo moliwe dziki temu, e sam uniwersytet by twrczy, tzn. by przez wieki miejscem twrczoci naukowej oraz artystycznej. Uniwersytety odgryway take znaczc rol w tworzeniu i pielgnowaniu wartoci, z ktrych najwaniejsze byy prawda i dobro.
Jak wiemy, trzy s niezbywalne elementy misji uniwersytetu: badania, nauczanie i suba publiczna. Wzite razem stanowi o wyjtkowym jego charakterze. W uniwersytecie prowadzone s badania, ktrych wyniki ogasza si natychmiast dla dobra publicznego. Czsto pierwszym miejscem owej publikacji jest wykad uniwersytecki, zawsze dla publicznoci otwarty. Profesor przekazuje w nim nie tylko wiedz istniejc, zawart w podrcznikach, ale przede wszystkim t, ktra jest wynikiem jego wasnych bada. Co wicej, do bada profesor zaprasza studentw jako wiadkw i wspuczestnikw procesu poznawczego. Wyniki bada, a take sam proces badawczy, otwarte s zawsze na krytyk. Studenci uczestnicz wic, a w kadym razie tradycyjnie uczestniczyli, w samym wytwarzaniu wiedzy, a nie tylko s (byli) jej konsumentami. Dlatego stosunek mistrz – ucze jest osiowym elementem uniwersyteckiego ksztacenia do twrczoci.
Drugim wanym czynnikiem elitotwrczego oddziaywania uniwersytetu na swoich wychowankw jest (by?) etos akademicki. Jego zasadniczymi skadnikami s trzy uniwersyteckie wartoci: prawda, dobro i pikno. Od czasw Sokratesa przyjo si uwaa, e zwaszcza prawda i dobro s ze sob cile zespolone, bo poznanie prawdy jest niezbdnym warunkiem czynienia dobra. Pikno za, zgodnie z ideami staroytnych, moe by uznane za estetyczny wyraz dobra.
Swoj postaw naukow, ideow i moraln mistrzowie przekazuj uczniom szacunek i zamiowanie do tych wartoci. Bez nich dziaalno poznawcza jest spoecznie bezuyteczna, a nawet niebezpieczna, gdy moe by niewaciwie wykorzystywana. Przestroga przed uprawianiem nauki z innych ni wymienione pobudek jest dobitnie wyraona w rocie tradycyjnej przysigi doktorskiej.
Warto jeszcze wymieni trzy inne wartoci, czy te zasady postpowania, skadajce si na etos akademicki: szacunek dla innych, wzajemne zaufanie, bezinteresowna wsppraca. To nieustanne i autentyczne praktykowanie owych zasad tworzy ze zbiorowoci wykadowcw i studentw prawdziw wsplnot. Tak wic etos akademicki jest zwizany nie tylko z samym deniem do prawdy, ale take z naczelnymi wartociami spoecznymi, bez ktrych spoeczestwo nie moe poprawnie funkcjonowa. Mona zatem powiedzie, e uniwersytet jest prawdziwym depozytariuszem, stranikiem tych wartoci.
Trzecim wreszcie skadnikiem elitotwrczej roli uniwersytetu jest jego rodowisko spoeczne. Trzeba zacz od stwierdzenia, e poznanie ma charakter spoeczny, a nie – jak sdzio i sdzi wielu – indywidualny. Oznacza to, e wiedz o wiecie zdobywamy, a w kadym razie utwierdzamy si w niej, poprzez okrelone relacje z innymi ludmi, z ktrymi kontaktujemy si na co dzie, mamy wsplne przeycia, wymieniamy dowiadczenia i obserwacje. W ten sposb, poprzez intersubiektywizacj przeycia czy dowiadczenia, dokonuje si obiektywizacja poznania, ktra prowadzi do ksztatowania si wiatopogldu wsplnego okrelonej grupie ludzi. Zbiorowo, w ktrej w proces si dokonuje, nazywamy rodowiskiem spoecznym.
Istnienie uczelnianego rodowiska spoecznego jest warunkiem koniecznym utrwalania si nie tylko i nie tyle zdobywanej w uniwersytecie wiedzy, ile wartoci i postaw nalecych do etosu akademickiego, a take wzorw zachowa powizanych z ow wiedz, wartociami i postawami. Jednym sowem, zwarte rodowisko uczelniane niezbdne jest do ksztatowania przez uniwersytet przyszych wzorotwrczych elit spoecznych. Pierwszym warunkiem dobrego funkcjonowania rodowiska uczelnianego jest jego waciwa integracja, spjno. Uczestnicy wsplnoty akademickiej nie powinni by anonimow zbiorowoci interesariuszy (grup nastawionych na interes wasny), ale raczej stanowi wsplnot nastawion na jak najcilejsz wspprac w deniu do wsplnego celu, okrelonego nie interesami, ale wartociami spoecznymi. Z kolei dobre, zintegrowane, oparte na wiziach solidarnoci i wsppracy rodowisko uczelniane nie moe by zbiorowoci zbyt liczn. Jeeli nie cay uniwersytet, to wydzia czy instytut nie powinny przekracza liczebnie granicy, poza ktr wzajemna wsppraca i identyfikacja uczestnikw nie jest ju moliwa.
