Problemy z finansowaniem edukacji maj dzi chyba wszyscy. Naprawd bezpatne nauczanie istnieje tylko w bardzo bogatych krajach – gwnie producentach ropy naftowej. Jednak wszystkie znane mi propozycje poprawy sytuacji powielaj ten sam schemat: wpompujmy do systemu wicej forsy, a efekty przyjd same. Gwne rnice polegaj na wskazywanych rdach dodatkowych dochodw instytucji edukacyjnych. Najczciej proponuje si rozmaite systemy kredytowania studiw lub systemy stypendialne. Nie znam adnych analiz ich efektywnoci, ale wiem, e funkcjonuj one w wielu krajach i prawie w kadym s ostro krytykowane.
Mona wymienia wiele zalet i (znacznie wicej) wad wszystkich tych systemw, ale mnie zaszokowao ostatnio twierdzenie, e polskie szkolnictwo wysze finansowane jest w bardzo duym stopniu przez samorzdy, ktre w 2005 roku wyday na ten cel ok. 8 mld z. Razem z budetem daje to ok. 17 mld, tj. po ca 10 tys. z na studenta. Nie wiem, jak samorzdy liczyy te pienidze (czy policzyy tu np. tzw. aporty rzeczowe lub finansowanie studiw pracownikom podlegych instytucji), ale jak by nie liczy, jest to duo, bo pamitam, e latem 2002 roku prasa podawaa, i UJ otrzymuje z budetu ok. 5 tys. z na jednego studenta. Zderzenie tych 10 tys. z pobieranymi za studia „komercyjne” opatami w wysokoci 2−6 tys. musi zastanawia. Rozumiem, e studia medyczne czy niektre techniczne musz by drogie, e niektre uczelnie prowadz prace badawcze, ale z prostych wylicze wychodzi, e uczelnie prywatne s co najmniej dwa razy efektywniejsze ni publiczne. Nie przekonuj mnie argumenty, i ich oferta edukacyjna jest gorsza, bo musiabym przyj, e majcy w nich zajcia pracownicy „dobrych, bo publicznych” uczelni gwatownie gupiej natychmiast po wejciu w progi tych niepublicznych. Nie bardzo te wierz w oddziaywanie na studenta „atmosfer naukow”, bo w wikszoci znanych mi uczelni publicznych nie bardzo rni si ona od „naukowoci” tych niepublicznych. W moim odczuciu rnice w rednim poziomie absolwentw powodowane s gwnie dwoma czynnikami: wikszym „odsiewem” w uczelniach publicznych i spowodowanym ich lepsz opini wyszym poziomem kandydatw na studia. Pierwsze jest moliwe dziki sabszej zalenoci poborw pracownikw od liczby studentw, drugie to zwyke dziaanie tzw. dobrej marki, na ktr pracuje si latami. W moim miecie innych rnic midzy uczelniami nie dostrzegam.
Nie wiem, jak wygldaby „rozkad poziomu uczelni” ani jak go w ogle liczy, ale wielu kompetentnych ludzi twierdzio, e tzw. dobrych uczelni byoby w Polsce kilka, moe kilkanacie (na blisko 400), a rnice w poziomie tej reszty nie s gigantyczne. Haso podnoszenia poziomu ksztacenia jest bardzo none (noblistw pewnie wyhodujemy), ale ma i ciemne strony. Podstawow jest to, e uczelnie „dobre” musz by elitarne. Obawiam si, e typowa dla nas (moe to tylko moje odczucie?) „twarda selekcja” podpowiada tu radykalne rozwizania, polegajce na zwykej eliminacji uczelni uznanych za „sabe”.
Mylaem, e dyskutowany od wielu lat bon edukacyjny, ktrego wprowadzenie zapowiada nowy rzd, bdzie narzdziem zmikczajcym zawodzcy waciwie wszdzie system oparty na selekcji wedug kryteriw „ostrych”. Okazuje si jednak, e propozycja nic waciwie nie zmienia. Pienidze maj wprawdzie i za studentem, ale ani student, ani najlepsza nawet (jako producent dobrych absolwentw) uczelnia, ani gospodarka nic na tym nie zyskaj. Beneficjantami bd uczelnie cieszce si dzi dobr renom. Inne zostan z rynku wyeliminowane. Nie wiem, dlaczego mam wierzy, e nie majcy waciwie konkurencji, pozostali na rynku monopolici mieliby w takiej sytuacji dba o podnoszenie poziomu wyrobw zamiast o powikszanie zysku, ale by moe czego nie doczytaem. Na pewno jednak nie ma w tym projekcie mechanizmw gwarantujcych porwnywalno, tak przecie podanego, wysokiego poziomu absolwentw. Gdzie pewno, e ocena pozytywna w jednej wysokopoziomowej uczelni daje tyle samo informacji o „poziomie” absolwenta w innej, rwnie, a moe jeszcze ambitniejszej szkole? (Nb. kto, tak do koca wierzy w sensowno „punktw kredytowych”?)
