Z prof. Wojciechem Suskim rozmawiaam w Instytucie Niskich Temperatur i Bada Strukturalnych na wrocawskich Niskich kach, gdzie placwka nie tak dawno znalaza now siedzib. Suchajc opowieci o rodzinie przybyej po wojnie ze zrujnowanej Warszawy do niewiele mniej zrujnowanego miasta nad Odr, przypominaam sobie wasne „pionierskie” dziecistwo w krgu wsplnoty akademickiej, ktr do roku 1951 stanowiy uniwersytet i politechnika, nie rozbite jeszcze na mniejsze uczelnie przez powojenn wadz. Rodzice moi i mego rozmwcy przeywali te pierwsze lata w gorczkowym wznoszeniu na gruzach laboratoriw, klinik, bibliotek, sal wykadowych, domw studenckich. W utwierdzaniu uniwersyteckiej tradycji przeniesionej ze Lwowa i Warszawy.
Ktry ju raz znalazam potwierdzenie tego, i owo zaangaowanie polskich inteligentw, ktrym druga wojna wiatowa przepoowia ycie, przekrelajc niejedn ambicj i pozbawiajc niejednej satysfakcji, w odbudow fundamentw dziaania uniwersytetu jako miejsca przekazywania podstawowych wartoci – byo najwaciwsz dla tego rodowiska form oporu przeciwko zniewoleniu.
.jpg)
Polska druyna szablistw, ktra zdobya brzowy medal na Igrzyskach Olimpijskich w Los Angeles w 1932 r. Stoj od lewej: Jerzy Zabielski, Marian Suski, Adam Pape, Wadysaw Dobrowolski, Wadysaw Segda. Siedz: Tadeusz Friedrich, trener Bela Szombathely, Leszek Lubicz−Nycz.
Pierwszym profesorem w rodzinie Suskich by Marian, ojciec dzisiejszego prof. Wojciecha i jego brata, rwnie profesora. Rodzina to w pierwszym pokoleniu mieszczaska, ojciec pracowa jako kasjer kolejowy. Antenaci, piecztujcy si herbem Pomian, zuboeli po powstaniu styczniowym i ze wsi przywdrowali do Kielc – rodzinnego dla dwu pokole miasta, skd urodzony w 1905 r. Marian ruszy po nauk i... sportowe sukcesy do stolicy.
We Wspomnieniach profesora, opublikowanych przez Oficyn Wydawnicz Politechniki Wrocawskiej w r. 2002, czytam o pierwszej samodzielnej, a wanej decyzji podjtej w niepodlegej Polsce – przez nastolatka, ktry ju wiadomie przey wojn wiatow: „Atmosfera ta (rado z powstania Polski – M.B.), jak rwnie wspomnienie z uroczystoci odsonicia popiersia Tadeusza Kociuszki, w czasie ktrych goszono chwa Szkoy Rycerskiej, ktr Naczelnik ukoczy, podsuny mi myl wstpienia do istniejcych od 1919 r. Korpusw Kadetw, ktrych jednego z wychowankw widywaem na ulicach Kielc w okresie wakacyjnym.”
Marian Suski
Od r. 1920 patriotyzm Mariana Suskiego dojrzewa w toku edukacji wojskowej, kontynuowanej w warszawskiej Oficerskiej Szkole Inynierii, ktr ukoczy – z pierwsz lokat – w r. 1927, przeywajc wczeniej dramatyczny podzia wrd kolegw w dniach zamachu majowego.
Podporucznik Suski, majc przydzia do puku radiotelegraficznego w lasach koo Zegrza, zapisa si na Wydzia Elektryczny Politechniki Warszawskiej, poprzedzajc studia wakacyjn prac w Zakadach Teletechnicznych na Pradze. Wane to szczegy dla dalszej drogi przyszego profesora, gdy mwi o dobrze przemylanym, konsekwentnym deniu do zaspokojenia gbokich i trwaych zainteresowa. Dzieli je z pasjami sportowymi, wrd ktrych szermierka zaja rycho miejsce najpierwsze. Po sukcesach na mistrzostwach wojskowych i oglnopolskich w r. 1932 pojecha na X Olimpiad w Los Angeles, a cztery lata pniej walczy szabl na igrzyskach w Berlinie.
Opisujc t drog trudno oddzieli badania naukowe od praktyki inynierskiej, jak byo konstruowanie nowoczesnych typw radiostacji dla potrzeb wojska. W r. 1929 Ministerstwo Spraw Wojskowych wysao Mariana Suskiego na roczne studia do paryskiej cole Suprieure d’lecticit, jedynego miejsca w Europie, gdzie wwczas wykadano radiotechnik na poziomie akademickim.