Kolejnym warunkiem istnienia prawdziwego rodowiska uczelnianego jest wystpowanie w nim dostatecznie czstych kontaktw spoecznych pomidzy wszystkimi uczestnikami. Z wychowawczego punktu widzenia wane jest te, aby do kontaktw pomidzy uczestnikami rodowiska dochodzio w rozmaitych, moliwie zrnicowanych sytuacjach spoecznych. Dlatego uczelnia nie powinna by tylko miejscem pobierania nauki, ale take wsplnego ycia. Stare nazwy uniwersyteckie, takie jak sympozjum czy convivium, mwi nie tylko o wsplnym uczeniu si, ale take o wsplnym biesiadowaniu. Kluby, stowki, domy studenckie s bardzo wanymi elementami infrastruktury rodowiska uczelnianego. Spoeczne ycie uniwersyteckie najpeniej jest dzisiaj rozwinite w colleges starych brytyjskich uniwersytetw oraz w amerykaskich kampusach.
To wsplne ycie ludzi uniwersytetu dotyczy, rzecz jasna, take kadry profesorskiej, ktrej czsta obecno w rodowisku uczelnianym – nie tylko w czasie zaj dydaktycznych – jest nie do przecenienia, poniewa to profesorowie s w uniwersytecie grup wzorotwrcz.
W Europie, star, sigajc redniowiecza tradycj wsplnego zamieszkiwania profesorw i studentw najlepiej utrzymay uniwersytety angielskie. W Oksfordzie, w poszczeglnych college’ach, ktrych jest 40 (rednia liczba studentw – 300), mieszkaj razem profesorowie i studenci. Kady profesor ma swj pokj, w ktrym spdza wiksz cz dnia: tam na og pracuje, prowadzi konsultacje, odpoczywa. W college’u spoywa posiki przy jednym stole ze studentami (wyjtkiem s tylko tzw. high table diners, podczas ktrych profesorowie siedz osobno przy stole wyszym od pozostaych o trzy cale). Posiki, a zwaszcza dobre trunki (gwnie wino), spoywa si niekiedy, w niewielkich ilociach, take w czasie zaj (zwaszcza seminariw).
Stare uniwersytety angielskie, gwnie Oksford i Cambridge, od setek lat ksztac brytyjskie elity. W znacznym stopniu dziki odebranej tam edukacji np. brytyjscy civil servants s uwaani za najlepsz administracj publiczn na wiecie. To bardziej oni ni generaowie brytyjskiej armii potrafili zbudowa i przez 200 przeszo lat utrzyma najwiksze imperium wiata. Na ten temat wybitny wspczesny historyk powiedzia ostatnio: „Jedn z najbardziej fascynujcych rzeczy w imperium brytyjskim byo to, e dowodzia nim tak maa grupa ludzi. Mniej ni tysic urzdnikw brytyjskich byo w stanie rzdzi caymi brytyjskimi Indiami. Mieli pod sob 350 mln obywateli – rekord nie do pobicia. Indyjska suba cywilna to fenomen. Skadaa si gwnie z modych, wyksztaconych w Oksfordzie ludzi, cakowicie odpornych na korupcj.”
Co ciekawe, pomimo gbokich przemian, jakie zaszy w drugiej poowie zeszego stulecia w wyszym szkolnictwie europejskim, take brytyjskim, struktura i funkcjonowanie uniwersytetw Oksford i Cambridge pozostay waciwie bez zmian.