A bon edukacyjny daje szans na takie porwnanie. Rzecz w tym, by nauczanie oddzieli od oceniania. Co nas obchodzi, jak czowiek wiedz posiad? On ma j mie. Gdyby bon edukacyjny uprawnia do zapaty za przygotowanie do precyzyjnie okrelonego zewntrznego egzaminu, to mona by sensownie o jakim wsplnym poziomie absolwenta dyskutowa. Nie byby on wysoki, preferowaby pewnie wiedz werbaln, ale wiadomo byoby, za co si paci. Mona by te sterowa wyborem kierunku studiw poprzez dedykowanie okrelonej liczby bonw podanym kierunkom lub rnicowanie wartoci bonu w zalenoci od wybranego egzaminu. Mona by te podzieli bon na raty patne przed i po zdanym egzaminie. Pozwolioby to z jednej strony zmniejszy ryzyko bonu „nietrafionego”, tj. edukacji zakoczonej oblanym egzaminem, z drugiej – zachci studenta do nauki, bo cz opat za przygotowanie do tego egzaminu kredytowaby on z wasnej kieszeni. Uczelnia, czy inna instytucja pomagajca studentowi opanowa (dobrze okrelon!) wiedz, nic nie traci, bo nie interesuje jej rdo finansowania edukacji studenta. A ten ostatni mgby dostosowa ksztat i tempo edukacji do swoich osobniczych cech. Sam wybieraby kolejno i terminy zdawania egzaminw. Gdyby by bardzo zdolny, to mgby na bonie zarobi, kupujc tylko t wiedz, ktrej sam nie mgby przyswoi. Niewykorzystan cz bonu dostawaby – jako swj wasny nauczyciel – w gotwce po zdanym egzaminie. Tych egzaminw musiaoby by mniej, za to obejmowa powinny wiksze „obszary wiedzy”.
Nie wiem, skd w dobie powszechnej indywidualizacji wszystkiego, co si da (z „broni inteligentn” wcznie), przekonanie, e wszyscy studenci opanowuj wiedz w tym samym, rwnym z dokadnoci do podziau na semestry, tempie. Proponowane potraktowanie bonu edukacyjnego wyeliminowaoby te wikszo konfliktw na linii student – wykadowca, bo obaj staliby po tej samej stronie zewntrznego egzaminu. Padyby lipne zwolnienia i tanie przekrty na egzaminach. Padyby te niektre mity, w tym by moe i ten o cisym zwizku „poziomu nauczania” z „poziomem naukowym”.
Wszystko to ma, oczywicie, sens jedynie w przypadku edukacji rozumianej jako „zdobywanie wiedzy”. Umiejtnoci bycia kreatywnym ksztaci si w ten sposb nie da. Ale kreatywnoci nie da si te porwnywa, wic o jakimkolwiek „wysokim” jej poziomie mwi raczej trudno. Rozwija si ona zupenie spontanicznie, a jedyn pomoc moe by zaproponowanie studentowi kontaktw z jakim mistrzem, swoistym guru, pokazujcym rozmaite drogi, ale nie wyrywajcym mu kierownicy z rk. Ten guru powinien studentem nie tyle sterowa, co raczej – poprzez wspln prac – mie wgld w ksztatowanie si jego wasnej kreatywnoci. Mistrz nie musi te wystawia ocen. Ocen jest jego nazwisko jako starszego rang wsppracownika (nb. czy to ju czasem od lat nie funkcjonuje?). I ten wyrany podzia edukacji na „odtwrcz” i ksztacc kreatywno jest chyba dobr granic stosowalnoci bonu. Byby on uyteczny tylko w tej pierwszej, drug trzeba finansowa tradycyjnie, ponoszc takie samo ryzyko, jak w finansowaniu nauki. Finansowanie tej czci rozwoju studenta bonem edukacyjnym da takie same efekty, jak finansowanie leczenia limitami NFZ. Moe i sowo „odduanie” wejdzie do uczelnianego oraz studenckiego sownika?
Nie wiem, jaki procent kredytw studenckich jest rzeczywicie spacany, ale wiem, e w bogatej Europie znaczna cz modziey przerywa studia, a wielu wybiera tzw. studia humanistyczne, po ukoczeniu ktrych trudno taki kredyt spaca. Wyglda jednak na to, e tak czy owak za edukacj pacimy wszyscy mniej wicej rwno, bo nietrafione kredyty banki odbij sobie wyszym oprocentowaniem wszystkich, nie tylko studenckich, poyczek. System stypendialny ma pewnie jeszcze wicej wad, bo toleruje znacznie wiksz nieodpowiedzialno „forsobiorcw”. Prawie we wszystkich dyskusjach o finansowej ndzy nauki i szkolnictwa wyszego uderza brak przejrzystoci podziau otrzymywanych przez ten resort pienidzy. Niby wiadomo, ktra uczelnia ile dostaa, ile poszo na pace, ile na aparatur itp., ale nie wiadomo np., ile kosztoway przerwane studia. Nie znam te adnych analiz zalenoci midzy iloci pienidzy otrzymywanych przez jednostki tego resortu, a wynikami ich pracy.