W Drugiej Rzeczypospolitej bya to wiedza ogromnie potrzebna – budowalimy nowoczesne pastwo, zrastay si nierwne pod wzgldem cywilizacyjnym obszary trzech zaborw. czno radiowa miaa suy komunikacji spoecznej i zapewnia bezpieczestwo.
Ceniony ju wtedy autor prototypw radiostacji zosta w r. 1932 skierowany do Biura Bada Technicznych Wojsk cznoci na warszawskiej Pradze. Dwa lata pniej nawiza cis wspprac z utworzonym przez prof. Janusza Groszkowskiego Pastwowym Instytutem Telekomunikacji.
Wrzesie 1939 sta si dramatyczn i, jak si okazao, gbok cezur w yciu caego pokolenia „urodzonych w niewoli”, ktrzy ju zdyli dowie, e s zdolni przey i twrczo wyzyska odzyskan wolno ojczyzny. Ojciec mojego wrocawskiego gospodarza kierowa cznoci w Dowdztwie Obrony Warszawy utrzymujc, jak dugo si dao, dziaanie stoecznej radiostacji. Otrzyma Krzy Walecznych.
Po kapitulacji trafi do niemieckiego oflagu, gdzie wsawi si i zasuy skonstruowaniem radioodbiornika, z czci przerzuconych zza drutw, ktry pozwala jecom sucha komunikatw wojennych.
Liczna, zyta i wspierajca si wzajemnie rodzina, jak pastwo Suscy – Marian i Julia z Mcichowskich, lekarz stomatolog – mieli w Warszawie, rozproszya si po powstaniu. Dom, gdzie mieszkali przed wojn, by w gruzach. A Polska znw potrzebowaa przemysu radiotechnicznego i u progu nowej epoki nie byo jeszcze wiadomo, jak zupenie inaczej bd traktowani zasueni dla budowania jego podstaw inynierowie.
Marian Suski w kwietniu 1946 roku, jak pisze we Wspomnieniach, „zosta obywatelem Dolnego lska” – na cae dalsze ycie. Jako delegat Zjednoczenia Przemysu Radiotechnicznego bada moliwoci uruchomienia poniemieckich fabryk, w ktrych ocalaa (od rabunku Armii Czerwonej) cz urzdze, a nastpnie organizowa produkcj. Jednoczenie pracowa w Politechnice Wrocawskiej, prowadzc badania i ksztacc liczne powojenne roczniki studentw.
Urodzony w 1936 pierworodny syn, dzisiejszy prof. Wojciech, wspomina wrocawskie dziecistwo jako „czas biedny, kiedy ojciec by bardzo zapracowany, a jego i trjk modszych dzieci wychowywaa gwnie matka” – te zreszt pracujca zawodowo. „Wisia nad nami cigy stres” – wspomina. Ojciec, gorliwy katolik, przed wojn dziaacz Sodalicji Mariaskiej, pniej rad parafialnych, Towarzystwa Przyjaci KUL, po padzierniku 1956 wspzaoyciel Klubu Inteligencji Katolickiej, miewa rozliczne przykroci i mimo duego dorobku naukowego nie mg zajmowa stanowiska wyszego ni adiunkt a do poowy lat szedziesitych, kiedy zosta profesorem nadzwyczajnym. Nastpny awans, tytu profesora zwyczajnego, spotka go pod koniec drogi naukowej – w 1974 roku. Stres rodziny potgoway czste przesuchania zwizane gwnie z pobytem w „generalskim oflagu” Murnau, podczas ktrych funkcjonariusze usiowali wymusi zeznania obciajce rnych wspwiniw. Dziaalno szermiercza, czciej wtedy w roli trenera i sdziego, napotykaa sprzeciwy wadz i dokuczliwe przeszkody w wyjazdach na zawody za granic.
Wojciech Suski, po studiach chemicznych i doktoracie uzyskanym w PWr. w 1965, dugo nie mg wyjeda za granic. Dopiero przeniesienie do PAN, pod skrzyda wpywowego wwczas mistrza Wodzimierza Trzebiatowskiego otworzyo mu drog, utwierdzajc w przekonaniu, e nie straci bardzo wiele rezygnujc z marzenia o konstruowaniu samolotw, na ktry to kierunek ze swoim pochodzeniem na pewno by si nie dosta. Fizyk, sugerowan przez ojca, mody czowiek sytuowa niej od studiw inynierskich, pomyla wic na starcie o fizykochemii ciaa staego, nie przewidujc jeszcze tak wielkich odkry, jak choby pprzewodniki.