Wydaje si, e polskie uniwersytety, i nie tylko polskie, trac swoj elitotwrcz funkcj. Dlaczego tak si dzieje? W wietle tego, co napisaem dotychczas, pytanie to ma waciwie charakter retoryczny. Nie mona bowiem wtpi, e gwn przyczyn kryzysu elitotwrczej roli uniwersytetw jest w pierwszym rzdzie masowo ksztacenia na poziomie wyszym. Polskie uniwersytety day sobie narzuci w „wycig szczurw” po ministerialne fundusze, ktry zgodnie z tzw. algorytmem finansowania szkolnictwa wyszego premiowa uczelnie przyjmujce w swoje mury najwiksze rzesze modziey. Ministerialne wskaniki edukacyjne poszy ostro w gr, podczas gdy dramatycznie spado finansowanie edukacji liczone na jednego studenta. Suszne postulaty prof. J. Wonickiego i KRASP, aby finansowanie szk oprze na jednostkowo liczonych kosztach ksztacenia, do dzi nie doczekay si uwzgldnienia. Nie chodzi zreszt tylko o pienidze. Sama liczba studentw i niekorzystny stosunek liczbowy kadry nauczajcej do studentw obnia drastycznie jako ksztacenia. Ale s te i inne przyczyny spadku jakoci ksztacenia, wrd ktrych osabienie, by nie powiedzie zanik, wsplnotowoci polskich rodowisk akademickich wydaje si przyczyn najwaniejsz. Pisaem o nich szerzej gdzie indziej, tutaj pragn tylko zwrci uwag na skutki tego zjawiska dla zdolnoci elitotwrczej polskich szk wyszych.
Moemy postawi nastpujc hipotez, ktra graniczy z oczywistoci: im wiksza liczba studentw, tym sabsze s ich zwizki z uczelni, czyli z kadr nauczajc. We wspczesnych polskich szkoach wyszych stosunek osobowy mistrz – ucze zosta praktycznie wyparty przez urzeczowione, by nie powiedzie skomercjalizowane, stosunki formalne. Student na og nie ma pojcia, kim jest wykadowca, co reprezentuje sob jako uczony, a czasem nawet nie pamita jego nazwiska. Coraz czciej interesuje go nie studiowanie, poznanie czego, ale jedynie wpis, zaliczenie, ocena. I nie jest to tylko wina studenta, ale take systemu studiowania, ktry waciwie nie zostawia miejsca na zindywidualizowane stosunki midzy wykadowc a studentem. Masowe wykady i wiczenia nie sprzyjaj take, rzecz jasna, gbszemu zainteresowaniu si studenta treci zaj. Szkoy wysze, zwaszcza na kierunkach skomercjalizowanych, staj si instytucjami usugowymi sprzedajcymi swoje „produkty” klientom. Studenci zainteresowani s przede wszystkim uytkow przydatnoci owych produktw do przyszych karier zawodowych, a nie ich jakoci naukow. Warto poznawcza, intelektualna nabywanego „towaru” coraz czciej ich nie interesuje. To wszystko nie moe sprzyja wysokiemu merytorycznemu poziomowi nauczania.
Ale jest jeszcze inny, by moe najwaniejszy, aspekt tej sprawy. Wyra t myl brutalnie, ale jasno: tego, czego mona byo oczekiwa i wymaga od, powiedzmy, 10 proc. najzdolniejszej modziey z rocznika, nie mona wymaga od 50 proc. Nie chc powiedzie, e tej poowie modziey nie naley umoliwi studiowania, chodzi tylko o to, e nie da si tak wielkiej rzeszy modziey naucza na tak samo wysokim poziomie jak owe 10 proc. Stoi temu niestety na przeszkodzie nadto zrnicowany wrd ludzi poziom inteligencji, talentu, wyobrani, a take pracowitoci. Sytuacj pogarsza fakt, e stopie przygotowania przez szkoy modziey do studiw w cigu ostatnich kilkunastu lat bardzo si obniy. Nie jest to zreszt tylko problem polski. Ostatnio okazao si, e jedna trzecia dwudziestolatkw belgijskich uwaa, i Soce krci si wok Ziemi. I pomyle, e wszystko to dzieje si w XXI stuleciu w powstajcym wanie spoeczestwie wiedzy.
Masowo ksztacenia na poziomie wyszym nie jest problemem czysto polskim, chocia tutaj wystpia, w cigu ostatnich kilkunastu lat, na najwiksz skal. Wikszoci krajw Zachodu udao si jednak, przy zblionych do polskiego wskanikach edukacyjnych na poziomie wyszym, ochroni i utrzyma elitarne uniwersytety, stawiajce na jako, a nie ilo swoich studentw. Mona wymieni Oksford i Cambridge w Anglii czy cole normale superiure lub cole polytechnique we Francji. Uczelnie te, moe zwaszcza angielskie, utrzymay swoj tradycyjn struktur, zwyczaje i formy nauczania. Jak wykazuj badania, ponad 90 proc. osb zajmujcych w Wielkiej Brytanii najwysze stanowiska w polityce, administracji i biznesie, to absolwenci jednej z dwch wymienionych uczelni angielskich. I tak ju jest od kilku stuleci.
