Wszelka nowoytna wadza pochodzi z paacu, tej najwaniejszej formy architektury monarchii absolutnej, symbolu wadzy i panowania. Ministerstwo to spadkobierca paacu. W PRL paac pozosta synonimem wadzy, ale „odebranej ciemizcom i krwiopijcom” i oddanej ludowi. Dlatego gmach ministerstwa nie ucieknie od porwna z paacem – jako form architektoniczn, spoeczn, kulturaln.
Szkoda, e cho podejcie antropologiczne stale rozszerza zasig swojej penetracji badawczej, antropologia kulturowa nie zainteresowaa si dotd ministerstwem jako fenomenem kultury. A problem to ciekawy.
Antropologiczny sens istnienia ministerstwa polega przede wszystkim na uosabianiu adu publicznego, stranika ustalonych norm, zasad i regu. Ministerstwo nie jest jedyn instytucj, ktra peni tak misj ani ta misja nie jest jego jedyn, jest jednak podstaw, na ktrej rozwija ono swoje inne zadania i funkcje. Misja ta zmusza, by peni rol bieguna opozycji w stosunku do wszystkich si natury i kultury, ktre ten ad zdaj si narusza. A to z kolei narzuca czonkom ministerialnej spoecznoci i uczestnikom spektaklu pod tytuem „resort rzdowy” ksztat zachowa, jakich si od nich oczekuje. Naruszenie ich budzi uczucie zamania tabu. Misja ta powoduje, e nawet opisane wczeniej udomawianie przestrzeni oficjalnej nigdy nie przekracza pewnych granic.
Zarzd transportu publicznego zgodzi si na odpatne zamienienie jedcego po Warszawie wagonu tramwajowego na lodziarni, w ktrej pasaerowie jedli za darmo lody, suchali orkiestry i taczyli; biurowiec nigdy nie przystaby na tak profanacj swojego terytorium. Trofea myliwskie, takie jak poroa daniela, eb dzika czy skra niedwiedzia, dodaway splendoru paacowym komnatom; gdyby dzi zawisy w pokojach ministra, byyby kulturowym dysonansem. Biegajce wszdzie po paacu psy byy czci jego ycia; pies wpuszczony do gmachu resortu to co wicej ni nietakt, to niemal witokradztwo. Podobnie jak w brukselskiej Dyrekcji Bada, jedyne dopuszczalne zakcenie adu biurowca to odwiedziny pracownicy na urlopie macierzyskim ze wieo powitym malestwem. Pacz niemowlcia wzrusza koleanki i rozczula nawet najbardziej zasadniczego interesanta.
ad publiczny jest stale zagroony przez niezliczone napierajce zewszd siy (patrz: lewa strona tabel), ktrym ministerstwo przeciwstawia swoje dziaa (patrz: prawa strona tabel).
Bez postaw i wartoci z prawej strony tabel – ktre symbolizuje i wspiera administracja rzdowa – nie ylibymy w dzisiejszych czasach. Ale poniewa ywio ycia jest nieskoczenie bogatszy od jakiegokolwiek porzdku, ad narzucany przez ministerstwo atwo zamienia si w puapk. Rola odgrywana przez ministerstwo jest jej si, ale jednoczenie ograniczeniem, ktrego nie zawsze jest ono wiadome. Wartoci z prawej strony tabel atwo mog si przeistoczy z dodatnich w ujemne: powaga w patos, porzdek w skostnienie, prawomocno w woluntaryzm, lojalno w serwilizm. Nie ma nigdzie wzorca z Sevres, ktry pokazaby, kiedy zostaa przekroczona granica.
Jednak pojcie adu uosabianego przez organizacje rzdowe nie jest dane raz na zawsze. Obecnie na wiecie coraz czciej umieszcza si pod jednym dachem dwa sprzeczne ywioy, agencje rzdowe i hipermarkety. W rodku gmachu, zbudowanego w ramach partnerstwa publiczno−prywatnego, na 2−3 kondygnacjach, rozpociera si hipermarket, otoczony po bokach i od gry gabinetami do pracy; pomidzy skrzydami przechodzi si po kadkach zawieszonych nad alej lub dziedzicem wityni handlu. W takich warunkach pracuje si m.in. w agencji statystycznej UE Eurostat w Luksemburgu oraz w amerykaskiej Narodowej Agencji Nauki. Okna urzdu wychodz zarwno na zewntrz, jak i do rodka; wiat urzdowania oraz konsumpcji, uosabianej przez fontanny, baloniki oraz nieprzebrane tumy, dziel tylko dwikoszczelne szyby.
Najwikszym problemem, przed jakim stoi kady – take paacowy i biurowy – porzdek, jest sposb radzenia sobie z gupot jako nieodcznym elementem kondycji ludzkiej. „Gupota stanowi warunek konieczny poznania – dowodzi holenderski historyk i filozof Matthijs van Boxsel – bdy s motorem postpu, klska to pocztek sukcesu. Gupota przejawia si we wszystkich dziedzinach ycia, w kadej epoce i o kadej dobie; gupota jest fundamentem naszej cywilizacji.”
Nikt dzi nie ma zudze, e kady system poj i dziaa – take prawo, administracja i nauka – stara si stworzy pozory twardego gruntu, narzucajc stae punkty odniesienia i ukrywajc fakt, e stanowi „samopotwierdzajcy system regu”, niezakotwiczony w adnej zewntrznej instancji absolutnej. „Nie ma ostatecznej gwarancji trafnoci logiki naszego mylenia – pisze dalej van Boxsel. – Nasz umys daremnie stara si zapanowa nad sob niczym w prbujcy pokn wasny ogon.”