Jeszcze przed dyplomem zosta asystentem. Jako adiunkt pojecha do Pittsburgha, gdzie nawiza wiele cennych i owocnych pniej kontaktw. Po powrocie zrobi habilitacj w Warszawie, zostajc wkrtce zastpc dyrektora Instytutu Niskich Temperatur i Bada Strukturalnych, ktry powsta w 1966.
Prof. Suski modszy (jest jeszcze najmodszy profesor w rodzinie) zajmuje si zwizkami uranu, dokadniej: ferromagnetyzmem wodorku uranu. Odkrycie tej wasnoci byo spor sensacj. Nastpna to stwierdzenie, i towarzyszy jej nadprzewodnictwo, co wczeniej wydawao si sprzecznoci. Laikowi, jak ja, musi wystarczy stwierdzenie, e jest to trop wiodcy ku lepszemu poznaniu budowy i cech materii.
Tadeusz Suski urodzony w 1946 przeby, inaczej ni jego ojciec, drog z rodzinnego Wrocawia do Warszawy. Wzorem ojca za modszy syn te wybra nauki cise – tak szeroko trzeba to okreli, gdy obaj bracia prowadz badania na rozlegym pograniczu fizyki, chemii oraz specjalnoci bardziej inynierskiej: elektroniki.
Tadeusz przeszed szybko etapy kariery akademickiej. Pracuje w Instytucie Wysokich Cinie PAN, zajmujc si pprzewodnikami, specjalnie azotkiem galu, najbardziej dzi „obiecujcym” pord materiaw pprzewodzcych. W zespole prof. Suskiego udao si otrzyma azotek galu, w postaci monokrystalicznej, w cienkich warstwach, na podanym podou, co wszystko razem jest niesychanie wane dla dalszych stara o uzyskanie efektu laserowego w tym materiale. S to badania „pierwszej linii w fizyce ciaa staego” – prowadz je uczeni w wiodcych orodkach m.in. Stanw Zjednoczonych i Japonii.
Prof. Wojciech Suski powiedzia mi, ze najlepszego przyjaciela ma w bracie, cho aden z nich nie jest samotnikiem, a wychowali si w domu penym serdecznych znajomych rodzicw. Po ojcu wzili upodobania sportowe. Starszy uprawia szermierk, obaj jed na nartach, chodz po grach, odbywaj razem rodzinne wyprawy do obcych miast, a tam razem zwiedzaj muzea.
Gbsz warstw tej wsplnoty stanowi mocno ugruntowane w domu przekonanie, co jest dobre w otaczajcym wiecie, a czemu naley si przeciwstawi.
Historia nie dyktowaa ich pokoleniu tak dramatycznych zada, jakie byy udziaem prof. Suskiego seniora. W podstawowych wyborach mieli wyrany i jednoznaczny wzr – w marcu 1968 pord strajkujcych studentw by Tadeusz, a ojciec towarzyszy im, eby chroni przed represjami. Oczywiste byo pniej opowiedzenie si po stronie „Solidarnoci” w Sierpniu, tak samo jak dla ojca odmowa przyjcia odznaczenia pastwowego, gdy wadze odmawiay zarejestrowania zwizku.
Znaczn rol w formowaniu postaw modych Suskich przypisuje mj rozmwca szkole, ktrej dyrektor by „czowiekiem zasad niewzruszonych”, co oddziaywao nawet na arliwych ZMP−owcw. Licealne przyjanie przetrway czsto do dzisiaj, ewenementem s trzykrotne kadego roku spotkania absolwentw, powiadczajce intelektualny i duchowy wymiar tej wsplnoty.
Jedna crka Mariana Suskiego posza ladem matki na stomatologi. Druga wybraa AWF (echo zamiowa sportowych?) i jest wykadowc kultury fizycznej w politechnice, gdzie jej bratanica prowadzi lektorat jzyka angielskiego.
Bracia profesorowie czasem wyrzucaj sobie niedostatek aktywnoci spoecznej, jakiej przykadem by, do mierci w 1993 r., ich ojciec. Zadania inteligencji Wojciech formuuje lapidarnie: „W sytuacjach, gdy trzeba powiedzie tak, inteligent musi gono powiedzie tak. A gdy trzeba powiedzie nie, musi, jeszcze goniej, powiedzie Nie!” T powinno przekazuj swoim dzieciom i uczniom.