W Polsce musimy oczywicie szuka innych rozwiza, ale do ksztacenia elit trudno znale jakie inne rozwizanie ni elitarny uniwersytet. Problem polega tylko na tym, aby zbudowa taki system, ktry zabezpieczy dostp do elitarnych uczelni osobom najzdolniejszym, a reszcie chtnych umoliwi ukoczenie studiw na wzgldnie przyzwoitym poziomie (dzisiaj szereg szk wyszych – gwnie prywatnych, ale i pastwowych – prezentuje enujco niski poziom). Jedn z drg osignicia tego celu jest tworzenie federacji, czcych szkoy silne i sabsze, pastwowe i prywatne. Zamiast oglnego opisu takiego systemu pozwalam sobie przedstawi zoon przed kilku laty wadzom Uniwersytetu Jagielloskiego ide utworzenia Jagielloskiej Federacji Uniwersyteckiej. Jest to idea otwarta, moliwa do rozwaenia i wdroenia przez kad renomowan i odpowiednio du uczelni.
Propozycja
(Fragment)
Przedstawiana idea reformy ma na celu wzmocnienie funkcji Uniwersytetu Jagielloskiego jako kuni polskich elit, przy rwnoczesnym utrzymaniu przez uniwersytet moliwoci kontroli masowego ksztacenia najzdolniejszej polskiej modziey. Autorowi propozycji przywiecaa take myl, i najblisze lata, wobec drastycznego spadku liczebnoci nowych rocznikw oraz szybkiego wypeniania si luki edukacyjnej na poziomie wyszym, przynios ostr rywalizacj pomidzy nadmiernie rozbudowanymi (gwnie, ale nie tylko prywatnymi) instytucjami edukacyjnymi o kandydatw na studia. Utworzenie Jagielloskiej Federacji Uniwersyteckiej (nazwa cakowicie umowna, prowizoryczna) zapewnioby, jak mona sdzi, dugofalowy masowy napyw najzdolniejszej i najambitniejszej modziey do wrt krakowskiej wszechnicy. Jest te prawdopodobne, e utworzenie JFU staoby si wzorem dla innych uniwersytetw i szk pastwowych rozwizywania ich problemw edukacyjnych; pooyoby tym samym tam niekontrolowanemu, czsto wrcz nieodpowiedzialnemu tworzeniu (niekiedy przez przypadkowe osoby) licznych szk prywatnych.
Tre propozycji
Rdze systemu stanowi integralny, elitarny uniwersytet (UJ), ksztaccy ograniczon liczb studentw wycznie w trybie studiw dziennych na najwyszym – formalnie i merytorycznie – poziomie akademickim (studia magisterskie i doktorskie).
Uniwersytet pracuje w rodowisku sfederowanych z nim wyszych szk prywatnych, nad ktrymi sprawuje opiek. Szkoy s samodzielne finansowo i organizacyjnie, ale merytorycznie podporzdkowane, na mocy stosownych umw, uniwersytetowi.
Naboru do uniwersytetu, posiadajcego cile okrelone limity przyj, dokonuje si w drodze egzaminu konkursowego. Kandydaci, ktrzy zdali egzamin, a nie zostali przyjci z braku miejsc, maj pierwszestwo w przyjciu do szk prywatnych nalecych do Jagielloskiej Federacji Uniwersyteckiej.
Sfederowane szkoy prywatne ksztac na poziomie licencjackim lub licencjackim i magisterskim, w trybie dziennym, wieczorowym i zaocznym. 20 proc. ogu absolwentw studiw licencjackich (najlepsi) ma prawo wstpu na studia magisterskie do UJ. Przyjcie takiej zasady „uchylonych drzwi do uniwersytetu” zdecydowanie podniesie atrakcyjno szk nalecych do systemu JFU.
Szkoy tworzce federacj powstaj z wydzielenia z UJ studiw wieczorowych i zaocznych i przekazania ich nowym, utworzonym pod egid uniwersytetu szkoom prywatnym. Szk byoby wic mniej wicej tyle, ile UJ ma wydziaw prowadzcych studia wieczorowe i/lub zaoczne. Uniwersytet wydzierawia na warunkach komercyjnych nowym uczelniom baz lokalow (w caoci lub w czci). Szkoy sfederowane maj prawo uywania w dokumentach i na dyplomach nazwy federacji.
W szkoach nalecych do JFU wykadaj profesorowie i inni pracownicy naukowo−dydaktyczni UJ na podstawie odrbnych umw o prac. Tym samym proponowany system korzystnie dla obu stron (tj. uniwersytetu i pracownikw) rozwizuje problem dwuetatowoci.
Opaty wnoszone w rnych formach do uniwersytetu przez sfederowane szkoy prywatne rwnowa lub przewyszaj straty poniesione przez uniwersytet w zwizku ze zmniejszeniem liczby studentw samego UJ (przy moliwym wzrocie liczby studentw JFU).