Biurowiec i paac, kady na rny sposb, staray si radzi z wasn gupot. Przewag paacu byo to, e nie tylko pojcie gupoty dopuszcza, ale wraz z opozycyjn ide mdroci czyni z niego jedn z osi mylenia, a poprzez instytucje bazna i mdrca zaprasza czasem na paacowe parkiety.
Biurowiec obu poj nie zna – uznaje tylko „dane” i „informacje”, „hierarchi praw”, „zgodno z prawem” oraz „prawo do podejmowania decyzji”; z trudem i niechtnie toleruje pojcie „wiedzy”. Zamiast „mdroci” – uznaje „znajomo faktw i przepisw”, zamiast gupoty – ich nieznajomo.
Ale mdro to nie dane i informacje, nie jest w mocy prawa suy jako gwarant mdroci, ani te na fundamencie mdroci (cechy niekodyfikowalnej) nie da si budowa hierarchii organizacyjnej. Informacja to element konstrukcyjny wiedzy, ale poprzez powizania z innymi informacjami uzyskuje ona dodatkowy wymiar, ktrego sama z siebie nie posiada. Mdro nie jest wycznie prostym efektem wyjtkowo szerokiej wiedzy, jest innym wymiarem wiedzy. To umiejtno stosowania wiedzy do odpowiedzi na pytania, na ktre brak atwych odpowiedzi, z uwzgldnieniem aspektu etycznego i ze wiadomoci nieskoczonej wielowymiarowoci szybko zmieniajcego si wiata, niemoliwego do pochwycenia w adn siatk poj.
Biurowiec pojcia mdroci i gupoty odrzuci, bo nie da si ich skwantyfikowa i sproceduralizowa (Roman Galar). Pojcia gupoty i mdroci s w biurowcu nie tylko nieznane, ale take podejrzane lub uwaane za obraliwe.
Nad gupot nikt nigdy nie odnis ostatecznego zwycistwa, ale w wielu bitwach j pokonano. Orem byy zawsze prby, testy, weryfikacje, dialog, dowiadczenia, konfrontacje alternatyw, porwnywanie, zmiany perspektyw oraz punktw widzenia. W dzisiejszych administracjach, rzdowej oraz w administracji brukselskiej, z gupot walczy si dziki pakietowi rnych mechanizmw autokorekcyjnych, takich jak analiza polityk, ewaluacja i monitoring, budet zadaniowy, foresight, konsultacje, przejrzysto, rozliczanie, partycypacja, benchmarking i wiele innych. Cho przeciwnik potrafi przenikn nawet do broni, ktr ma by pobity, jednak – dziki stale prowadzonej walce – wadztwo gupoty jest zagroone.
Normy i wartoci administracji rzdowych blisze s cywilizacji miejskiej Zachodu, z ktrej wyrosy, ni postagrarnej Polsce, do ktrej zostay przeszczepione. Mwic artobliwie, w grze w „strategie”, „cele”, „wskaniki” i „pomiar kosztw i korzyci” Zachd, wychowany przez kantor, pienidz i liczydo, gra zawsze lepiej od Polski, wychowanej przez folwark, koci i kropido.
Starsze od polskiej zachodnie administracje s bardziej wiadome niebezpieczestw, tote dopracoway si wielu rozwiza minimalizujcych zagroenia. I tak, drobiazgowe rozpoznawanie szczegw problemw oraz wciganie do procesu politycznego zainteresowanych ma zapobiega narzucaniu abstrakcyjnych rozwiza, nieliczcych si ze zrnicowanymi kontekstami ich stosowania. Feedback w formie ewaluacji i monitoring – maj pozwala na uchwycenie momentu spadku skutecznoci programw i instrumentw. Szerokie wieloletnie programy pomylane s jako antidotum naturalnej dla administracji skonnoci do kawakowania rzeczywistoci. Idea policy mix ma zapobiega autonomizacji rozwiza oraz zapewnia konieczn midzy nimi synergi itd.
Gupota krzewi si bujniej w zamknitych systemach i ukadach. Systemy zamknite s cakowicie zwrcone ku samym sobie, „egocentryczne”, skupione na sobie i pozbawione moliwoci porwnania z jakimikolwiek innymi. Nie dopuszczaj one moliwoci innego ukadu odniesienia i przez to s oporne w stosunku do wpyww zewntrznych. Wskutek izolacji, s tylko nieznacznie naraone na ryzyko zakwestionowania wasnych uzasadnie. Bliskie temu modelowi s niektre yjce w odosobnieniu sekty religijne, a w przeszoci – spoeczestwa tradycyjne oraz pastwa komunistyczne w szczytowym okresie stalinizmu. Otwarte systemy, zachowujc autonomi i poczucie tosamoci, uznaj istnienie i wano innych systemw oraz pozwalaj na stae modyfikowanie swoich ukadw odniesie poprzez absorpcj pochodzcej z zewntrz wiedzy. Stwarzaj przez to lepsze moliwoci rozwoju ni dwa poprzednie typy. Bliskie temu modelowi s wspczesne demokratyczne spoeczestwa europejskie (Maurice Yolles).
Zachodnioeuropejski biurowiec, cho przed pojciami mdroci i gupoty si wzdraga, w toku ewolucji przesun si z bieguna systemu zamknitego do bieguna systemu otwartego. Nie byo to atwe, gdy, jak pisalimy na pocztku, ze swej natury administracja rzdowa tworzy system samoodniesie, oparty na monopolu co do interpretacji rzeczywistoci. Polska administracja jest w trakcie podobnej ewolucji i trzeba trzyma kciuki, aby jej nie zatrzymaa.